Շաբաթ, 22 սեպտեմբերի

Դիանա Համբարձումյանը մասնակցում է «Vonnegut Fest 2017»-ին



Ինդիանապոլիսում տարին վոնեգուտյան է. նոյեմբերի 11-ին լրացավ գրողի 95-ամյակը։ Վոնեգուտի թանգարան-գրադարանի հայտարարած կարճ պատմվածքների մրցույթում հաղթող է ճանաչվել արձակագիր, թարգմանիչ Դիանա Համբարձումյանի «Ես եւ որդիս» պատմվածքը, որին հաջորդել է փառատոնային հրավերը։ Մինչ մեկնելը Դիանան պատմեց Վոնեգուտի գրականության, տարիներ տեւած ուսումնասիրությունների, այս մրցույթին մասնակցելու շարժառիթների մասին։

Գիտեմ, որ Վոնեգուտի գրականությունը Ձեզ դեռ վաղուց է հետաքրքրել։ 2005թ․-ին «Զանգակը» լույս ընծայեց «Կապտամորուս» վեպը, որը Դուք եք թարգմանել։

Վոնեգուտի հետ «կապն» ավելի վաղուց է սկսվել, այո։ 2000 թվականն էր, եթե ճիշտ եմ հիշում, ուսանողներիցս մեկը վերադարձել էր Ամերիկայից ու ձեռքին «Կապտամորուսն» էր, հարցրեցի գրքի մասին, թերթեցի մի քանի էջ ու ասացի, որ ուզում եմ կարդալ։ Գիրքը նվիրեց ինձ։ Անցել է տասնյոթ տարի, գիրքն արդեն քրքրվել է, բայց առաջվա պես շատ թանկ է։

Առաջին իսկ ընթերցումից հետո հասկացա, որ պետք է թարգմանեմ, ոչ թե նրա համար, որ հիմքում Ցեղասպանությունն է, այլ բացառիկ գեղարվեստական արժեքի համար։

«Կապտամորուսը» այն քիչ գրքերից է, որտեղ կա սեւ հումորի հրաշալի շերտ, որը հրաշալի է դրսեւորում էքսպրեսիոնիստական նկարչական դպրոցի վայրիվերումները։ Իսկ մենք գիտենք, որ այդ դպրոցի ռահվիրաներից մեկն Արշիլ Գորկին էր, ում անձամբ շատ լավ էր ճանաչում Վոնեգուտը եւ բարձր էր գնահատում։ Բացի Արշիլ Գորկուց, Վոնեգուտը մտերիմ էր նաեւ Սարոյանի հետ, եւ, ըստ իս, Սարոյան-Արշիլ Գորկի տանդեմը շատ բան է տվել Վոնեգուտին` այս վեպը գրելու համար։

«Կապտամորուսի» գլխավոր հերոսը Ռաբո Կարաբեկյանն է, ում նախատիպն էլ Արշիլ Գորկին է, չէ՞։

Այո, վերապրածների արդեն երրորդ-չորրորդ սերնդի մասին է խոսքը, նրանց, ովքեր ավելի հակված էին ամերիկյան կյանքին։ Եվ, երբ Ռաբո Կարաբեկյանը բաժանվում է կնոջից, զավակները հրաժարվում են Կարաբեկյան ազգանունից եւ վերցնում են իրենց ամերիկացի հոր ազգանունը։ Ի՞նչ է անում Ռաբո Կարաբեկյանը, որպեսզի  ուղիղ եւ այլաբանական իմաստով հետ բերի զավականերին դեպի Կարաբեկյան ազգանունը, ասում է`այն գաղտնիքը, որը թաղված է կարտոֆիլի ամբարում (իսկ այդ գաղտնիքը միլիոններ արժեր), միայն մի դեպքում կարող է իր զավակներինը դառնալ, եթե վերադառնան Կարաբեկյան ազգանվանը։

