Նկատի ունենալով մարզային բնակչության մեծ հետաքրքրությունը գյուղատնտեսական վարկերի նկատմամբ՝ Համաշխարհային բանկի (ՀԲ) Երեւանի գրասենյակի գյուղատնտեսության եւ բնապահպանության ծրագրերի վերլուծաբան Արտավազդ Հակոբյանին խնդրեցինք մանրամասնել ՀԲ-ի «Գյուղական ձեռնարկությունների եւ փոքրածավալ առեւտրային գյուղատնտեսության զարգացման» ծրագրով 2005թ. ՀՀ-ին հատկացված 20 մլն դոլար վարկի էությունը:

- Ո՞րն է այս վարկի առանձնահատկությունը:

- Ծրագիրն իր մեջ ներառում է բանկերի միջոցով վարկերի տրամադրում գյուղական բիզնեսին եւ մի այլ բաղադրիչ՝ դրամաշնորհների տրամադրում համայնքներին եւ ագրոբիզնեսին: Խոսքը գյուղատնտեսության զարգացման երեք հիմնական ուղղությունների մասին է: Վարկի հիմնական նպատակը փոքր եւ միջին ձեռնարկություններին աջակցելն է՝ բարելավելով գյուղացիական տնտեսությունների մուտքը շուկաներ եւ խթանելով պետական ու մասնավոր ներդրումներն այս ոլորտում: Վարկն առաջին հերթին նպատակաուղղված է գյուղացիական տնտեսություններին եւ իր մեջ ներառում է հետեւյալ ծրագրերը՝

1.խորհրդատվական համակարգի բարելավում. գյուղատնտեսությունը վարելու տարբեր գործողությունների հետ կապված անվճար խորհրդատվություն է տրամադրվելու տնտեսություններին, որպեսզի վարկավորումն ավելի նպատակային լինի:

2. Սերմերի շուկայի բարեփոխում. սերմերի վերաբերյալ օրենսդրությունը 180 աստիճանով փոխվել է, համապատասխանեցվել միջազգային չափանիշներին: Միջազգային ամենաբարձր չափանիշներին են համապատասխանեցվելու նաեւ Հայաստանում սերմերի արտադրության, փորձարկման եւ այլ կարողությունները:

- Ի՞նչ կտա այս վարկային ծրագիրը գյուղացուն, եւ ո՞վ կարող է օգտվել վարկից:

- Ծրագիրը կավելացնի ֆերմերների գիտելիքները տնտեսությունը վարելու ուղղությամբ, հնարավորություն կտա գնել բարձրորակ արտադրության սերմեր ու տնկանյութ: Հավաստագրման ընթացակարգ կլինի, որը գյուղացուն հնարավորություն կտա տարբերակել, թե որն է ամենաբարձր որակի սերմը կամ տնկանյութը: Նախկինում գյուղացիները քիչ տեղեկացված կամ ուղղակի խաբված էին այս հարցում:

Վարկ ստանալու համար կարող են դիմել եւ՛ ձեռնարկությունները, եւ՛ անհատ ֆերմերները, եւ՛ անհատ գյուղացիական տնտեսությունները: Պոտենցիալ դիմորդները գյուղատնտեսությամբ զբաղվողներն են. մշակում, իրացում, փաթեթավորում, այսինքն՝ այն ամենը, ինչ կապված է գյուղատնտեսության հետ: Բիզնես ծրագրերի հիման վրա բանկերը կտրամադրեն մինչեւ 150 հազար դոլարի վարկ: Վարկը տրամադրվելու է տեղական բանկերի միջոցով: Ըստ իրենց հնարավորությունների, աշխատանքի արդյունքների եւ պատրաստակամության՝ ընտրվել է 5 բանկ՝ Հայգյուղփոխբանկը, Արդշինինվեստբանկը, Կոնվերսբանկը, Ինեկոբանկը եւ Անելիքը: Նրանց միջոցով Հայաստանի տարածքում գտնվող բոլոր գյուղատնտեսական ձեռնարկությունները եւ գյուղատնտեսական վերամշակումով զբաղվող ձեռնարկությունները կարող են դիմել երկարաժամկետ վարկային միջոցներ ստանալու համար: Մինչեւ այսօր Հայաստանում վարկային միջոցները, հատկապես գյուղատնտեսությունում, տրամադրվել են 2-3 տարով, եւ շատ հազվադեպ՝ 4-5 տարի ժամկետով: Բացի այդ, վարկերը եղել են բարձր տոկոսադրույքներով:

Այս ծրագրի շնորհիվ երկարաժամկետության խնդիրն է լուծվում, վարկերը կտրամադրվեն մինչեւ 7 տարի ժամանակով: ՀԲ-ն նաեւ բանկերին օժանդակություն կցուցաբերի, որպեսզի նրանք կարողանան ավելի ճշգրիտ գնահատել բիզնես ծրագրերը, ավելի լավ պատկերացնել գյուղատնտեսությունը: Վարկերի տոկոսադրույքների բարձր լինելու պատճառներից մեկն այն է, որ բանկերը թյուր կարծիք ունեն գյուղատնտեսության մասին, ոլորտի ռիսկայնությունը գերագնահատված է: Բանկերը, երբ այդ գիտելիքները ձեռք բերեն, կկարողանան վարկավորման վերաբերյալ ավելի հստակ որոշումներ ընդունել, եւ տոկոսադրույքները կիջնեն:

Այս վարկը կառավարությունը բանկերին տրամադրելու է ավելի ցածր տոկոսով, քան բանկերը սովորաբար ներգրավում են, դա էլ հնարավորություն կտա վերջիններիս այս ծրագրով նվազեցնելու վարկային տոկոսները: Մենք գյուղական ֆինանսավորման բաղադրիչի շրջանակում համագործակցում ենք Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգային հիմնադրամի՝ IFAD-ի հետ: Ֆինանսների եւ էկոնոմիկայի նախարարությունում ստեղծվել է գյուղատնտեսության ֆինանսավորման կառույցը, որը ՀԲ-ից ստացած միջոցները տրամադրելու է բանկերին, վերջիններս էլ իրենց տոկոսադրույքներով կտրամադրեն գյուղացուն: Վարկն առայժմ չի տրամադրվում, որովհետեւ ֆիննախարարությանն առաջարկել ենք այս կառույցի կանոնադրությունը փոփոխել եւ համապատասխանեցնել մեր պահանջներին: Փոփոխությունների նախագիծն արդեն պատրաստ է եւ պետք է հաստատվի կառավարության որոշումով: Հաստատվելուց անմիջապես հետո կառավարությունը պայմանագրեր կկնքի բանկերի հետ, եւ բանկերը կսկսեն վարկը տրամադրել:

- Դրամաշնորհի համար ո՞վ կարող է դիմել:

- Ծրագրով կտրամադրվեն նաեւ մրցակցային դրամաշնորհներ գյուղատնտեսության բիզնեսի զարգացման համար: Անհրաժեշտ է, որպեսզի դրամաշնորհի համար դիմած ձեռնարկությունների առաջարկի հիմքում լինեն նորարարություններ, որը նոր մոտեցում, նոր շուկայական կապիտալի հաստատում կխթանի եւ, որ ամենակարեւորն է, այդ նորարարությունը կընդօրինակեն մյուսները: Այդ նորարարությունը պետք է լինի տնտեսապես արդյունավետ եւ շուկա ունենա: Սրա միջոցով նախատեսվում է գյուղատնտեսական արտադրանքի որակի բարձրացում, նոր արտադրական տեխնոլոգիաների, մեթոդների ներդրում գյուղատնտեսությունում, նոր արտադրատեսակների փաթեթավորում, շուկայական կապեր, մարկետինգի բարելավում եւ այլն:

Դրամաշնորհի համար կարող են դիմել գրանցված եւ չգրանցված ֆերմերային խմբեր: Կարող են լինել գրանցված ֆերմերային կոոպերատիվներ, արտադրական ձեռնարկություններ, որոնք զբաղված են գյուղատնտեսության ոլորտում կամ զբաղվում են գյուղմթերքի վերամշակումով՝ ՍՊԸ, ՓԲԸ եւ այլն: Նրանք պետք է ցույց տան կապը գյուղմթերք արտադրողի հետ: Եթե, ենթադրենք, կաթի արտադրությամբ զբաղվող ձեռնարկություն է, նա պետք է ցույց տա, որ կաթը գնում է այդ տարածքի ֆերմերներից՝ գյուղատնտեսական ձեռնարկություններից եւ սերտ կապեր ունի նրանց հետ: Նպատակներից մեկն էլ ֆերմերների միջեւ կապերի հաստատումն է:

- Ծրագիրը ներառո՞ւմ է իրավական խորհրդատվություն ֆերմերային խմբերի մենեջմենթը կազմակերպելու համար:

- Ծրագրով նաեւ կառավարման ծառայություններ են նախատեսված, որով խորհրդատվություն կտրամադրվի, թե ինչպես դիմել դրամաշնորհի, ինչպես դիմել վարկի համար: Յուրաքանչյուր մարզում գոյություն ունի գյուղատնտեսության աջակցության մարզային կենտրոն (ԳԱՄԿ), որն ունի խորհրդատուների ցանկ եւ կարող է անվճար ծառայություն տրամադրել: Մրցակցային դրամաշնորհների համար պարտադիր պայման է, որ շահառուն կապ հաստատի որեւէ խորհրդատուի հետ, որը կաջակցի իրեն ծրագիրն իրականացնելիս:

Այս կենտրոններն ունեն այդ հնարավորությունը, միգուցե նրանց մոտ իրավախորհրդատու չլինի աշխատակազմում, սակայն նրանք կարող են մասնագետ հրավիրել, որն անվճար սեմինար կանցկացնի: Եթե ֆերմերների ու ձեռնարկությունների խումբ է դիմում միանգամից, եւ թեման հետաքրքիր է շատերի համար, այդ դեպքում դա անվճար է իրականացվում: Իսկ եթե բարձրացված հարցը 1-2 ֆերմերի է միայն հետաքրքում, շատ մատչելի գներով նրանք կարող են դիմել տարբեր տեսակի խորհրդատվություն ստանալու համար:

- Դրամաշնորհը ո՞վ է տրամադրում:

- Մրցակցային դրամաշնորհների առաջին փուլն արդեն իրականացվել է, եւ դրանք տրամադրում է Գյուղատնտեսության նախարարությունում ստեղծված Գյուղբարեփոխումների աջակցման ծրագրի իրականացման գրասենյակը, որն այս ծրագրի պատասխանատուն է: Դրամաշնորհների տրամադրման վերաբերյալ հայտարարություն է տրվում: Մարզերում կլինեն կոնտակտային անձինք, ովքեր դիմողներին ուղղություն ցույց կտան հայտերը ներկայացնելու վերաբերյալ: Ստեղծվել է մրցակցային դրամաշնորհային հանձնաժողով, որում ընդգրկվել են ներկայացուցիչներ ԱԺ-ից, ՀԿ-ներից, ֆերմերային խմբերից, այսինքն՝ բավականին ներկայացուցչական հանձնաժողով է, որը վերջնական որոշում է ընդունում հաղթող հայտերի մասին:

Դրամաշնորհային մրցույթի առաջին փուլն իրականացվել է 3 մարզում՝ Լոռի, Արագածոտն, Շիրակ, որտեղ 9 հայտ արդեն ընտրվել է: Երկրորդ փուլը տեղի կունենա 4 մարզում՝ Սյունիք, Արարատ, Գեղարքունիք, Տավուշ:

- Վարկավորման աշխատանքները միայն նշված մարզերո՞ւմ են կատարվելու, թե՞ նաեւ այլ մարզերում:

- Համայնքային դրամաշնորհները տրամադրվելու են միայն վեց մարզերում' Սյունիք, Գեղարքունիք, Տավուշ, Լոռի, Արագածոտն, Շիրակ: Մրցակցային դրամաշնորհներն էլ տրամադրվելու են փուլերով, ըստ մարզային խմբերի: Սկզբնական շրջանում ցանկանում ենք բարելավել դրամաշնորհների տրամադրման գործընթացը, որպեսզի մոնիտորինգը ավելի դյուրին լինի: Միգուցե երրորդ-չորրորդ փուլից մյուս մարզերում եւս նմանատիպ մրցույթներ հայտարարվեն:

- Բացի անհատ ֆերմերներից, գյուղական համայնքն ինքը կարո՞ղ է դիմել վարկ ստանալու համար:

- Մարզերի ընտրության հարցում հիմնականում դեր են խաղացել աղքատության, ենթակառուցվածքների մակարդակները եւ Երեւանից հեռու գտնվելը: Ընտրվել է 6 մարզ՝ Լոռի, Արագածոտն, Շիրակ, Սյունիք, Գեղարքունիք, Տավուշ: Մարզերում ընտրվել են համայնքներ, այսինքն՝ 830 համայնքները գնահատվել են ըստ օբյեկտիվ չափանիշների՝ բնակչությունը, գյուղատնտեսական պոտենցիալը, աղքատության մակարդակը, Երեւանից կամ մարզկենտրոնից հեռու գտնվելը, բարձրությունը ծովի մակարդակից եւ այլն: Նշված մարզերից ներդրումների ծրագրին մասնակցելու համար ընտրվել են այն համայնքները, որոնք ունեն գնահատականների բարձր ցուցանիշ, այսինքն՝ գյուղատնտեսական բարձր պոտենցիալ, կարիք ունեն ներդրումների, ունեն համապատասխան ներուժ, որը կկարողանա զարգացման ծրագրերին մասնակցել: Համայնքի 1 մարդու հաշվարկով նախատեսվում է կատարել 80 դոլարի ներդրում, միջինում սա կկազմի 60 հազարի ներդրում մեկ համայնքի հաշվով:

Կիրականացվեն եւ՛ ենթակառուցվածքների, եւ՛ բիզնես-ծրագրեր: Ենթակառուցվածքի մեջ կմտնի խմելու եւ ոռոգման ցանցի բարելավում կամ ճանապարհների նորոգում, որոնք համայնքը կապում են մայրուղու հետ կամ համայնքի արտադրական դաշտերն են իրար կապում: Բիզնես-ծրագրերը ենթադրում են արտադրական ձեռնարկությունների, արտադրական կապերի ստեղծում: Տավուշի եւ Գեղարքունիքի մարզի 11 համայնքներում փորձնական ծրագրեր են իրականացվել, որով ցանկացել ենք պարզել, թե ինչպես է աշխատում այս մոտեցումը: Համայնքներն ունեն բազմաթիվ խնդիրներ, որոնք դասակարգվում են ըստ առաջնահերթությունների: Կֆինանսավորվեն այն ծրագրերը, որոնք բյուջեում կտեղավորվեն:

Համայնքների մեծ մասն ընտրել է խմելաջրի ցանցավորում, մեքենատրակտորային պարկի նորացում, որը կդառնա համայնքի սեփականությունը: Վերջինիս պարագայում պահանջ կդրվի, որպեսզի մեքենատրակտորային պարկի շահագործումն ապահովվի համայնքի կողմից: Այսինքն, եթե մոնիտորինգը ցույց տա, որ համայնքին ծառայելու փոխարեն մեքենան հարեւան գյուղերում է աշխատում՝ գործարքը չեղյալ կհամարվի: Հեռավոր գուղերից մեկը, որը կտրված է նաեւ շրջակա գյուղերից, ցանկանում է ավտոբուս ձեռք բերել, որպեսզի կարողանա ապրանքը տանել մոտակա շուկա ու վաճառել: Կան 3 գյուղեր, որոնք միավորվում են եւ ստեղծում կաթի հավաքման կետ, այս բոլոր առաջարկները ներկայումս ուսումնասիրվում են եւ հավանության են արժանացել: Աշխատանքը տարվում է այլ վայրերում, եւ համայնքները ակտիվ քննարկում են իրենց առաջնահերթությունները, որը կհաստատվի համայնքի քվեով:

- Ի՞նչ կարող են ակնկալել համայնքները վարկավորման ծրագրից:

-120 համայնք գյուղատնտեսությունը զարգացնելու հնարավորություն կստանա: Բացի դրանից, կստանան համայնքային զարգացման ծրագրեր, որոնք իրատեսական են, եւ որոնք կկարողանան լավագույնս ծառայել համայնքային զարգացման նպատակին, ասպարեզ կբերի այլ դոնոր կազմակերպությունների: Այսինքն՝ սա մի փոքր ներդրում է համայնքում, որպեսզի նրանք կարողանան ֆինանսական միջոցներ հայթայթել եւ զարգացման ծրագրեր իրագործել: Այս ծրագիրը կարեւոր է նրանով, որ կարող է լինել մոդել, որն ուշադրության կենտրոնում է պահում ոչ թե անհատին, այլ՝ համայնքին: