ՈՒրբաթ, 22 սեպտեմբերի

Թրքական եւ Հայկական Պատումներու Բախումը



ՆԱՐԵԿ ՍԷՖԷՐԵԱՆ,  naregseferian.com

Ներքոյ կը գտնուի հետազօտութեան խմբագ­րուած ամ­փո­փագիր մը։ Ամ­բողջա­կան նիւ­թը (Անգլե­րէնով) HYPERLINK «http։//ipc.sabanciuniv.edu/kind/1reports/» էջին վրայ է։ Հե­­տազօ­­տու­­թիւնը իրա­­կանա­­ցուած է Եւ­­րո­­­պական Միու­­թեան կող­­մէն կազ­­մա­­­կեր­­պուած «Աջակ­­ցութիւն Հա­­յաս­­տան-Թուրքիա Յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու Կար­­գա­­­ւոր­­ման Գոր­­ծընթա­­ցին» ծրա­­գիրին շրջա­­նակ­­նե­­­րուն մէջ՝ Հրանդ Տինք Հիմ­­նարկին կող­­մէն ստեղ­­ծուած Հա­­յաս­­տան-Թուրքիա Փոր­­ձի Փո­­խանակ­­ման Նա­­խագի­­ծին աջակ­­ցութեամբ։

Թուրքե­­րու եւ հա­­յերու մի­­ջեւ յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րուն բնո­­րոշ բա­­նավէ­­ճերը եւ լա­­րուա­­ծու­­թիւննե­­րը յա­­ճախ հա­­մապա­­տաս­­խան չեն գտնուիր մի­­ջազ­­գա­­­յին յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու գի­­տական տե­­սու­­թիւննե­­րուն։ Խնդիր կայ ստոյգ դե­­րակա­­տար­­ներ մատ­­նանշե­­լուն մէջ՝ պե­­տու­­թիւններ, սփիւռքներ, հա­­մայնքա­­յին եւ մի­­ջազ­­գա­­­յին կազ­­մա­­­կեր­­պութիւններ, կրօ­­նական մար­­միններ, ան­­հատներ, աւե­­լի լայն տա­­րածաշրջա­­նային կամ հա­­մաշ­­խարհա­­յին խաղ­­ցողներ եւ մի­­տումներ։ Երկրորդհարց մը խնդրոյ առար­­կա­­­յին մատ­­նանշումն է՝ բա­­րոյա­­կան կամ կրօ­­նական սկզբունքներ, էական նիւ­­թա­­­կան շա­­հեր, իրա­­ւական հար­­ցեր, տնտե­­սական հա­­շուարկներ։ Խնդրին բար­­դութիւ­­նը վեր­­լուծու­­թեան որե­­ւէ մէկ մօ­­տեց­­ման հա­­մար մար­­տահրա­­ւէր է, բայց միա­­ժա­­­մանակ ան հնա­­րաւո­­րու­­թիւն կ՛ըն­­ձե­­­ռէ բազ­­մա­­­կող­­մա­­­նի տե­­սակէ­­տերէ իմաս­­տա­­­լից եզ­­րա­­­կացու­­թիւննե­­րու հաս­­նե­­­լու։

Այս հե­­տազօ­­տու­­թիւնը պա­­տու­­մը (Անգլ. «narrative», Թրք. «anlatı») կը գոր­­ծա­­­ծէ որ­­պէս աղ­­բիւր եւ մօ­­տեցում։ Թուրք-հայ­­կա­­­կան յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու պա­­րագա­­յին չկան առ­­կայ ան­­մի­­­ջական ապա­­հովա­­կան խնդիր­­ներ կամ եր­­կու պե­­տու­­թիւննե­­րուն մի­­ջեւ բռնի արարքնե­­րու սպա­­սումներ։ 1915-ի հան­­րա­­­յին յի­­շողու­­թիւնն է Թուրքիոյ մէջ, Հա­­յաս­­տա­­­նի մէջ, եւ աշ­­խարհով մէկ, որ ամե­­նախո­­րը ազ­­դե­­­ցու­­թիւնը կ՚ու­­նե­­­նայ մի­­ջանձնա­­կան, միջ­­հա­­­մայնքա­­յին, եւ միջ­­պե­­­տական յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րու վրայ։ Եթէ տե­­ւական հաշ­­տութիւն պի­­տի ըլ­­լայ, պա­­տու­­մի հար­­թա­­­կէն պի­­տի սկսի։

Այս հե­­տազօ­­տու­­թեան մէջ «պա­­տում» կը սահ­­մա­­­նուի հե­­տեւեալ կերպ. «Հան­­րութեան մէջ պատ­­մա­­­կան իրա­­դար­­ձութիւններ եւ պատ­­ճա­­­ռահե­­տեւան­­քա­­­յին կա­­պեր բա­­ցատ­­րող եւ մեկ­­նա­­­բանող ներ­­կա­­­յիս տե­­սակէ­­տեր եւ գնա­­հատա­­կան­­ներ, որոնք կը բա­­ցատ­­րեն եւ կ՚ար­­դա­­­րաց­­նեն ներ­­կայ իրա­­կանու­­թիւններ՝ միաժա­­­մանակ կեր­­տե­­­լով սպա­­սումներ ապա­­գային հա­­մար»։ Պաշ­­տօ­­­նական աղ­­բիւրներ եւ քա­­ղաքա­­կան, դի­­ւանա­­գիտա­­կան, եւ կա­­ճառա­­կան տասնհինգ դէմ­­քե­­­րու հետ հար­­ցազրոյցներ գոր­­ծա­­­ծուած են թրքա­­կան եւ հայ­­կա­­­կան իշ­­խող պա­­տումնե­­րը հնա­­րաւո­­րինս հա­­մակար­­գուած ձե­­ւով ներ­­կա­­­յաց­­նե­­­լու հա­­մար։

Պա­­տումնե­­րուն հա­­մեմա­­տու­­թեան մէկ եզ­­րա­­­կացու­­թիւնը այն է, որ եր­­կուքը ազ­­գայնա­­կանու­­թեան շրջա­­նակ­­նե­­­րու կը պատ­­կա­­­նին եւ իրար մօ­­տիկէն կ՚ար­­տա­­­ցոլեն։ Եր­­կուքին հա­­մար ալ ազ­­գա­­­յին ինքնու­­թիւնը մեծ ար­­ժէք ու­­նի եւ եր­­կուքը կը ջա­­նան կեր­­տել կամ ու­­ժե­­­ղաց­­նել պե­­տակա­­նու­­թիւնը որ­­պէս այդ ինքնու­­թեան բարձրա­­գոյն ար­­տա­­­յայ­­տութիւն։ Եր­­կուքն ալ իրենք իրենց կը նկա­­տեն որ­­պէս զո­­հեր եւ վե­­րապ­­րածներ այդ ամ­­բողջ ըն­­թացքէն ան­­ցած՝ մաս­­նա­­­ւորա­­պէս խա­­բուած ըլ­­լա­­­լով արեւմտեան աշ­­խարհէն։ Պատ­­մութեան բա­­ցատ­­րող այս նման ոսպնեակ­­նե­­­րը կրնան գոր­­ծա­­­ծուիլ որ­­պէս հիմք՝ եր­­կու ժո­­ղովուրդնե­­րուն իրար տե­­սակէ­­տերը աւե­­լի լաւ հասկնա­­լու ջան­­քե­­­րուն մէջ։

Եր­­կու պա­­տումնե­­րը նաեւ շատ չեն խօ­­սիր պալ­­քա­­­նեան եւ կով­­կա­­­սեան մահ­­մե­­­տական­­նե­­­րու փոր­­ձա­­­ռու­­թեան մա­­սին, որոնք հա­­յերու եւ այ­­լոց 1915-ի ճամ­­բով ան­­ցան։ Հան­­րա­­­յին յի­­շողու­­թեան մէջ այդ զո­­հերուն աւե­­լի տեղ տա­­լը եւս կրնայ ձեւ մը ըլ­­լալ, որ­­պէս զի եր­­կու ժո­­ղովուրդնե­­րը իրար կա­­րեկից ըլ­­լան –թէեւ Յու­­նաստա­­նի, Պուլկա­­րիոյ, Սէր­­պիոյ, Ռու­­սիոյ, եւ ու­­րիշնե­­րու հետ յա­­րաբե­­րու­­թիւննե­­րուն աւ­­րե­­­լու եւ հայ­­կա­­­կան փոր­­ձա­­­ռու­­թեան նօս­­րացնե­­լու հնա­­րաւոր հե­­տեւանքնե­­րը թուրք եւ հայ ազ­­գայնա­­կան­­նե­­­րուն հա­­մար ցան­­կա­­­լի չպի­­տի ըլ­­լա­­­յին։

Թրքա­­կան պա­­տու­­մը կ՚ան­­տե­­­սէ կամ քիչ անդրա­­դարձ կ՚ու­­նե­­­նայ Հա­­յոց Ցե­­ղաս­­պա­­­նու­­թեան շուրջ հսկա­­յական հե­­տազօ­­տու­­թիւններ եւ նշա­­նակա­­լից իրա­­դար­­ձութիւններ, ինչպէս 1894-1896-ի եւ 1909-ի ջար­­դե­­­րը։ Հայ­­կա­­­կան պա­­տու­­մը կը շրջան­­ցէ Առա­­ջին Աշ­­խարհա­­մար­­տէն առաջ ահա­­բեկ­­չա­­­կան եւ այլ զի­­նուած խումբե­­րը եւ անոր ետ­­ին բռնի արարքներ Կով­­կա­­­սին մէջ, Կի­­լիկիա, եւ ու­­րիշ վայ­­րեր, ինչպէս նաեւ աւե­­լի վեր­­ջերս տե­­ղի ու­­նե­­­ցած բռնու­­թիւննե­­րը 1970-ական­­նե­­­րու եւ 80-ական­­նե­­­րուն։

Եթէ ընդհա­­նուր պա­­տու­­մի հաս­­նին թուրք եւ հայ ժո­­ղովուրդնե­­րը, այս հե­­տազօ­­տու­­թիւնը քա­­նի մը առանցքա­­յին տար­­րեր կ՚առա­­ջար­­կէ. խա­­ղաղ ազ­­գայնա­­կանու­­թիւն, ար­­տա­­­քին՝ մա­­նաւանդ արեւմտեան ու­­ժե­­­րու բա­­ցակա­­յու­­թիւն, «ցե­­ղաս­­պա­­­նու­­թիւն» բա­­ռին շուրջ աւե­­լի պա­­կաս կեդ­­րո­­­նացում, աւե­­լի անդրա­­դարձ Պալ­­քաննե­­րու եւ Կով­­կա­­­սի մահ­­մե­­­դական­­նե­­­րուն եւ օս­­մա­­­նեան ոչ-հայ փոք­­րա­­­մաս­­նութիւննե­­րուն, որոշ ան­­հատնե­­րու եւ դէպ­­քե­­­րու վե­­րագ­­նա­­­հատում, իմաս­­տա­­­լից հան­­րա­­­յին ոգե­­կոչումներ ապա­­գային։ Մէկ հնա­­րաւոր իրա­­վիճակ կրնայ ըլ­­լալ, որ թրքա­­կան եւ հայ­­կա­­­կան կող­­մե­­­րը կը պահ­­պա­­­նեն իրա­­րամերժ պա­­տումներ, բայց միառ­ժա­­­մանակ լայ­­նօ­­­րէն տե­­ղեակ կ՚ըլ­­լան միւ­­սին տե­­սակէ­­տերուն՝ բա­­ւարար չա­­փով, որ առ նուազն գործնա­­կան, բա­­րիդ­­րա­­­ցիական յա­­րաբե­­րու­­թիւններ կա­­րելի ըլ­­լան հիմ­­նուիլ եւ յա­­ռաջ մղուիլ։

Ի վեր­­ջոյ, թրքա­­կան եւ հայ­­կա­­­կան ընդհա­­նուր հան­­րա­­­յին յի­­շողու­­թիւնը պէտք է հա­­մապար­­փակ ըլ­­լայ եւ նրբու­­թիւննե­­րու տեղ տայ։ Սա դժուար պա­­հանջ է, քան զի պա­­րագան ինքնին բարդ է եւ պա­­տումներ առ հա­­սարակ պար­­զունակ կ՚ըլ­­լան։ Թէեւ եր­­կու պա­­տումնե­­րուն մէջ ալ կա­­րելի է նկա­­տել փո­­փոխու­­թիւններ վեր­­ջին տա­­րինե­­րուն– օրի­­նակ, Թուրքիոյ մէջ «Հա­­յոց Ցե­­ղաս­­պա­­­նու­­թիւն» ար­­տա­­­յայ­­տութիւ­­նը աւե­­լի քիչ ար­­գի­­­լուած է եւ հայ­­կա­­­կան շեշ­­տադրու­­մը զո­­հողու­­թեան վրայ պա­­կաս է՝ փո­խարի­նուե­լով ար­դա­րու­թեան եւ իրա­ւունքնե­րու հան­դէպ կո­չերու – տա­րածաշրջա­նային քա­ղաքա­կան իրա­դար­ձութիւննե­րը ներ­կա­յիս չեն խրա­խու­սեր հա­մապար­փակ եւ նուրբ հան­րա­յին յի­շողու­թեան կեր­տումը՝ գոր­ծընթաց մը, որ յամենայն դէպս սերունդներ տեւող ջանք պիտի ըլլայ։

Նյութի աղբյուրը՝ Ակօս


Գլխավոր էջ



Մեկնաբանել
Շնորհակալություն մեկնաբանելու համար: Ձեր մեկնաբանությունը պետք է հաստատվի խմբագրության կողմից:

Լատինատառ հայերենով գրված մեկնաբանությունները չեն հրապարակվի խմբագրության կողմից։

Լրահոս

Բոլոր նորությունները

Արխիվ