Բացի յոթանասունն անց տղամարդու այս մեծ ցավից, վեպում գտնում ենք նաեւ ինքնակործան էքսպրեսիոնիստական դպրոցի վայրիվերումները, իսկ հենքում, անշուշտ, ցեղասպանության թեման է, որը շատ բարակ, թափանցիկ շերտով է նկատելի՝ առանց ճակատային շեշտադրումների։

Քանի որ «Կապտամորուսի»-ից սկսեցինք,  խոսենք նաեւ Վոնեգուտ թարգմանելու դժվարությունների մասին։

Երբեւէ չի եղել այնպես, որ ես ուղղակի սկսեմ թարգմանել։ Թարգմանիչն այդպես չի կարող անել։ Նախ, շատ բան պետք է իմանալ հենց գրողի մասին, այն ենթատեքստերի, այն թեմաների մասին, որ գիրքն է բերում, պետք է նաեւ հեղինակի շատ այլ գործեր կարդալ: Վոնեգուտի դեպքում, օրինակ, տեղյակ լինել վոնեգուտագիտությունից, հասկանալ՝ ինչպես են բացել նրա գրի ներքին շերտերը, որոնք հաղթահարել է պետք նաեւ թարգմանելու ընթացքում։

Վոնեգուտի դեպքում մատիտս կանգ էր առնում այն բառերի եւ բառակապակցությունների վրա, որոնք նորաբանություններ էին․ դրանք չկան բառարաններում, նույնիսկ, եթե բառարանը տալիս է բացատրություն, հրաժարվում ես բազմիմաստ բառերի տարբերակային համարժեքներից եւ գտնում ես այն բառը, որը բառարանը քեզ չտվեց․ սա կոչվում է համատեքստային թարգմանական համարժեք։

Վոնեգուտը Ֆոլքներ չէ․ դժվար չի թարգմանվում, բայց սեւ հումորը ճշգրիտ պահելը եւ նորաբանություններին զգույշ մոտենալը, ինչպես արդեն նշեցի, թարգմանական հիմնական խութերն են, որոնք պետք է հաղթահարեի, եւ կարծես ստացվեց։

Թանգարան-գրադարանի հայտարարած մրցույթին մասնակցելու շարժառիթները կարծես պարզ են։

Տարիների ընթացքում հասկացել եմ, որ, իսկապես, Վոնեգուտը «հետապնդում» է ինձ, կամ` ես եմ իրեն հետապնդում։ 2008 թվականին միջազգային մի գիտաժողովում «Կապտամորուսի» հենց իմ թարգմանության եւ բնագրի ոճի ու լեզվի պահպանման խնդիրների մասին զեկույց ներկայացրի։

Երբ սկսվեց նամակագրությունը Վոնեգուտի թանգարան-գրադարանի հետ, հասկացա, որ սա պատահականություն համարել չի կարելի (առհասարակ պատահականություններին լուրջ չեմ վերաբերվում)։

Այս տարի Վոնեգուտի 95-ամյակն է, ինչպես գիտեք, եւ Ինդիանապոլիս քաղաքում վոնեգուտյան տրամադրություն է։ Հայտարարված կարճ պատմվածքների մրցույթին մասնակցելու համար ընտրություն կատարելը բարդ էր, որովհետեւ վերջին ինը-տասը տարիներին տարված եմ վեպով եւ պատմվածքներ գրեթե չեմ գրում։ 2011թ․-ին լույս էր տեսել իմ «Տասը լավագույն պատմվածք» հայերեն-անգլերեն երկլեզու ժողովածուն, որից էլ ընտրեցի «Ես եւ որդիս» պատմվածքը։ Հենց այդ պատմվածքն ուղարկեցի այն պարզ պատճառով, որ համապատասխանում էր մրցույթի տեխնիկական պահանջներին, սահմանված ծավալներին։

Անկեղծ ասած՝ սրտի թրթիռով եմ սպասել պատասխանին, քանի որ խոսքը վերաբերում էր Վոնեգուտին (մեծ ցանկություն ունեի տպագրվելու ամսագրի հոբելյանական համարում): Երեք ամիս տեւած քար լռությունից հետո ստացա շնորհավորական նամակը, որին կցված էր նաեւ փառատոնին մասնակցելու հրավերը։ Ցավոք, նամակում նշված էր նաեւ, որ իրենք ճանապարհածախսը եւ կեցության հարցերը չեն հոգում։

Բնականաբար, իմ պատասխանը դրական էր։ Երկար չպատմեմ տվայտանքներիս մասին, որոնց միջով անցա, դիմումներ գրեցի այս ու այն կողմ եւ հոգնեցի «ոչ»-երից։ Իմ հոգապահուստից ճանապարհածախսն առանձնացրեցի, իսկ կեցության հարցերն իրենց վրա վերցրին հայ ընտանիքները, ինչի համար շատ շնորհակալ եմ։

Այս փառատոնը ինձ մեկ այլ հրավեր էլ բերեց` արդեն Իլինոյի համալսարանից (Չամփեյն քաղաքում), որտեղ նոյեմբերի 13-ին դասախոսություն կկարդամ (Վոնեգուտ, Սարոյան, ժամանակակից հայ գրականության եւ իմ արած-չարածի մասին)։

Այս տարի լույս տեսավ Ձեր նոր գիրքը։  «Փեակների» մասին կպատմե՞ք։

Ուրախ եմ, որ դու էլ ասացիր «փեակների» մասին (շատերն են այդպես ասում՝ առանց վեպի  ամբողջական անվանումը` «Փեակների տարաբախտությունը» նշելու)։

2016թ․-ին «գրող-բնակիչ» ծրագրով հրավիրվեցի Շվեդիա (արդեն երրորդ այդպիսի փորձս էր, մինչ այդ՝ Ավստրիա, Կանադա)։ Շվեդիան ինձ շատ բան տվեց, այս գրքում շատ անդրադարձ կա Վիսբի քաղաքին, որը մի չքնաղ անկյուն է Շվեդիայում` բալթյան ծովեզերքին (միջնադարյան քաղաք, որը կոչվում է «ավերակների եւ վարդերի» քաղաք)։

Այստեղ էր, որ հասկացա` ամեն շենշող բան չէ, որ ներսում նույնկերպ է՝ թեթեւ ու երջանիկ։ Փեակները հունական դիցաբանությունից են․ նրանք փրկեցին Ոդիսեւսին, բայց Պոսեյդոնը պատժեց նրանց, քանի որ չէր կարող Ոդիսեւսին պատժել։ Վերնագրում առասպելի «փեակների» կողքին ոճը բարձր պահելու համար «դժբախտության» փոխարեն «տարաբախտություն» բառն ընտրեցի։

Որոշ ընթերցողներ եւ գրականագետներ վեպը որակում են որպես «հակաարտագաղթային»։ Անշուշտ, հենքի մեջ կա նման բան, բայց ճակատային վավերագրություն, ինչպես օրինակ Փիթեր Բալաքյանի դեպքում է, չկա։ Սա այլ բան է՝ այլ ոճական իրացումներով եւ գեղարվեստական խոսքով։

Ուզեցի ինձ անհանգստացնող, ցավեցնող երեւույթները, տեսածս, լսածս, վշտակցածս երեւան այս վեպում։ Մարդն արդեն ծնունդով ու էությամբ մեղքերի մեջ է թաղված. արդյո՞ք այդ մեղքերի շարքում եւս մեկը չի ավելանում, երբ փորձում է սիրել մեկին։

Վերջին երկու ամիսների ընթացքում հասկացա, որ գիրքը շատ հետաքրքիր ճակատագիր ունի, այն, եթե պետք է ապրի, գրողին այլեւս անտեսում են՝ սիրված է, գնահատված է, թե չսիրված է, կարեւոր չէ արդեն։ Հասկացա, որ այս գիրքն իր ճանապարհը հարթում է՝ առանց լուրջ գովազդների: Կարեւորն այն է, որ գիրքը կարդում են եւ գրքի մասին խոսում են թե´ ընթերցողները, թե´ պրոֆեսինալ գրականագետները։

Լուսանկարներում՝ Դիանա Համբարձումյանը՝ Վոնեգուտի գրադարան-թանգարանում (Ինդիանապոլիս)։ Լուսանկարները՝ Համբարձումյանի ֆեսյբուքյան էջից։


Գլխավոր էջ



Մեկնաբանություններ (1)
1. gohar19:27 - 13 նոյեմբերի, 2017
Հիանալի է, հպարտանում եմ ձեզնով հարգելի Դիանա, ձեր ձգտումով ։ Նայեցի google և գտա այս տեղեկությունը Rabo Karabekian-ի մասին ։ Karabekian is a 71-year-old, one-eyed, first-generation Armenian-American painter. He lives in a 19-room house on the waterfront of East Hampton, Long Island, which he inherited from his second wife Edith. Circe Berman - Circe selects Karabekian's home as a place to research and write about working-class adolescents living with multi-millionaires. While living there she more or less takes charge of Karabekian's life and tells him to start writing an autobiography, which he does. After she impulsively renovates Karabekian's foyer without his permission—removing many of the things Karabekian's dead wife had used to decorate it in doing so—the two get into a heated argument which results in her departure, although she soon returns and is accepted back. This is the most notable example of Circe's disregard for other people's privacy and personal space. Although Rabo does most of the things she wants him to, he will not tell her what is in the potato barn no matter how much she pressures him to do so. She is a well-published novelist under the pen name "Polly Madison." Her novels, although very popular, are criticized for tainting the world's youth. Paul Slazinger - Slazinger is a poor, wounded World War II veteran. Though he owns his own home, he stays with Karabekian and eats from his kitchen. He refuses permanent residence on the grounds that "he can only write at home". He has had eleven novels published, but is not in the league of Circe Berman. Circe is pretending not to be Polly Madison, so Paul looks down on her and condescendingly gives her writing advice. Dan Gregory - Originally named Dan Gregorian before moving to America and changing his name. A magazine article estimated him to be the highest-paid artist in American history. That he is Armenian like Rabo's family causes Rabo's mother to believe he is a great man, an example of an Armenian who has become a success in America. She insists that her son write to "Gregorian", as she calls him, to ask for an apprenticeship. Karabekian became "Gregorian's" apprentice at the age of 17. He is extremely pro-fascist and is obsessed with Benito Mussolini, whom he greatly admires. His high opinion of Mussolini results in him getting into arguments with such men as W.C. Fields and Al Jolson, who subsequently refuse to associate with him. He eventually goes to Italy to work directly for Mussolini during the Second World War. He is accepted by Mussolini, who welcomes the public support of such a famous artist, but is finally killed in battle by British troops. Marilee Kemp - Marilee was Dan Gregory's mistress, who persuaded Gregory to take Karabekian as his apprentice. She eventually becomes Rabo's love interest and later the two of them are expelled from Gregory's studio when he catches them leaving the Museum of Modern Art together. They have a very brief affair which Marilee ends, claiming that Rabo is not the man she needed at the time. Through a series of events she becomes a rich Countess in Italy. Edith Taft - Edith was Karabekian's second wife of twenty years. Dorothy Roy - Dorothy is Karabekian's first wife. She left with their two boys, Terry and Henri. Rabo's Parents - Karabekian's parents were survivors of the Armenian Genocide who were then tricked by a con man into buying a fake deed for a house in San Ignacio, California, where they moved in order to create a better life. His father, who was a teacher in Turkey, ends up becoming a cobbler when they reach their new home. When the Great Depression hits the family falls on very hard times. Allison White - She is Karabekian's live-in cook, though he never refers to her as anything besides that until she becomes upset with him for never using her name. She has a daughter Celeste, who also lives with them.
Մեկնաբանել
Շնորհակալություն մեկնաբանելու համար: Ձեր մեկնաբանությունը պետք է հաստատվի խմբագրության կողմից:

Լատինատառ հայերենով գրված մեկնաբանությունները չեն հրապարակվի խմբագրության կողմից։

Լրահոս

Բոլոր նորությունները

Արխիվ