«Ռեգիոն» կենտրոն

Փախստականները որպես գործոն, բողոքավոր խավ ներքաղաքական եւ ղարաբաղյան կարգավորման բնագավառներում. հիմնականում այս տեսանկյունից են հայ եւ ադրբեջանցի քաղաքագետները մեկնաբանում անցած 19 տարիների ընթացքում փախստականների հետ տեղի ունեցած փոխակերպումները:

Քաղաքագետներ Մանվել Սարգսյանը եւ Էլդար Նամազովն այս շարքի մեր վերջին զրուցակիցներն են: Հարցումների բոլոր արդյունքները հաջորդ երկուշաբթի կներկայացվեն վերլուծաբանների համեմատական մեկնաբանություններում:
 
«Պետք է գտնել թշնամանքի հիմնաքարերը»

Հարցազրույց քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանի հետ

Ի՞նչ տեղ են զբաղեցնում փախստականները երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքում:

Խնդրի նկատմամբ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի մոտեցումները նույնը չէին: Հետեւաբար, տարբեր էր նաեւ փախստականների գործոնի ազդեցությունը տվյալ պետությունների հասարակական-քաղաքական կյանքում: Մեզ մոտ փախստականների հարցը որպես քաղաքական խնդիր չձեւավորվեց, նույնիսկ այն քաղաքականացնելու փորձեր էլ չեղան, ձգտում կար, որպեսզի մարդիկ բնակարանները փոխանակեն երկրից հեռացող ադրբեջանցիների հետ: Այս առումով որոշակի հատվածի խնդիրները մասնակի լուծվեցին:

Մի մասի համար էլ ստեղծվեցին նվազագույն պայմաններ, որոշներն իրենք իրենց հարցերն ինչ-որ ձեւով լուծեցին` կարծես տարրալուծվելով հասարակության մեջ: Շատ փախստականներ տեղավորվեցին գյուղական բնակավայրերում` քաղաքական թոհուբոհից, զարգացած սոցիալական համակարգից հեռու: Եվ սա է պատճառը նաեւ, որ համաժողովրդական մակարդակով չընկալվեցին ռեալության մեջ գոյություն ունեցող խնդիրները:

Բայց ամենացավալին այն է, որ փախստականների կեսից ավելին, զրկված լինելով ամեն ինչից, երկրից ուղղակի հեռացավ: Այդ մարդիկ, բնական է, որպես գործոն վերացան: Այսինքն` փախստականների հետ ծագած խնդիրները ժամանակի ընթացքում թուլացան:

Ադրբեջանում այլ էր: Այստեղ փախստականների խնդիրն իշխանությունների կողմից ի սկզբանե քաղաքականացվեց: Շրջաններում ստեղծվեցին հատուկ ճամբարներ, որտեղ տարիներ շարունակ շատ վատ պայմաններում ապրում էին հարյուր հազարավոր փախստականներ: Նպատակը մեկն էր` խնդիրը շահարկել ղարաբաղյան կարգավորման դիվանագիտության մեջ:

Մյուս կողմից, ներքաղաքական կյանքում հարցն անընդհատ թեժ պահելու միտումով` երկրի բնակչությունը տեղեկատվական հզոր ճնշման տակ էր: Սակայն անցյալ տարվանից Ադրբեջանը, կա՛մ հուսահատվելով տվյալ քաղաքականությունից, կա՛մ էլ ընդամենը եվրոպական կառույցների ճնշումներին ենթարկվելով, սկսեց ցրել այդ ճամբարները եւ խնդիրը կարգավորել:

Դասո՞ւմ եք, արդյոք, փախստականներին հասարակության բողոքավոր խավին, ընտրազանգվածին, ինչի՞ հետ է դա կապված, ներքաղաքական իրավիճակի՞, թե՞ ղարաբաղյան հակամարտության:

Փախստականներն աշխարհին նայում են իրենց սոցիալական վիճակից ելնելով: Նրանք կարող է երկրից շատ դժգոհ են, իշխանությանը չեն ուզում, բայց ռիսկի չեն գնում, հեռու են մնում քաղաքականությունից, որպեսզի չկորցնեն այն նվազագույնը, որ ստացել են, թեկուզ եւ` ունեցած տանիքից: Ուրիշ բան է, որ նրանք այդ պասիվության շնորհիվ, իրենց կամքից անկախ, դառնում են իշխանական ռեսուրս` մեծ ազդեցություն ունենալով քաղաքական գործընթացների վրա: Իսկ այն փախստականներին, որոնք ձուլվել են նոր իրավիճակի մեջ եւ նոր հնարավորություններ են ստացել, փախստական կոչել պետք չէ: Այդ մարդիկ երբեք ստեղծված քաղաքական իրավիճակին դեմ չեն գնա: Ուստի, փախստականներին որպես բողոքական զանգված, առավել եւս` ընտրազանգված, դիտարկելը ճիշտ չէ:

Բնակչության այս շերտին կարելի՞ է համարել գործոն բանակցային գործընթացում, ինչպիսի՞ ազդեցություն է այն ունենում գործընթացի վրա:

Արցախը փորձելով բնութագրել որպես երկու համայնքների տարածք` ադրբեջանցիները կարողացան միջազգային փաստաթղթերում ձեւակերպել Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի իրավունքները: Եթե Մինսկի խմբի համանախագահներն այցելում են Ղարաբաղ, ապա գնալով Բաքու` նրանք անպայման հանդիպում են նաեւ Ղարաբաղի ադրբեջանցիների ներկայացուցիչներին: Սա զուտ քաղաքական ֆորմուլա է, եւ Ադրբեջանը կարողացավ ձեւավորել այն, թեեւ դրա տակ ո՛չ բնակչություն կա, ո՛չ կազմակերպվածություն:

1994 թ., երբ Մոսկվայում Ղարաբաղի, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի ստորագրություններով կնքվեց զինադադարի պայմանագիրը, փորձ արվեց առանձին տողով անդրադառնալ բոլոր կողմերի փախստականներին, որպեսզի նրանք մասնակցեին բանակցություններին: Չստացվեց, Ադրբեջանը հայտարարեց, որ կդադարեցնի բանակցությունները, եթե ներկայացուցչական ֆորմատի մեջ փոփոխություն մտցվի: Հետագայում եւս տարբեր երկրների կողմից մասնակցության ֆորմատի մեջ փոփոխություններ մտցնելու փորձեր եղել են, բայց ամեն ինչ մնացել է նույնը: Ուստի, մեզ մոտ բնակչության այս շերտը բացարձակ ազդեցություն չունի բանակցային գործընթացի վրա:

Հակամարտ կողմերի միջեւ վստահության ձեւավորման գործում փախստականների վերադարձի հարցը հիմնական համարո՞ւմ եք:

Հայերն ու ադրբեջանցիներն իրենց տարածքներից դուրս միմյանց հետ շատ նորմալ հարաբերվում են, համատեղ բիզնես են անում, նրանք որեւէ պրոբլեմ չունեն: Մանավանդ, եթե երկու կողմից էլ փախստականներ են, նրանք իրենց զգում են նույն կարգավիճակում եւ շատ հարազատ: Չի կարելի ասել, որ հայի եւ ադրբեջանցու միջեւ անձնավորված թշնամություն կա: Խնդիրը քաղաքական անհամաձայնությունն է: Իսկ առանց այդ համաձայնության փախստականների վերադարձը հնարավոր չէ: Համաշխարհային պրակտիկան դա է փաստում: Եթե վաղը Ղարաբաղը կամ Ադրբեջանը սահմանը բացեն, չեմ կարծում, որ որեւէ փախստական վերադառնա: Նա երբեք չի գնա մի տարածք, որտեղ երաշխիքներ չկան իր ապագայի եւ անվտանգության համար: Որեւէ մեկն իր ձգտումների կամ իղձերի պատճառով իր երեխայի կյանքը ռիսկի չի ենթարկի:

Ձեր կարծիքով, ի՞նչ քայլեր է պետք ձեռնարկել փախստականների իրական վերադարձի համար, բացի այդ մասին կնքված փաստաթղթերից:

Անհրաժեշտ է փոխել հակամարտության շուրջ ձեւավորված մթնոլորտը: Կողմերը պետք է գնան երկխոսության եւ գտնեն թշնամանքի հիմնաքարերը. որտեղի՞ց են գալիս պատկերացումների, ընկալումների տարբերությունները: Այս դեպքում մարդիկ քայլ առ քայլ կընդունեն իրենց կատարած հանցագործությունները եւ կգան խորքային համաձայնության: Նման ձեւով են կոնֆլիկտը հարթել Չեխիան եւ Սլովակիան: Սա աշխարհում լուծման ամենահզոր ձեւն է: Բայց Ադրբեջանն այսօր Ղարաբաղի հետ երկխոսության չի գնում:

Շատերը հայերին եւ ադրբեջանցիներին առաջարկում են հարցը լուծել մի այլ, սովորականից տարբերվող, երրորդ գաղափարի միջոցով: Դա պետք է լինի մի հզորագույն գաղափար, որի շուրջ կողմերն իսկապես կհամախմբվեն: Սա խորքային համաձայնության գալու ամենակարճ ճանապարհն է: Բայց չի կարելի ասել, որ այն միակ տարբերակն է: Կա նաեւ երկրորդը, ինչն էլ ընտրել են Հայաստանն ու Ադրբեջանը: Հարցը գցել են միջազգային հանրության ձեռքը: Աշխարհի կոնֆլիկտների 99 տոկոսն այս կերպ է լուծվել: Այսինքն` ուրիշների գործոնն է սկսում ձեւավորել սեփական դիրքորոշում: Կողմերը ստիպողաբար ստորագրում են միջազգային հանրության ներկայացրած փաստաթուղթը: Դրանից հետո մարդիկ կամաց-կամաց սկսում են հարաբերվել:

Հարցազրույցը՝ Արարատ Դավթյանի

Նյութերը  պատրաստվել են բրիտանական «Հաշտեցման ռեսուրսներե (Conciliation resources) կազմակերպության աջակցությամբ իրականացվող ծրագրի շրջանակներում: Նյութերում արտահայտված մտքերը հեղինակներինն են եւ կարող են չհամընկնել խմբագրության կարծիքների հետ: