HY RU EN
Asset 3

Բեռնվում է ...

Էջի վերջ Այլ էջեր չկան բեռնելու համար

Որոնման արդյունքում ոչինչ չի գտնվել

Ցամաքած գետի «տիրակալը», կամ ծաղկող ու չորացող Սպահանի լուռ վկան

Սպահանի կենտրոնական Չահարբաղի փողոցը Նոր Ջուղա հայկական թաղամասին կապող «Սիոսեփոլ» կամուրջը քաղաքը խորհրդանշող տեսարժան վայրերից է: Համացանցում «Սպահան» որոնելիս այն միանգամից հայտնվում է որոնման համակարգի տարբեր էջերում: 17-րդ դարի ֆրանսիացի ոսկերիչ և ճանապարհորդ Ժան Շարդենն այն նույնիսկ պատկերել է, երբ այցելել է Սպահան:

«Սիոսիփոլ» անվանումը եկել է կամրջի 33 կամարներից, և պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է «սիո-սե»՝ «եռեսուներեք սյունամեջ տարածքներ» և «փոլ»՝ «կարմուրջ»: Այլ կերպ ասած` «33 կամարների կամուրջ»:

Սակայն դա կամուրջի միակ անվանումը չէ: Այն կոչում են նաև «Ալլահվերդի խանի կամուրջ»: Ալլահվերդին պարսից զորքերի հայազգի հրամանատար է եղել Սեֆյան հինգերորդ արքա Շահ Աբաս Առաջինի օրոք: Նրա վերահսկողության ներքո էլ 1599-1602թթ. կառուցվել է 33 կամարների կամուրջը:

Չնայած հայերի և վրացիների միջև դեռևս բանավերճ է ընթանում Ալլահվերդի զորավարի ազգույթան շուրջ, որովհետև վրացիները Ալլահվերդի զորավարին վրացի են համարում, իսկ հայերը` Վրաստանի ծագման հայ` նաև փաստարկելով, որ Նոր Ջուղա հայկական թաղամասը Սպահանին կապելու շահագրգռվածությունը հայ զորավարը կարող էր ունենալ:  

«Սիոսեփոլը» Զայանդերուբ գետի վրա կառուցված 11 կամուրջներից ամենաերկարն է` մոտ 300 մետր է, լայնությունը՝ 14։ Այն երկհարկանի է, վերևի հարկը կառուցված է կավից և աղյուսից, ներքևինը` քարից: Կամարների ներսն ի սկզբանե նկարազարդ է եղել, և այդ նկարները Սպահան այցելած զբոսաշրջիկները բնութագրել են «էրոտիկ»:

Կամրջի սկզբում թեյարան է գործել, որի տակից հոսել է Զայանդերուբը և գրավել զբոսաշրջիկներին: Սակայն այժմ այնտեղ թեյարան չի գործում, որովհետև ցամաքել է նաև Զայանդերուբը:

Զայանդերուբ գետը, որը պարսկերենից թարգմանաբար նշանակում է` «կյանք տվող գետ», 2010 թվականից սկսեց ցամաքել Սպահանում:  Նախկինում Զայանդերուբն ամենաջրառատ գետն էր, որը նաև մշտահոս էր, չնայած Իրանի այլ գետերի, որոնք ամռան ամիսներին ցամաքում էին: Զայանդերուբը նույնիսկ ամենաշոգ ամիսներին էական հոսք էր ունենում:

Զայանդերուբի ավազանից սնվել և ոռոգվել է 2700 քկմ տարածք: Զայանդերուբի ջրերը «կյանք են տվել» կենտրոնական Իրանի, մասնավորապես Սպահանի և կրոնական Յազդ քաղաքի բնակիչներին: Նրանցից յուրաքանչյուրին քաղաքային տարածքներում օրական 240 լիտր ջուր էր բաժին հասնում, գյուղական հատվածներում` 150 լիտր: 1970-ականներին գետի հոսքը գնահատվել է վայրկյանում 38 խմ:

Համաձայն պաշտոնական հաշվարկների` այժմ գետի հոսքի 80%-ն օգտագործվում է գյուղատնտեսական նպատակներով, 10%-ը` մարդիկ են սպառում խմելու և տնային կարիքների համար, 7%-ն օգտագործվում է արդյունաբերական նպատակներով` մետաղական, նավթաքիմիական վերամշակման գործարանների և հիդրոէլեկտրակայանների համար, իսկ 3%-ն այլ ուղղություններով է ծախսվում:

Անապատի կենտրոնում գտնվող քաղաքի կենսունակությունը, բնակչության թվի աճը, տնտեսական վերելքն ու զարգացումը, ինչպես նաև կանաչապատումն ապահովել է հենց Զայանդերուբը: 1939-41թթ. անցկացրած մարդահամարի տվյալներով Սպահանը 205 հազար բնակչություն է ունեցել, 1996թ. մարդահամարի տվյալներով`  1,2 մլն բնակիչ: 2016-ին արդեն Սպահանի բնակչության թիվը հասել է 2 մլն-ի:

Պայմանավորված գետի հոսքի նվազմամբ` տարբեր տարիներին մի քանի նախագծեր են մշակվել Իրանի այլ գետերից ջրի հոսքը Զայանդերուբ ուղղելու նպատակով, սակայն դրանք ևս նշանակալի արդյունքներ չեն տվել, և հազիվ կարողացել են բավարարել խոշորացող համայնքների և տնտեսական հսկաների ջրի պահանջարկը:

Չնայած Զայանդերուբի ցամաքելու պատճառները կառավարող մարմինները փորձում են կապել գլոբալ տաքացման և ջրազրկման հետ, այդուհանդերձ, բնապահպաններն ընդգծում են մարդածին գործոնները և առավել կարևոր համարվող տնտեսական շահերը:

Ջրավազանի ոչ արդյունավետ կառավարումն ու անվերահսկելի ջրօգտագործումը բերել են նրան, որ Զայանդերուբը ցամաքել է մինչ Սպահան հասնելը: Այսօր արդեն Սպահանում խոսում են օդի գերաղտոտվածության, հիվանդությունների թվի աճի և սկսված զանգվածային արտագաղթի մասին:

33 կամարների կամուրջը շարունակում է մնալ քաղաքի հնագույն ու պատմական արժեք ունեցող տեսարժան վայրը, և նույնիսկ ցրտերին զբոսաշրջիկների գրավում հեռվից լույս տվող իր լապտերներով: 

«Սիոսիփոլը», սակայն, արդեն ոչ թե որպես գետի երկու հատվածները կապող կամրջի իր գործառույն է կատարում, այլ դարձել է հուշարձան և հիշողություն, որ մի ժամանակ Սպահանն ու Նոր Ջուղան գետով էին բաժանված: Այն վկան է եղել Սպահանի ծաղկման, զարգացման ու վերելքի, իսկ այժմ լուռ հետևում է նրա հետընթացին: 

Մեկնաբանել

Լատինատառ հայերենով գրված մեկնաբանությունները չեն հրապարակվի խմբագրության կողմից։