Մհեր Ենոքյան, «Հետքի» թղթակիցը «Նուբարաշեն» բանտից

Մի՛ մոռացեք հանգիստ շնչելու բերկրանքի մասին

Այս Ամանորը բացառիկ է նրանով, որ 19 տարվա ընդմիջումից հետո տոնածառ ունեմ: Լույսի տակ արծաթագույն բոցկլտացող, փոքրիկ, կապտականաչավուն, ձեռքով պատրաստած տոնական ծառը դրել եմ սեղանին ու հիանում եմ նրա կախարդանքով: Ուրախ եմ, որ բանտի աշխատակիցները թույլատրել են ինձ փոխանցել նոր ծնվող տարվա խորհրդանիշը: Բանտախուցը զարդարել եմ նաև գունավոր փուչիկներով: Միգուցե ասեք՝ ի՞նչ միտք ունի նման տոնական տրամադրություն ստեղծել բանտում. տոնածառ, փուչիկներ, ռոմանտիզմ, լավատեսություն… Իսկ ես կարծում եմ, որ երջանիկ լինելը, ինչպես և սիրելը, կարողություն են, որոնք կամ տրվում են մարդկանց կամ՝ ոչ:

Ամանորը յուրօրինակ կանգառ է հարատև վազքի մեջ, ուր բոլորը մի պահ կանգ են առնում, մտածում արած-չարածի մասին, իրենք իրենց խոստանում լինել երջանիկ ու հաջողակ հաջորդ տարի: Իսկ որտե՞ղ է երջանիկ լինելու գաղտնիքը:  Հազարամյակներ շարունակ փիլիսոփաները, գիտնականներն ու պոետները փորձում են գտնել երջանկության ու սիրո բանաձևը: 19 տարի լինելով ամենածայրահեղ իրավիճակներում, փակված լինելով մահվան տանը՝ ես հասկացել եմ, որ երջանիկ զգալու կարողությունը ներդրված է մարդկային բնության մեջ:

Հիմա կպատմեմ կարճ պատմություններ, ու Դուք կհամոզվեք, որ ամեն ինչ մեր ներսում է ապրում՝ սերը, ուրախությունը, երջանկությունը…

Երբ 2000 թ.-ին ցմահ բանտարկյալներին թույլատրեցին ամսական 10.000 դրամի սննդամթերք գնել հատուկ կրպակից, հսկիչների միջոցով գնել էի նաև մի 15 հատ կանաչ պղպեղ, շարել թերթի վրա: Օրեր անց դրանք կարմիր, դեղնավուն երանգներ էին ստացել: Գորշ խցում վերջապես գույներ էին հայտնվել, խուց, որտեղ տարվա եղանակների մասին միայն կարելի էր գուշակել: Ես նայում ու պատկերացնում էի, որ աշնանային անտառում եմ շրջում: Դանդաղ քայլում էի պղպեղ-տերևների կողքով: Այդպես էլ չկերա այդ պղպեղները, որովհետև դրանք այլևս պղպեղներ չէին ինձ համար: Առավոտյան բացում էի աչքերս ու տեսնում անտառի աշնանային գույներով ներկված տերևները:

Իսկ ժամանակ առ ժամանակ, երբ շատ անտանելի էր դառնում բանտախուցը՝ նոր գրքեր չէր հաջողվում գտնել ու ստիպված էի նայել գորշ պատերին, ճմրթում էի թղթերը (գնդակ չի թույլատրվում այստեղ) և նշան բռնելով՝ գցում դույլի մեջ: Ուրախանում էի, երբ ստացվում էր, ու արդեն վազվզելով սեղանի շուրջ՝ նորից ու նորից գնդակներս շպրտում էի դեպի նպատակակետ:

Հետո բանտախցի դռան վրայի վոլչոկը (ուտելիք բաժանելու փոքրիկ անցք) բացվում էր. բաժանում էին ընթրիքը: Ընդամենը մի  քանի րոպե հաջողացնում էի այդ անցքից նայել միջանցքի լուսամուտից երևացող գիշերային երկնքին: Ի՞նչ էի փնտրում, կարո՞ղ եք ասել. սրտատրոփ փնտրում էի գոնե մի աստղ: Գտնում էի… Ամբողջ մի օր ես երջանիկ էի մինչև հաջորդ ընթրիք: Հետո նորից տեսնելով այդ միակ աստղը՝ գիտակցում էի՝ խցի սահմանափակ տարածությունից այն կողմ կա անծայրածիր տիեզերք:

Քանի դեռ Հայաստանը ԵԽ անդամ չէր, խցերի պատուհանները փակված էին մետաղական շերտավարագույրներով: Մի լուցկու տուփի չափ դեֆորմացված հատված կար շերտավարագույրի վրա: Դա էլ իմ «պատուհանն» էր դեպի երևակայական կյանք: Կանգնելով պայուսակիս վրա՝ այդ անցքից կարողանում էի տեսնել սարերի վրա վառվող միայնակ մի լույս: Գիշերը ժամերով նայում էի այդ լույսի ուղղությամբ: Պատկերացնում էի, որ ինչ-որ գյուղում ինչ-որ տուն է, որտեղ մարդիկ են ապրում: Երևակայում էի, որ այնտեղ բուխարի կա և նույնիսկ շագանակագույն մազերով ու մեծ աչուկներով աղջնակ: Իսկ տան տատիկը մսով կարկանդակներ է սարքել: Ու ես նորից ինձ միայնակ չէի զգում:

Բանտախցում մահապատժի դատապարտված, չունենալով ոչ մի կապ արտաքին աշխարհի հետ, շատերը խելագարվում էին. դադարում էին զգալ, որ իրենք ողջ են: Ես ասում էի.

-Մարդիկ երբ գրիպով են հիվանդանում ու չեն կարողանում քթով հանգիստ շնչել, նեղվում են, չեն կարողանում քնել: Միայն լավանալուց հետո մի քանի օր գիտակցում են՝ ինչ հրաշք է պարզապես հանգիստ շնչելը: Ու հետո նորից մոռանում են հանգիստ շնչելու բերկրանքի մասին:

Միգուցե ասեք, որ այս ամենը սենտիմենտ է՝ գույնզգույն պղպեղները, թղթե գնդակները, գիշերային աստղը, երևակայածս աղջնակը՝ շագանակագույն մազերով, հանգիստ շնչելու բերկրանքը: Սակայն Աստծո, կյանքի հանդեպ սիրո, լավատեսության շնորհիվ բանտում գոյատևելով՝ ես գտել եմ իմ բանաձևը: Հիմա փորձեք կապել Ձեր աչքերը, և մի քանի ժամ դադարելով տեսնել աշխարհը՝ մարդկանց, բնությունը, կհասականաք, թե որքան երջանիկ եք, որ այդ ամենը կարող եք տեսնել: Իսկ ֆիզիկական ազատության մեջ մարդիկ հաճախ կյանքից բողոքում են, թե գումարը քիչ է այս կամ այն իրը գնելու համար:

Ես պատմում եմ Ձեզ այս ամենը, որ գիտակցեք՝ երջանիկ լինելու կարողությունն ապրում է մեր մեջ:

Հ.Գ. Համարյա մեկ տարի ամեն շաբաթ ես զրուցում եմ Ձեզ հետ: Ընկերացել ենք: Անկեղծ ասած՝ սկզբում, երբ նոր էի սկսում գրել «Հետքում», վախենում էի՝ մտածելով, թե ինչ կարող եմ պատմել ընթերցողին՝ 19 տարի լինելով 4 պատերի մեջ, ուր իրադարձություններն այնքան հազվադեպ են: Բայց գրելով զգացի, որ Ձեզ հետ զրույցները անհրաժեշտւթյուն են դառնում ինձ համար: Շնորհավորում եմ բոլորիդ, մաղթում, որ Ձեր երջանկության բանալիները միշտ բաց պահեն դռները: