ՈՒրբաթ, 21 սեպտեմբերի

Չեխահայ նկարիչ. «Կուզեի, որ իշխանություն ձեռք բերողները չկորցնեին իրենց խիղճը»



Պրահայի Կարլի համալսարանի սրճարանում հանդիպում ենք նկարիչ Տիգրան Աբրահամյանին (համալսարանում այդ օրը նշվում էր Պրահայի հայկական շաբաթօրյա դպրոցի հիմնադրման 20-ամյակը):

Տ. Աբրահամյանն արդեն 35 տարի է՝ բնակվում է Պրահայում: Առաջին անգամ 1975 թվին է գնացել Պրահա, երբ դեռ կաֆկայական տանիքներով էր քաղաքը: 1981 թ. տարեսկզբից հաստատվել է այնտեղ: Այդ ժամանակ, ասում է, մատների վրա կարելի էր հաշվել քաղաքում ապրող հայերին, իսկ հիմա Պրահայում կա հայկական համայնք, եկեղեցի, դպրոց: «Ու բոլորն էլ եկել են Հայաստանից վերջին 20 տարիներին»,- նշում է նկարիչը:

 Զրույցի սկզբում սուրճ ենք վերցնում: Տիգրանը շտապում է վճարել, հետո խնդրում ենք, որ չվճարի, մենք վճարենք: Տեսարանը տիպիկ հայկական է: Հերթ կանգնած չեխերը զարմանում են: Տիգանը ժպտում է: Հետո ավելի ուշ, երբ զրույցի ընթացքում հարցնում ենք՝ ամենաշատն ի՞նչն է կարոտել, մի քանի վայրկյան դադարից հետո ժպտում է, ապա ասում. «Ձեզ եմ կարոտել, այ էն էի կարոտել, էստեղ նման բան չես տեսնի: Անբացատրելի զգացում է (բոլորս ծիծաղում ենք, այդ տեսարանը չէինք հիշատակի, եթե չզգայինք կարոտի տարածությունը մեր զրույցում- հեղ.)»:

Եկավ ու մնաց Չեխիայում

Տ. Աբրահամյանի կինը հայտնի ռեստավրատոր, նկարչուհի Կարինե Արթունին է՝ Պրահայից: Նրանք ծանոթացել են Հայաստանում, երբ Տիգրանը սովորում էր գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում, այսօրվա՝ գեղարվեստի ակադեմիայում, իսկ Կարինեն՝ Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանում: «20 տարեկանում ամուսնացա, և մինչ հիմա էլ միասին ենք»,- ասում է զրուցակիցս:

Հայաստան գալիս-գնում է երբեմն տարին երկու անգամ: 1975 թ.-ից հետո ցուցահանդես դեռ չի ունեցել,ասում է՝ մտածում է, որ ցուցահանդես կկազմակերպի Երևանում, բայց դա մոտ ապագայում չի լինի:

-Երբ ավարտում էի [ինստիտուտը] շատ մեծ տհաճություններ էին կապված աշխատանքիս հետ, և չէին ուզում թույլ տալ, որ դիպլոմ պաշտպանեմ: Չգիտեմ՝ ասե՞մ, թե՞ չասեմ հիմա: էն ժամանակ պրոռեկտորը, անունը չեմ ասի, պաշտպանությունից մեկ շաբաթ առաջ եկավ նայեց նկարը և համարեց, որ իրենց պահանջներին չի համապատասխանում, եթե կարելի է էսպես ասել՝ սոցռեալիզմին: Ես ֆիգուրաների դեմքերը չէի նկարել, ոմանց դեմքերի տեղերում տափակ ֆորմա էի նկարել: Հարցրեց, բա պորտրետներն ո՞ւր են: Ասացի՝ չկան, պետք չեն իրենք: Մեծ տարաձայնություն սկսեց, չեմ ուզում պատմել մանրամասն, և որոշեցին, որ այդ աշխատանքը չպիտի ցուցադրվի նկարիչների միությունում: Այդ ժամանակ իմ պրոֆեսորը Էդվարդ Իսաբեկյանն էր, ում մոտ սովորում էի: Հիվանդանոցում պառկած էր այդ ժամանակ իշիասով՝ 79-ի մայիսն էր, և փաստորեն ոչ մի հենարան չունեցա, որ պաշտպաներ: Մեծ աղմուկ բարձրացավ, վերջը աշխատանքի մեջ փոխոխություններ արեցի, հետո ցուցադրվեց:

-Երբ եկաք, ռևիզիա նկատեցի՞ք էն ժամանակվա Չեխոսլովակիայում:

-Երբ առաջին անգամ եկա Պրահա, 75 թ.-ն էր: Ինձ թվում էր՝ գնում էի Արևմուտք, բայց հանդիպեցի կարմիր լոզունգների, ամեն տեղ գրված էր՝ «Հավերժ Սովետական Միության հետ»: Այստեղ շատ հզոր էր ճնշումը, մանավանդ, 68 թ.-ից հետո: Չնայած դրան, արվեստի մեջ, հատկապես կինեմատոգրաֆիայում տարօրինակ կերպով մի քանի շեդևրներ ստեղծվեցին:

-Ո՞նց հաստատվեցիք Չեխիայում: Հաճախ մեր արվեստագետներից շատերը դժգոհում են, որ Հայաստանում նկարչի համար նպաստավոր միջավայր չկա:

-Առհասարակ որպես նկարիչ դժվար է հաստատվել: Ոչ միայն նկարչության, այլև ցանկացած մասնագիտության մեջ ծայրահեղ նվիրում է պահանջվում: Եթե ուզում եք հաստատվել, ուրեմն, պետք է լիովին նվիրվեք: Այնպիսի նկարիչներ, ինչպես օրինակ, Լեոնարդոն էր, նկարիչներին խորհուրդ էր տալիս լիովին նվիրվել արվեստին, չամուսնանալ: Թեև Ռուբենսը կամ Ռեմբրանդը ամուսնացել էին, զավակներ ունեին: Ռեմբրանդը նույնիսկ մի քանի կին է ունեցել:

Հայաստանի նկարիչների հետ կապի մեջ ենք: Այնտեղ ունեմ հրաշալի ընկերներ: Հետաքրքիրն այն է, որ իմ համակուրսեցի նկարիչների մեծ մասը Ամերիկայում է հիմա: Հայաստանում չգիտեմ՝ ով է մնացել մեր կուրսի տղաներից, երևի շատ-շատ քչերը:

Եթե մարդ ստեղծագործող է, ցանկացած միջավայրից սնունդ է գտնում: Հնարավոր չէ սպառել ստեղծագործականությունը, եթե վերևից տրված է: Մի հասարակ օրինակ բերեմ. բոլորին հայտնի Փարաջանովը մեծ շարք արեց բանտում: Այդ շրջապատը մի հրաշալի շրջապատ չէր, այդ սարսափելի պայմաններում, որտեղ մարդը ենթարկվում է ծայրահեղ դեֆորմացիաների, կարողացավ ստեղծագործել: Մարդն ինչքան ներքին հարստություն ունի, այնքան կարող է ստեղծագործել: Ստեղծագործելու համար սնունդ է պետք, իսկ մարդիկ կան, որոնք չեն կարողանում, չգիտեն՝ ի՞նչ նկարեն կամ ի՞նչ գրեն: Գիտեք, ամեն ինչ կապ ունի՝ եղանակը, սնունդը, քամին, մարդկանց ժպիտը, տեմպերամենտը, որոնք անդրադառնում են:

-Բայց նաև ժամանակի ազդեցությունն է կրում արվեստը: Օրինակ, ՏՏ ոլորտը ո՞նց է անդրադառնում արվեստի վրա:

-Շատ մեծ անդրադարձում ունի: Հիմա շատ արվեստագետներ օգտագործում են այդ հնարավորությունը, շատերն էլ ծրագրավորված մերժում են: Օրինակ, Գոյային վրձինն արդեն չէր բավարարում, նա օգտագործում էր փայտ, մատներով էր նկարում, արտահայտման մեկ այլ ձև էր փորձում: Իսկ տեխնոլոգիաները հնարավորություն են տալիս դիմել արտահայտման նոր մեթոդների:

-Դուք ո՞ր շարքում եք:

-Տեխնոլոգիաները կոնկրետ իմ արվեստի վրա ազդեցություն չունեն, ես նաև համակարգչային գրաֆիկա եմ սիրում և այլն: Օրինակ, Դուք քիչ առաջ լուսանկարեցիք, եթե 20 տարի առաջ լուսանկարեիք, նեգատիվը պետք է սարքեին: Իսկ այսօրվա տեխնոլոգիաները հսկայական հնարավորություններ են տալիս: Եվ շատ արվեստագետներ կան, որոնք լուսանկարներից են նկարում: Դա նոր տենդենց է, նորաձև է: Այսինքն՝ լուսանկարի կրկնօրինակն են անում՝ համոզելով, որ պատճենահանելու պրոցեսում մեկ ուրիշ մակարդակի վրա է բարձրանում, արվեստ է մտնում այնտեղ: Ես չեմ սիրում լուսնակարներով նկարել: Սիրում եմ լուսանկարել, բայց դա չեմ օգտագործում նկարչության մեջ: Այն գաղափարն ունեմ, որ նկարիչը պետք է կարողանա նկարել: Երբեք հնարավոր չէ լուսանկարել այն, ինչ զգում ու տեսնում ես: Քանի անգամ փորձել եմ, երբ լուսանկարել եմ, այդ պահը կոտրվել է, որովհետև լուսանկարն ուրիշ ինֆորմացիա է գրանցում, քան այն, ինչ մարդն զգում է:

-Այս հունվարին ընտրվեցիք Պրահայի նկարիչների միության փոխնախագահ: Սովորաբար ստեղծագործական միությունները ավելի շատ ֆորմալ կառույցներ են լինում, սովետական տարիներից եկած բան է: Միությունն ի՞նչ գործառույթ է կատարում:

-Հիմնական նպատակը միության անդամների ցուցահանդեսներ կազմակերպելն է, ստեղծագործելու հնարավորություններ տալը: Միությունը բազմաթիվ ցուցահանդեսներ է կազմակերպել նաև արտասահմանում, օրինակ, Գերմանիայում:

-Ո՞նց ստացվեց, որ հային ընտրեցին փոխնախագահ:

-Իհարկե, կան խոսակցություններ, թե ինչու պետք է հայը դառնար փոխնախագահ, բայց դրանք տանելիության սահմաններում են: Կարող եմ ասել, որ երկար ժամանակ է, ինչ Չեխիայի քաղաքացի եմ, դեռ Բրեժնևի ժամանակներից, իրավաբանորեն ոչ մի հարց չկա, երկրորդ՝ բացարձակ խոսում եմ չեխերեն: Այսինքն՝ որևէ արգելք չկա: Մյուս կողմից՝ առաջին հերթին արվեստի որակն է հաշվի առնվում:

-Պրահայի փողոցներում քայլելիս տեսնում ես, թե ինչպես է պահպանվել քաղաքի պատմությունը՝ ճարտարապետական հին շենքերը: Երբ Երևան եք գալիս, ճարտարապետական տեսքի մեջ փոփոխություններ նկատո՞ւմ եք:

-Ամեն տարի Հայաստան գալուց հետևում եմ, թե ինչ է կատարվում Երևանի ճարտարապետական տեսքի հետ, լուսանկարների արխիվ ունեմ: Օրինակ, Աբովյան փողոցում պատշգամբներ կային, որոնք վերացվել են: Եվ ես մնացել եմ ապշած: Նույնիսկ ապշել եմ այն բանից, որ չեն թողել տրամավայի գծի գոնե մի նմուշ: Իսկ երեկ լսեցի, որ Բոստոնում տրամվայի 60 կիլոմետրանոց գիծ են ուզում բացել:

-Հայաստանում մտածելակե՞րպն է տարբեր:

-Հայաստանում սովորաբար շարժիչ ուժը մի խումբ հարուստներ են, ովքեր բացարձակապես հաշվի չեն առնում ոչինչ: Նրանց համար միակ բանը գումարն է. փող ունեն և ինչ ուզում, անում են: Իրենց հետաքրքող միակ բանն իրենց բիզնեսն է: Ազգային մտածելակերպ չունեն: Միգուցե սխալվում եմ, բայց պանորամայի, արժեքի հասկացություն չկա:

Թող Նյու Յորքի պես սարքեն, բայց հաշվի առնեն՝ առաջին հերթին որքանո՞վ է ճիշտ սեյսմիկ իրավիճակի, երեխաների համար, ի վերջո այդ շենքերում երեխաներ ապրելո՞ւ են, թե՞ ոչ, պե՞տք է ունենան խաղալու տեղ, թե՞ ոչ: Դա էլ պետք է մտածել, չէ՞: Երևանի կենտրոնից երևի 10 րոպե քայլեք ցանկացած ուղղությամբ, կտեսնեք՝ գյուղ է սկսում: Երևանում կան տեղեր, որտեղ կարող են սարքել իրենց ուզածը, բայց ոչ պատմական տեղերում: Հատուկենտ մի քանի հին շինություններ վերացվել են: Հիմա եթե ֆասադը համարկալեցին, տարան իրենց բակում կառուցեցին, ի՞նչ դրանից: Իսկ Պրահայում եթե քայլում եք կենտրոնում, այն անփոփոխ է, ինչպես 500 տարի առաջ էր: Հիմա Չեխիայի հնության պաշտպանության կոմիտեից մեծ բողոքներ կան ցուցանակային գովազդների դեմ: Ուզում են արգելել գովազդները, նաև դրսում տեղակայված սրճարանները, որոնք փոխում են քաղաքի համայնապատկերը՝ պանորաման: Գովազդների պատճառով կորում է քաղաքի հմայքը:

-Էդ դեպքում երևանցիները կամ ընդհանրապես ՀՀ քաղաքացիներն ի՞նչ կարող են անել: Պայքարի, դիմադրության ինչ-որ ձև կա՞:

-Դժվար է ասել, որովհետև ինձ թվում է՝ ամենակարևոր գործոնը՝ խղճի ու մորալի, արդեն չկա: Անձամբ գիտեմ, որ մարդիկ կան, ովքեր խելոք խոսում են, հրաշալի գաղափարներ ունեն, բայց իշխանություն ձեռք բերելուց հետո փոխվում են: Այն մարդիկ, ովքեր անում են այդ բաները, երևի մի 20 տարի առաջ ուրիշ ձևով էին խոսում կամ անում: Կուզեի, որ չկորցնեին իրենց խիղճը:

-Ինչի՞ են փոխվում:

-Մտնում ենք ուրիշ ասպարեզ: Բնությունն է այդպիսին: Նույնիսկ ապացուցված է, որ երբ մարդ ստանում է պաշտոն, նրա մոտ կատարվում են հորմոնալ փոփոխություններ:

-Բայց չեխերն էլ են ստանում պաշտոն:

-Ավանդույթի հարց է, մշակույթի հարց է: Ավանդույթն իր մշակույթն ունի: Հայաստանում կորսված է դա: Մեր եկեղեցիների բակերում տախտակներ կան, որտեղ գրված է՝ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից պաշտպանության տակ են: Նայում ես, տեսնում, որ այդ տախտակն էլ գցել են գետնին: Ու զարմանում ես, թե որտե՞ղ է այդ պաշտպանությունը, որտե՞ղ է մարդկանց գիտակցությունը:

-Ի՞նչ կուզեիք, որ փոխվեր Հայաստանում:

 -Կուզենամ, որ Հայաստանը լինի լավ իրավիճակի մեջ, որովհետև ամենահրաշալի երկիրն է: Հիմա կասես՝ բա ինչո՞ւ ես դու էստեղ: Ցավում եմ, որ Հայաստանում պայմաններն այնպիսին չեն, որ մարդիկ մնան: Իմ երազանքն է՝ Հայաստանում պայմաններն այնպիսին դառնան, որ բոլորը վերադառնան: Ֆանտաստիկ բան է:

Պրահա-Երևան


Գլխավոր էջ



Մեկնաբանել
Շնորհակալություն մեկնաբանելու համար: Ձեր մեկնաբանությունը պետք է հաստատվի խմբագրության կողմից:

Լատինատառ հայերենով գրված մեկնաբանությունները չեն հրապարակվի խմբագրության կողմից։

Լրահոս

Բոլոր նորությունները

Արխիվ