Մհեր Ենոքյան, «Հետքի» թղթակիցը «Նուբարաշեն» բանտից

24 տարվա հեռվից մտածում եմ՝ ինչ կլիներ հայաստանյան բանտերում, եթե 90-ականներից «Կարմիր խաչի» միջազգային կազմակերպությունը, իսկ 2000-ականներից եվրոպական կառույցները, մասնավորապես՝ Խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտեն մուտք չունենային մեզ մոտ: Պատկերը, մեղմ ասած, չափազանց տխուր կլիներ:

Վերջերս դարձյալ հանդիպում ունեցա «Նուբարաշեն» ՔԿՀ այցելած «Կարմիր խաչի» միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչների հետ: Աշխատասենյակում էի, երբ նրանք ներս մտան: Հիշեցի և նրանց պատմեցի, որ եղել եմ առաջին մահապատժի դատապարտվածը, ում հետ «Կարմիր խաչին» հաջողվել է հանդիպել դեռ հեռավոր 1997 թվականին: Ծնողներս էին դիմել նրանց: Այն ժամանակ չէին թույլատրել, որ խուց մտնեն: Մոտ երկու տարի անց կարողացան նաև խուց մտնել և սեփական աչքերով տեսնել «Նուբարաշեն» բանտի 5-րդ հարկի ողջ դժոխքը…

Միջազգային հեղինակավոր կառույցի՝ բանտ այցելած ներկայացուցիչներին գոհունակությամբ ասացի, որ «Կարմիր խաչի» միջազգային կազմակերպության դերն, իրոք, շատ մեծ է եղել Հայաստանի ազատազրկման վայրերում, հատկապես համատարած խոշտանգումների կանխման հարցում: Ինչ վերաբերում է մասնավորապես «Նուբարաշեն» ՔԿՀ-ում մահապատժացմահականներիս պայմաններին, ապա «Կարմիր խաչն» իսկապես պատմական դեր է խաղացել. չափազանցրած չի լինի, եթե ասեմ՝ մեծամասամբ նրանց շնորհիվ համակարգի կողմից սովի, ծեծի ու դաժան պայմանների միջոցով տարվա կտրվածքով 3-5 հոգու մահապատժի «ի կատար ածումը» կանգնեցվեց նաև այդ կազմակերպության ջանքերով:

Մեզ այցելող «Կարմիր խաչի» աշխատակիցները պարբերաբար փոխվում են: Չնայած, որ այս անգամվա հյուրերը ընդհանուր առմամբ տեղյակ էին նախկին դժոխքի մասին, այնուամենայնիվ մեծ հետաքրքրությամբ լսում էին և գրի առնում: Շփվում էինք ռուսերենով: Ներկայացրեցի ոչ միայն նախկին անօրինությունները` մահապաժացմահականներիս իրավունքների համատարած խախտումները, ավելի ճիշտ` իրավունքներից զուրկ լինելը, այլ նաև ներկայիս դրական դինամիկան և այսօրվա պայմանները: Ասեմ, որ «Կարմիր խաչը» լիրժեքորեն պահպանում է կոնֆիդենցիալությունը: Նրանց, որքանով հասկացա, այս պահին շատ էր հետաքրքրում երեք հարց.

1. Սոցիալ-հոգեբանական-իրավական բաժնի (ՍՀԻԱ) գործունեությունը. որքանո՞վ է այն լիարժեք, էֆեկտիվ, արդյո՞ք իրականում կան անհատական ուղղման ծրագրեր յուրաքանչյուր դատապարտյալի համար, արդյո՞ք ամեն դատապարտյալի հետ անհատական աշխատանք տարվում է, մատչելի՞ են հոգեբանները և այլն:

Այս հարցի կապակցությամբ, ասացի, որ ՍՀԻԱ բաժնի աշխատանքը շատ կարևոր է, և այդ բաժնի ստեղծումն ու կայացումը պարզապես անհրաժեշտ էր: Որոշակի աշխատանքներ կատարվում են` տարատեսակ միջոցառումների կազմակերպում, աշխատանքի և ուսման հարցերում աջակցում են, որ տեխնիկապես այն հնարավոր դառնա: Պատասխանելով հարցին՝ ասացի՝ այո՛, եթե դատապարտյալը ցանկություն է հայտնում, ապա ՔԿՀ-ի հոգեբանը անպայման հանդիպում է, առանձնազրույց ունենում: Մատնանշեցի, որ, այնուամենայնիվ, հոգեբանների քանակի լուրջ խնդիր կա. չի կարող մեկ հոգեբանը արդյունավետ աշխատել մոտ 500 ազատազրկվածի հետ: Իրականում չկան անհատական ուղղման ծրագրեր, որոնց կծանոթացնեն նաև դատապարտյալին, որպեսզի հասկանալի լինի, թե կոնկրետ ինչ անհատական մոտեցում է ցուցաբերվում:

2. Երկրորդ հարցը վերաբերում էր դատապարտյալների պահման ռեժիմների փոփոխմանը:

Մասնավորապես՝ դեռ անհասկանալի է, թե ինչ գործիքակազմ է օգտագործվելու, ինչ չափորոշիչներով են առաջնորդվելու ռեժիմները փոփոխելիս: Այս հարցում անհրաժեշտ է գրեթե բացառել սուբյեկտիվ մոտեցումները, ինչն իր մեջ կարող է պարունակել  հովանավորչական ու կոռուպցիոն ռիսկեր: «Կարմիր խաչի» աշխատակիցները քաջատեղյակ էին պայմանական վաղաժամկետ ազատման բալային համակարգից, ինչը ողջունում էին և համամիտ էին, որ այն անհրաժեշտ է ներդնել նաև ռեժիմների հարցում: 

3. Նկատի ունենալով դժվարությամբ դրական փոփոխությունների հասնելու ճանապարհի խոչընդոտները՝ որպես անփոփում ինձ հարց տվեցին՝ ինչ եմ կարծում` հնարավո՞ր է հասնել Խորհրդային միությունից ժառանգած հին պատժողական քաղաքականությանը սովոր աշխատակիցների մտածելակերպի փոփոխության:

Ասացի կարծիքս, որ ոմանց մոտ, չնայած դանդաղ, բայց արդեն իսկ ձևավորվում է նոր մտածելակերպ. գիտակցում են, որ պատժի նպատակը մարդուն ամենալայն իմաստով խոշտանգելը չէ, այլ նորմալ կյանքով ապրելու և ազատություն վերադառնալու հնարավորություն տալը, սակայն կան այնպիսինները, որոնց մեջ պատժողական քաղաքականությունը այնքան է ամրապնդված, որ, եթե եվրոպական համապատասխան կառույցների վերահսկողությունը և պարտադրանքը չլինեն, ապա, թերևս, շատ կարճ ժամանակում կգլորվենք անցած դարի 90-ական թվականներ…