Ամուլսարի ոսկու հանքի հնարավոր շահագործման հարցը մեծ խնդիրներ է ստեղծել: Բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանն Ամուլսարի հանքավայրի ՇՄԱԳ-ի վերաբերյալ տվել է դրական եզրակացություն: 2012թ. ապրիլի 20-ին բնապահպանության նախարարությունը մի քանի պահանջներ դրեց «Գեոթիմ» ՓԲԸ-ի առջև.

-Ծրագիրը ուղղարկել կարծիքի Սևանի հարցերով հանձնաժողով, քանի որ այն առնչություն ունի Սևանի ավազանի հետ:

-Կազմակերպել հասարակական լսումներ Ջերմուկ քաղաքում:

-Նախարարությունում ստեղծել աշխատանքային խումբ` ներգրավելով համապատասխան մասնագետների, որոնք կզբաղվեն  բարձրացված հարցերի ուսումնասիրմամբ, ինչպես նաև առաջարկել բնապահպանական հասարակական կազմակերպություններին երկշաբաթյա ժամկետում գրավոր առաջարկություններ ներկայացնել նախագծի վերաբերյալ:

Թերևս առաջին կետն իրականացված է... Սևանա լճի պահպանության փորձագիտական հանձնաժողովը տվել է իր բացասական  եզրակացությունն Ամուլսարի հանքի շահագործման վերաբերյալ (տես` http://www.ecolur.org/files/uploads/pdf/amulsar.pdf 9-11-րդ էջեր): Երկրորդ  կետով. Ջերմուկում հանրային լսումներ այդպես էլ տեղի չունեցան: Միակ քննարկումը  եղել է 2011թ. նոյեմբերի 28-ին Ձախափնյակի թիվ 2 դպրոցում: Այն կրել է ոչ մասնագիտական բնույթ, չունի արձանագրություն, չի կարող համարվել որպես հանրային լսում  և ավարտվել է ծեծկռտուքով տես՝ (http://www.youtube.com/watch?v=0XlmgAGY-fg): Նշենք, որ այս կետը տապալված է և չի իրականացվել մինչ օրս: Ավելին, Ջերմուկը մինչ այս պահը ազդակիր համայքն չէ, իսկ նախարարը դիմեց բառախաղի հնարքին՝ ասելով, թե Ջերմուկը  Ամուլսարի հարցում շահառու կողմ է: Սակայն պետք է նշենք, որ շահառու կողմ լինելը իրավաբանորեն ոչ մի արժեք չունի, համայնքը կամ ազդակիր է, կամ ազդակիր չէ:

Կառավարման փորձագետների տեսանկյունից, երբ նախարարությունը ձեռնամուխ է լինում աշխատանքային հերթական խումբ ստեղծելուն, նշանակում է` ավելանում է ևս մեկ օղակ պատասխանատվության աստիճանը կոնկրետ անձանց վրայից հանելու ուղղությամբ:

Որևէ համագործակցություն վերը նշված երրորդ կետով մինչ օրս չի իրակացել:

2012թ. հուլիս ամսվա հանրային լսումները զայրացրել են բնապահպանական հասարակական կազմակերպություններին, ինչպես նաև ակտիվիստներին: 2012 թվականի հուլիսի 30-ին հրավիրված էին բոլոր կողմերը, այդ թվում նաև Ջերմուկ քաղաքը, սակայն բացակայում էր Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամի հայաստանյան մասնաճյուղի տնօրեն Կարեն Մանվելյանը: 

Իրավաբան Արթուր Գրիգորյանի հարցին՝ ազդակիր է արդյոք Ջերմուկ քաղաքը, պատճառաբանվեց, որ շահառու է, իսկ որոշում որպես փաստաթուղթ գոյություն չունի:

Բնապահպանության նախարար Արամ Հարությունյանը հաստատեց Ամուլսարի ՇՄԱԳ-ը` 5 վերապահումներով,

1.Սահմանված կարգով ՀՀ բնապահպանության նախարարություն` շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության  փորձաքննության ներկայացնել հանքի փակման ծրագիրը:

2.Հանքի շահագործման ընթացքում շրջակա տարածքներում կազմակերպել

- Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի ջրի որակի մոնիտորինգ,

- շրջակա միջավայրի ճառագայթային մոնիտորինգ:

3.Հանքային իրավունքով ծանրաբեռնված տարածքում ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված բույսերի և կենդանիների առկայության կամ հայտնաբերման դեպքում առաջնորդվել «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգրքի 26 հոդվածով:

4.Ոսկու կորզման գործարանի տեղադրման հարցում առաջնորդվել «Սևանա լճի մասին»ՀՀ օրենքով ամրագրված պահանջներով:

5.Հաշվի առնելով նախատեսվող գործունեության կարևորությունը՝ կապված Սևանա լճի պահպանության, Ջերմուկ առողջարանային քաղաքի, ՀՀ Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների և բույսերի, ինչպես նաև տնտեսական վնասի հաշվարկների հետ և կարևորելով միջազգային առաջավոր փորձի օգտագործումը, առաջարկել «Գեոթիմ» ՓԲԸ-ին՝ իրականացնել հանքավայրի ընդլայնման նախագծի միջազգային բնապահպանական փորձաքննություն՝ ՀՀ բնապահպանության նախարարության հետ նախօրոք համաձայնեցնելով փորձաքննություն իրականացնող կազմակերպության ընտրությունը:

Անդրադառնանք վերը նշված կետերին:

Ըստ օրենդրության դրույթների՝ Գլուխ 1, Հոդված 3, Սևանա լճի ջրհավաք ավազանն է այն տարածքը, որի մակերևութային և ստորերկյա ջրերը հոսում են դեպի Սևանա լիճ: Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի մասն են կազմում նաև Կեչուտի և Սպանդարյանի ջրամբաները, Արփա և Որոտան գետերի ջրհավաք ավազանները՝ մինչև Կեչուտի ջրամբար:  10-րդ հոդվածի մասով գրված է հետևյալը.   

1.Կենտրոնական, անմիջական և ոչ անմիջական ազդեցության գոտիներում արգելվում է Սևանա լճի էկոհամակարգի վրա վնասակար ազդեցություն ունեցող ցանկացած տեսակի գործունեություն:

2.Անմիջական ազդեցության գոտում արգելվում են՝

ա) էկոլոգիապես վնասակար օրենսդրությամբ սահմնաված թույլատրելի նորմերը գերազանցող արտանետումներ և կեղտաջրեր առաջացնող տեխնոլոգիաների օգտագործումը

բ) ռադիոակտիվ նյութերի և թափոնների, ինչպես նաև մարդու առողջության և շրջակա միջավայրի համար վտանգավոր կամ թունավոր այլ նյութերի արտադրությոնը, օգտագործումը, պահեստավորումը և տեղադրումը

գ) հանքանյութեր վերամշակող օբյեկտների տեղաբաշխումը

Հիշեցնենք, որ  Լիդիան Ինթերնեշնլը անգլիական կազմակերպություն է, հանքը պատրաստվում է շահագործել բաց եղանակով և ցիանիդիային տեխնոլոգիայով: Սևանա լճի պահպանության փորձագիտական հանձնաժողովը տվել էր բացասական եզրակացություն (տես փաստաթուղթը՝ http://www.ecolur.org/files/uploads/pdf/amulsar.pdf , 9-րդ էջ )

Ի՞նչ է նշանակում  առաջնորդվել Ընդերքի մասին ՀՀ օրենսգրքի 26 հոդվածով:

 Հոդված 26. 

Ընդերքօգտագործման արգելումը 

1. Ընդերքի առանձին տեղամասերի օգտագործումն արգելվում է Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրությամբ սահմանված կարգով` ազգային անվտանգության ապահովման, մարդկանց կյանքի և առողջության, պատմամշակութային արժեքների կամ բնության և շրջակա միջավայրի պահպանության տեսանկյունից, եթե հայցվող ընդերքի տեղամասի վրա գտնվող հողամասում կան`

1) գերեզմաններ.

2) բնության, պատմության և մշակույթի հուշարձաններ.

3) Հայաստանի Հանրապետության կարմիր գրքում գրանցված բույսեր կամ կենդանիների բնակատեղիներ, ինչպես նաև եթե տվյալ տարածքով անցնում են կենդանիների միգրացիոն ուղիներ:

2. Ընդերքօգտագործումը բնության հատուկ պահպանվող տարածքներում կարող է իրականացվել միայն Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանական օրենսդրությամբ սահմանված կարգով:

Նշենք նաև, որ Ամուլսարում առկա են բոլոր երեք դեպքերը: ՀԱԿ-ի պատգամավոր Արամ Մանուկյանի կողմից արված պատգամավորական հարցմանն ի պատասխան` Ամուլսարի տարածքում կան արդյոք պատմամշակութային հուշարձաններ, Մշակույթի նախարարությունը` ի դեմս Պատմամշակութային ժառանգություն գիտահետազոտական կենտրոնի տնօրեն Հակոբ Սիմոնյանի` պատասխանել է.

«Մեր կազմակերպությունը հայտնաբերել է բնակատեղիներ, դամբարանադաշտեր և գերեզմանոց: Նշված արժեքները ներկայացվել են Մշակույթի նախարարություն հուշարձանի կարգավիճակ տալու համար: Դամբարանադաշտեըը գտնվում են Կեչուտ գյուղից 10 կմ  հարավ-արևելք Ամուլսարի ստորոտին, Գնդեվազ գյուղից  18-23 կմ  հեռավորության վրա` Ամուլսարի Էրատո, Տիգրան և Արտավազդ լեռնագագաթներին» (տես` http://www.ecolur.org/files/uploads/pdf/amulsar.pdf  2-6- րդ էջ)

WWF-ի կողմից մի քանի ամսի շարունակ արվել է հետազոտություն` բացահայտելու համար կա՞ն արդյոք կարմիր գրքում գրանցված բույսեր և կենդանիներ: Հայտնաբերվել է բեզոարյան այծ, իժ, մի շարք բուսատեսակներ և կենդանատեսակներ:

Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կողմից արված  հարցմանն ի պատասխան բնապահպանության նախարարությունը պատասխանել է, «Կենդանանիների աշխարհ»  ՍՊԸ -ի կողմից 2006-2012 թթ.. հաշվետվությամբ, որտեղ մանրամասն նշվում է Ջերմուկի տարածքում 4118 հ. Կարմիր գրքում գրանցված կենդանիների մասին: 2006թ. տվյալներով դրանք են՝ գորշ արջ՝ 23 հատ, լուսան՝ 6 հատ, բեզոարյան այծ՝ 45 և այլն:

Այսպիսով՝ նախարար Արամ Հարությունյանն ունի բոլոր հիմքերը մերժելու այս ծրագիրը, սակայն այս բոլոր կետերը և հիմքերը չպարզած նախարարը հաստատել է ՇՄԱԳ-ը: Եթե հղում եք անում 10-րդ հոդվածին հաշվի եք առնում Սևանի պահպանության փորձագիտական հանձնաժողովի բացասական եզրակացությունը և հորդորում եք առաջնորդվել ՀՀ օրենսգրքի 26-րդ հոդվածով, ապա առաջինը ինքներդ հետևեք վերը նշված կանոններին և օրենսդրական ակտերին:

Հիշեցնենք, որ Ամուսարի ոսկու հանքի շահագործման ծրագիրը ֆինանսավորում է Համաշխարային բանկը և ՎԶԵԲ-ը: Այս ծրագրի ֆինանսավորումը տեղի է ունենում մեր ներազգային օրենքների և ՀՀ Սահմանադրության կոպիտ խախտումներով:

Արհամարվում և բացարձակ հաշվի տակ չի առնվում բոլոր վերը նշված օրենսդրական ակտերը և փաստաթղթերը: Նույն ինքը` Համաշխարհային բանկն առաջնորդվում է մի շարք ստանդարտներով. առողջության պահպանություն և բնակչության անվտանգության ապահովում, կենսաբազմազանության պահպանում, պատմամշակութային հուշարձանների պահպանություն և այլն..Ովքե՞ր են կրելու պատասխանատվություն ՀՀ օրենդրությամբ սահմնաված կարգով վերը նշված բոլոր օրենդրական խախտումների և ստորագրաված փաստաթղթերի համար:

P.S. Հաջորդիվ կներկայացնենք WWF-ի կողմից արված տնտեսական հաշվարկը`տուրիզմ, թե՞ հանքարդյունաբերություն, հայտնաբերված Կարմիր գրքում գրանցված բույսերի և կենդանիների ցուցակը: Ինչպես նաև կանդրադառնանք Պատմամշակութային ժառանգություն գետահետազոտական կենտրոնի բացատրություններին և փաստաթղթին:

Թեհմինե Ենոքյան