Ա

«Մենք մեր տգիտութեամբ երջանիկ ենք,- միջամտեց Սարոյեանը,- մեր տգիտութիւն մեզի կը պահէ... »:

Վահագն Դաւթեան. «Հանդիպումներ Ուիլիամ Սարոյեանի հետ»

Վաթսունականները, այսինքն այն սերունդը, որ յոյս ունէր, թէ, վերջապէս ինչ որ բան պէտք է փոխուի գաղութարար մի երկրի մէջ, որ սովետական «ազատ աշխարհն» էր, բնական է, նոյնքան «սովետական ազատ աշխարհ Հայաստան»ի հետ, հազիւ հնարաւորութիւն ունեցան ընդամէնը մի քանի տարի բացայայտօրէն պայքարել համապարփակ բռնատիրութեան դէմ։ 1953-ից մէկ տասնամեակ էր անցել, երբ վաթսունականները համոզուեցին, որ սովետական ժողովուրդների «սիրասուն հայրը» իսկապէս անմահ է եւ բոլշեւիկեան տէրութեան հիմնադիրի հետ վայելելու է իր անմահութիւնը:

60-ականներին «աշխատաւորական ու մտաւորական լայն զանգուածները» շտապեցին հարմարուել կոմկուսակցութեան եւ կառավարութեան նորայայտ կարգախօսներին եւ բոլորովին չնեղուեցին իրենց հոգին ու միտքը պատած ժանգից: Եւ այդ ժանգից նոյն 60-ականներին մաքրուելու սեփական հնարաւորութիւնը կորցրածները ապրեցին իրենց կեանքը, դաստիարակելով իրենց նմաններին եւ նոյն այդ ժանգով էլ անցան ծերութեան հանգստի…

Անշուշտ, քչերն էին, որ դարձան ներքին վտարանդիներ եւ ամէն մէկը ըստ իր կարելոյն փորձում էր մի կողմից սեփական ժանգը մաքրել, միւս կողմից հնարաւորութեան սահմանների մէջ ուղղակիօրէն, բայց աւելի շուտ անուղղակի հնարներով օգնել հասարակութեանը՝ դուրս գալու «երջանիկ տգիտութիւնից»:

Առաւել եւս հատ ու կենտ էին նրանք, որ ընտրեցին կոմունիզմի եւ սովետական բռնատիրութեան դէմ պայքարի բացայայտ ձեւը: Բնական է, որ նրանք էլ դարձան արտաքին վտարանդիներ:

Եւ եթէ հայ հասարակութեան մէջ 70-80-ականներին չերեւացին արտաքին վտարանդիներ, որպիսիք էին Սոլժենիցինները, Բուկովսկիները, Սինեավսկիները, ապա պատճառը այն չէր, որ այդպիսիք չկային… Պարզապէս, սոցիալիստական ռեալիզմի adeptus-ները խաղալով «հայրենասիրութեան» պարանի վրայ՝ մեկուսացրեցին հայ իրականութեան մէջ ծլող ընձիւղները: Ազգային ոգեղենութեամբ աւագ եւ երիտասարդ սերնդի մտաւորականութեան այլախոհութիւնը որպէս «հակահայ» մտածողութիւն ներկայացնելով, կուսակցական ու գրական պաշտօնեաները նրանց դարձրեցին լուսանցքային գոյութիւններ, որոնց հետագային երբեմն նոյնիսկ խրախուսում էին դարձի բերելու նպատակով:

Խրուշչեւեան «ձնհալի» շրջանի վերջը տուեց նոյն ինքը՝ Նիկիտա Խրուշչեւը: Եւ աշխարհում «առաջին սոցիալիստական երկիրն» ապրեց իր ճահճացումի եւ քաղաքական-պետական ցինիզմի՝ շնականութեան միտք բթացնող, գոյութիւնը դասակարգային պայքարի տարիներին մշակուած բնազդներով պահպանող ստրկամիտների հասարակութիւն դառնալու ընթացքը… Մի անհեթեթ հասարակութիւն, որ բոլշեւիկեան նոյն լպիրշութեամբ կոչուեց «զարգացած սոցիալիզմի հասարակարգ»:     

Ժանգից ձերբազատուողները լռում էին: Այդ լռութիւնը ինքնապաշտպանութեան նպատակ չունէր: Նրանց լռութիւնը աւելի քան պերճախօս էր: Պերճախօս էր, բայց սոսկ միայն նրանց համար, ովքեր ձգտում էին դուրս գալ «սովետական գրագիտութեան» ճիրաններից եւ հաղորդակից լինել ճշմարիտ պատմութեանը, աշխարհաճանաչումի անաչառ իմաստասիրութիւններին, որպիսիք զերծ էին մարքս-լենինեան գաղափարաբանութեան միտքն ու զգացմունքները համահարթեցնող «միակ ճշմարիտ ուսմունքից»…

Սակայն բռնատիրութեան մէջ ներքին վտարանդիների ՊԵՐՃԱԽՕՍ լռութիւնը պէտք չէ նոյնացնել սովետական հարմարուողականների եւ ծառայամիտների բազմամիլիոնանոց մեծամասնութեան ՄԻԱՆՇԱՆԱԿ լռութեան հետ որ, եթէ խախտւում էր, ապա խախտւում էր ովսաննաների ու սեփական ժողովրդի նկատմամբ իշխանութիւնների իւրաքանչիւր ոճրագործութեանը խանդավառ եւ «միաձայն հաւանութիւն տալու» համար:

Սոցիալիստական դաժան, մարդատեաց ու մղձաւանջային իրականութեան մէջ այս ՄԻԱՆՇԱՆԱԿ լռութիւնը ո՛չ թէ Մարդու բարոյալքումի, այլեւ նրա որակափոխումի հետեւանքն էր: Սովետական ժողովուրդը լռում եւ համաձայնում էր բոլոր այն կեղծիքներին ու զեղծարարութիւններին, որպիսիք կատարւում էին ապահովելու համար «կոմունիզմի լիակատար յաղթանակը»:

Աւելին. բանաստեղծը երգ էր ասում. «Կոմունիզմը կը գայ սրտերի, / Սրտերի վրայով կը գայ նա, /Համայնական հասուն արտերի,/ Արտերի վրայով կը գայ նա…/ Իսկ եթէ չհասնեմ այն օրին,/ Չհասնեմ այն օրին, երբ գայ նա…/ Ասացէք. Եղել է մի պոէտ, / Որ հառած աչքերը քո ճամբին՝/ Շնչել է քո ամէն քարի հետ…»

Այս բանաստեղծութիւնը, որ այսօր աւելի քան ութսուն տարեկան է, ժամանակին միշտ հնչում էր ձայնասփիւռով եւ բանաստեղծական երեկոների պարտադիր ծրագրի մասն էր կազմում: Բայց նոյն այդ շրջանին մէկ ուրիշ բանաստեղծ գրում էր.

«...Եւ գլուխը մեր թեքեցիք գետին,

Եւ նախատինքը մեր դէմքը թրջեց -

Երգում ենք ահա ձեզ փառք ու պատիւ՝

Չորեքթաթ կեցած ձեր կառքի առջեւ»:

(Ե. Չարենց, («Բանաստեղծութիւնների տետրակ», 1927 թ.: Հրապարակուել է 1983 թուականին առանց որեւէ մեկնաբանութեան: Իսկ մեկնաբանութիւն կամ պարզապէս ընթերցողի ուշադրութիւնը «1927»-ի վրա հրաւիրելն անհրաժեշտ էր, ուստի առայժմ միայն ընդգծում եմ այս տարեթիւը):

Անշուշտ, տարբեր էին ոչ միայն այս բանաստեղծութիւնների, այլեւ նրանց հեղինակների ճակատագրերը: Ճակատագրերը որոշել էր ինքը՝ ընդամէնը դպրոցական տասնամեայ կրթութեամբ Վլադիմիր Ուլեանովը՝ 1917 թուականին կատարած պետական հարուածով իշխանութիւնը ձեռքն առնելուց յետոյ:  Եւ քանի որ այդ ապօրինութիւնը ներկայացուելու էր որպէս յեղափոխութիւն, եւ այն էլ՝ մե՜ծ, եւ այն էլ «հաշուի առնելով ֆրանսական յեղափոխութիւնների սխալները», ուստի 1922 թ. Մարտ 2-ին «Յոյժ գաղտնի» մակագրութեամբ նամակ էր հղել կոմունիստական (բոլշեւիկների) կուսակցութեան քաղաքական բիւրոյի անդամներին, որտեղ մասնաւորապես հրահանգում էր. «Անհրաժեշտ է յատկապէս հիմա այդ հասարակութեանը (խօսքը դիմադրողների մասին է.- Կ.Ա.Ս.) մի այնպիսի դաս տալ, որպէսզի մի քանի տասնամեակ չհամարձակուեն մտքներովն իսկ անցկացնել որեւէ դիմադրութիւն» («Ռուսական ուսանողական քրիստոնէական շարժումի բանբեր», Փարիզ-Նիւ Եորք, 1970 թ., թիւ 98): 

Եւ, բնական է «դասը տուեցին»:

Այդ դասը ՎԱԽԵՑՆԵԼՆ էր:

«Յոյժ գաղտնի» սոյն փաստաթուղթը բացայայտում է մի իրողութիւն, թէ իշխանութիւնը ապօրինաբար նուաճած ոճրագործները ՎԱԽԻ դասը  կազմակերպել են գիտակցօրէն եւ, յիրաւի, կիրառելով 1789 թուականի ֆրանսական յեղափոխութեան մշակած միջոցները, որպիսիք եղել են կեղծ տագնապները, զէնքի կոչելը (Ռուսաստանի մէջ յայտնի էր ժողովրդին «կացնի կոչել»ը), «ազնուականների դաւադրութեան» նկատմամբ սարսափ ներշնչելը, ինչպէս նաեւ «յեղափոխական ժողովրդի» գլխին կախուած՝ օտար տէրութիւնների եւ սեփական ելուզակախմբերի սպառնալիքը: Բոլշեւիկները ՎԱԽԸ օգտագործել են ոչ միայն որպէս իրենց «յեղափոխութիւնը» պաշտպանելու, այլեւ, ամէնից առաջ եւ հիմնականին՝ մարդկանց գիտակցութիւնը ՎԵՐԱՄՇԱԿԵԼՈՒ արդիւնաւէտ գործիք:

Այս մէկ փաստաթուղթը չէ միայն, որ հնարաւորութիւն է տալիս բացել մարդկանց աչքը տասնամեակների խաւարամտութիւնից յետոյ, եթէ, անշուշտ, մարդն ինքը լուսաւորուելու եւ անգիտութիւնը փարատելու ցանկութիւն ունի: Այնպէս որ, 1922-ից առաջ եղել է նաեւ 1917 թուականը: Լենինի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուեց ՉէԿա-ն, որ այնուհետեւ մի քանի անուններ փոխեց եւ այսօր աշխարհին յայտնի է ԿաԳէԲէ (KGB) անունով: Սա քաղաքական ոստիկանութիւնն է, որ պէտք է պայքարէր թշնամու դէմ եւ պէտք է ՎԱԽԻ ԴԱՍ տար՝ ժողովրդին վերադաստիարակելու նպատակով: Քաղաքական ոստիկանութեան փոխնախագահը գրում է. «Մենք պէտք է ստեղծէինք Չէկան, քանի որ Սովետական իշխանութիւնը հոգեւոր վերադաստիարակութեան համապատասխան գործիք չունէր» (Մ. Լացիս, «Պայքարի երկու տարի ներքին ճակատի վրայ», Մ. 1920 թ., էջ 2): Նոյն տարուայ Նոյեմբեր 21-ին Վլադիմիր Ուլեանով-Լենինը յայտարարել է. «Մենք կամենում ենք բռնութիւններ կազմակերպել յանուն բանուորների շահերի», իսկ երկու շաբաթ անց՝ Դեկտեմբեր 7-ին, Չէկա ստեղծելու մասին հրապարակումի մէջ Ֆ. Ձերժինսկին նախազգուշացրել է. «Չկարծէք, թէ ես յեղափոխական արդարադատութեան ձեւ եմ որոնում, արդարադատութիւն մեզ հարկաւոր չէ… Ես պահանջում եմ հակա-յեղափոխականների նկատմամբ յեղափոխական հաշուեհարդարի մարմին» (Վ. Բոնչ-Բրուեւիչ, «Փետրուարեան եւ հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնների մարտական պահակակետերի վրայ» Մ. 1930, էջ 199): Մէկ այլ հրապարակումի մէջ նոյն Մ. Լացիսը պարզաբանել է. «Չէկան թշնամուն ոչ թէ դատում, այլ ջախջախում է… Նա կամ ոչնչացնում է առանց դատ ու դատաստանի… կամ մեկուսացնում է հասարակութիւնից՝ համակենտրոնացման ճամբարների մէջ» («Չէկան հակա-յեղափոխական պայքարի մէջ» Մ, 1920, էջ 8):

Այսպիսով, մարդուն սովետական դարձնելու գլխաւոր յատկանիշներից մէկի նախապայմանը ՎԱԽն է: Եւ այդ յատկանիշը սովետական մարդու մէջ հաստատապէս զետեղուած այն խորին համոզմունքն է, թէ որեւէ բան փոխելն անհնար է, թէ սովետական սոցիալիստական իրաւակարգը գոյութիւն է ունենալու միշտ եւ յաւիտեան, եւ միակ մխիթարութիւնն էլ այն է, որ նոյն ճակատագիրն է ունենալու ընդհանրապէս ամբողջ մարդկութիւնը, քանզի անխուսափելի է այն օրը «երբ կը գայ Լենինը եւ կը մտնի համաշխարհային սովնարկոմ» (այսինքն կը դառնայ համաշխարհային վարչապետ): Ահա թէ ինչո՛ւ է մեր սովետահայ բանաստեղծը վստահ, որ «Կոմունիզմը կը գայ սրտերի վրայով» եւ ապագայ սերունդներին խնդրում է, որ «Իսկ եթէ չհասնեմ, երբ գայ նա… ասացէք՝ եղել է աչքը կոմունիզմի ճամբին պահած մի պոէտ»:

Բ

Սոցիալիզմը եւ կոմունիզմը հայրենասիրութիւնն ու կրօնն է այն մարդկանց, ովքեր կորցրել են իրենց ազգային զգացումը:

Ջորջ Օրուէլ

1930-ականների առաջին կէսը ոչ միայն գիւղի աշխատաւորութեան կազմակերպուած գենոցիդի, այլեւ ամբողջ հասարակութեան ծրագրուած բարոյալքումի տարիներն են: Կոմերիտմիութեան առաջնորդ Ա. Կոսարեւը 1932 թ. Դեկտեմբեր 12-ին «Պրավդա» թերթի մէջ գրել է. «Մենք պէտք չէ ունենանք համամարդկային բարոյականութիւն»: Եւ արդէն երկու տասնամեակ անց իմ սերնդի պատանիներին սովորեցնում էին տարբերակել «բուրժուական համամարդկային բարոյականութիւնը» եւ «սովետական մարդու բարոյականութիւնը»: Մեզ սովորեցնում էին, թէ սովետական մարդու «բարոյականութեան» հիմքը ԱՏԵԼՈՒԹԻՒՆՆ է: Եւ մինչեւ մեր ծնուելը, արդէն իսկ ապահովել էին սովետական մանկավարժութեան հիմունքները: «Պիոներսկայա պրավդա» մանկական թերթը 1932 թ. Դեկտեմբեր 17-ի հրապարակումի մէջ պատանի պիոներների հիմնական խնդիրը համարում է «ատելութիւն դաստիարակելը»: Ատելութիւնը, որ մինչ այդ ուղղուած էր դասակարգային կամ յեղափոխութեան թշնամու դէմ, հիմա դառնում էր բոլոր նրանց դէմ, որոնք շրջապատում էին երեխաներին: Իսկ երեխաների շրջապատը արիւնակից հարազատներն էին, ընտանիքի անդամները, ծանօթները, բարեկամները, ուսուցիչները, ընկերները: Այս նոր, ոչ համամարդկային, այլ սովետական «բարոյականութիւնը» դաստիարակելու պատուիրանը  սովորեցնում է. «Եթէ արիւնակից ազգականը ժողովրդի թշնամի է, ապա նա այլեւս ոչ թէ ազգական, այլ պարզապէս թշնամի է եւ որեւէ պատճառ չի կարող լինել նրան խնայելու համար» (Մ. Գորկի, «Մանկական գրականութեան մասին», Մ. 1958, էջ 201): Այս ընդհանուր հենքի վրայ բնական է ՍՍՀՄ Ժողկոմխորհի (կառավարութեան) եւ ՀամԿ(բ)Կ-ի «Որոշումը մանկական գրականութեան նկատմամբ հսկողութիւնն ուժեղացնելու մասին» («Պրավդա», 1 Յունիս, 1935):

Ինչպէս արդէն արձանագրել են սովետական իրականութեան օտարերկրեայ ականատեսներն ու պատմութիւնը հետազօտողները, սովետական բռնատիրութեան մէջ սկիզբ էր առնում նաեւ սիրոյ նկատմամբ վերաբերմունքի փոփոխութիւն: «Տղամարդու եւ կնոջ միջեւ մտերմիկ հարաբերութիւնները մղւում են հեռաւոր ետին ծիր, իրենց տեղը զիջելով մարդու եւ Առաջնորդի, մարդու եւ Հայրենիքի միջեւ մտերիմ հարաբերութիւններին: Ստալինի նկատմամբ սիրոյ արտայայտութիւնը ստանում է զգացական, էրոտիկ բնոյթ» (Մ. Հելլեր, «Մեքենան եւ պտուտակները», Լոնդոն, 1985, էջ 202):

Այս մտերիմ հարաբերութիւնների վրայ, երբ «ազգերը» դարձան «ժողովուրդներ», սովետական լեզուի մէջ յայտնուեցին նորանոր եզրեր, որպիսիք են «սովետական հայրենիք»ը, «սովետական հայրենասիրութիւնը», «սովետական քաղաքացու պարտականութիւնները» եւ այլն: Անցաւ եւս մի քանի տարի եւ Ստալինը դարձաւ «սովետական հայրենիքի» մարմնաւորումը, հետեւաբար, «սովետական հայրենիքն» էլ մարմնաւորում էր Ստալինին: Յիշեցնեմ «Յանուն Հայրենիքի, յանուն Ստալինի» կարգախօսը: Սովետական վարչակարգի նկատմամբ վերապահները «հայրենիքի դաւաճաններ» էին, իսկ Հայրենիքն էլ, չմոռանանք՝ Ստալինն էր, որ գաղութատիրական Ռուսաստանի նուաճած հարիւրից աւելի ազգութիւնների Հայրն էր: Ուստի Հայրենիքը Հիւսիսային ծովերից մինչեւ Արաքս գետն էր, եւ Կարպատեան լեռներից մինչեւ Խաղաղ օվկիանոս:

Սովետական Միութիւնը բացայայտւում էր որպէս ամբողջ էութեամբ ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆԱՑՈՒԱԾ մի պետութիւն:

Գաղափարաբանութեան խնդիրն էր «մարքս-լենինեան անպարտելի ուսմունքը» հարմարեցնել «պատմական տուեալ պահի» կարիքին: Այսինքն՝ արդարացնել ու սրբացնել կուսակցութեան քաղաքականութիւնը՝ հղում կատարելով «միակ ու ճշմարիտ ուսմունքի» բարձրագոյն հանձնարարականին: Երբ վարչակարգը հասաւ կատարելութեան, իսկ Եւրոպայով մէկ տարածուել էր նոր աշխարհամարտի ահազանգը, սովետական գաղափարաբանութեան մէջ տեղի ունեցան հստակ եւ մնայուն փոփոխութիւններ: «Պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմը», որ պրոլետարական դիկտատուրայի բաղադրիչն էր, ստացաւ մի նոր յատկանիշ՝  «սովետական հայրենասիրութիւն», եւ այդ նորայայտ «հայրենասիրութիւնն» էլ արագօրէն ստացաւ ռուսական ծաւալապաշտական նացիոնալիզմի կերպարանք…

«Պատմական հէնց այս պահին» էլ վերարժէքաւորուեց «մեծ յեղափոխութիւն» յորջորջուող պետական հարուածի կամ հեղշրջումի փաստը:Այլ կերպ ասած՝ կոմունիստական (բոլշեւիկեան) իշխանութիւնը աւելի բացայայտուեց որպէս ռուսական գաղութարար կայսրութեան պահապան միակ ուժ:

ՎԱԽԻ, ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ եւ ԲԱՐՈՅԱԼՔՈՒՄԻ դաստիարակութեանն է պարտական մեր հայը՝ համեստ ու պարզ մարդուց մինչեւ համաշխարհային հռչակ ունեցող մտաւորականները (?), որոնք առիթը բաց չէին թողնում խոստովանելու, թէ «Կարօտում են իրենց իմպերիան»:

Սովետական իմպերիան կարօտողները եկել ու հասել են 21-րդ դար եւ շարունակում են իրենց կարօտախտը, քանի որ «մենք երջանիկ ենք մեր տգիտութեամբ,- նորէն միջամտում է Սարոյեանը,- մեր տգիտութիւն մեզի կը պահէ... » :

Սովետաբաղձ «հայրենասէրները» չգիտեն եւ երջանիկ են, որ չգիտեն, թէ ինչպէս բռնատիրական վարչակարգը ոչնչացրեց բարոյական ու մշակութային անվերապահ արժէքներ կրող լուսաւոր գլուխները, կոտորեց մտաւորական եւ հոգեւորական մարդկանց՝ ուսուցիչներին, բժիշկներին, քահանաներին, գիտնականներին, արուեստագէտներին, գրողներին... Նոյն այդ «սովետահայրենասէրները», որոնք առատօրէն բուծուել են նաեւ տարաշխարհի հայութեան մէջ, չգիտեն եւ երջանիկ են իրենց անգիտութեամբ, որ եղծուած է իրենց հայրերի ու պապերի պատմութիւնը, նրանց ստեղծած մշակոյթը, ոչնչացուած կամ կեղծուած են հոգեւոր-մշակութային հարուստ շերտեր, նենգուած է մեր Ինքնութիւնը եւ մենք ոչ այլ ինչ ենք, եթէ միայն սովետական դաստիարակութեան եւ սովետական բարոյականութեան ժառանգորդներ: Եւ թող ոչ ոք չփորձի բամբասել Հային, թէ նա «որտեղ հաց, այնտեղ կաց» է, թէ նա «ծոյլ է», եւս առաւել՝ պատրաստակամ է «հայրենիք դաւաճանելու», թէ նա, այդ Հայը, այն էլ մասնաւորապէս «հայաստանցին» ստախօս է, խաբեբայ, գող ու աւազակ… Միայն այս միտքը փաստելու համար կարելի է, անշուշտ, մի առանձին յօդուածաշար գրել, բայց պէտք է բաւարարուենք արդէն վերը շարադրուածով եւ հաստատապէս համոզուենք, որ բոլոր թուարկուած արատները սովետահայի մէջ ո՛չ թէ Հայի ազգային յատկութիւնների արտայայտութիւններ են, այլ եօթանասուն երկար ու ձիգ տարիների կոմունիստական դաստիարակչական հետեւողական աշխատանքի արդիւնք, որպիսին իրականացուել են նոյն վախի, նոյն ատելութեան եւ համամարդկային բարոյականութեան նոյն այդ մերժումի շնորհիւ:

Մեր լուսաւոր մտքի տէր մարդիկ հասկանալով, որ պահանջւում է «չորեքթաթ կենալ», փորձեցին քօղարկուել համապատասխան դիմակով: Թէեւ դիմակով, բայց նրանք բնաւ չմոռացան, որ մի ժամանակ երկու ոտքի վրայ կանգնած են եղել իրենց քրիստոնէական ազատութեամբ եւ արժանապատուութեամբ: Դիմակով քօղարկուած եւ չորեքթաթ, այնուհանդերձ, պատգամները տեղ հասցնելու միջոցներ միեւնոյն է՝ գտնում էին: Թէկուզ այլախօսութեամբ: Կամ աքրոստիկոսներով: Կամ էլ պարզապէս թղթերի մէջ, որոնք անպայման մի օր հասնելու էին եկող սերունդներին:

Բայց քաղաքական ոստիկանութեան ամենատես աչքից ոչինչ հնարաւոր չէր ծածուկ պահել: Կոմունիստները լաւ էին ճանաչում դիմակաւորներին: Հետեւաբար, անհրաժեշտ էր մարդկային մատերիալի այնպիսի տեսակ, որի համար «չորեքթաթ կենալը» լինէր ինքնաբուխ վիճակ եւ առանց միտք բորբոքող եւ սիրտ մաշող յիշողութիւնների: Եւ 1937-ին գլխատեցին մեր ազգը՝ ճիշտ 1915-ի օրինակով: Եւ 1915-ի հետեւանքներով՝ զանգուածային աքսորներով եւ լլկումով: Եւ թուրքական կարմիր ջարդը շարունակուեց կոմունիստական բռնատիրութեան մէջ:

Աւելին՝ Հայը ենթարկուեց նաեւ սպիտակ ջարդի կամ հոգեւոր ցեղասպանութեան («Ցեղասպանութիւնը Խորհրդային Միութեան մէջ». Միւնիխ, 1957):

Գ

Ազատութիւնը չէ կարելի սովորել ստրկութեան մէջ. միայն  ազատութիւնն է վարժեցնում ազատութեան:

Գրիգոր Արծրունի

Ինչպէս Հայաստանի, նոյնպէս եւ տարաշխարհի հայերը շատ են ուզում օր առաջ տեսնել ազգային մեր զարթօնքը որ ուշանում է… Այդ արդար ցանկութիւնը այնքան սաստիկ է որ արդէն սկսել են բարձրաձայն երազել մի իրականութիւն, որպիսին էր սովետական կամ կոմունիստական վարչակարգը: Եւ միւս տարբերակը՝ ծինաբանական յիշողութեամբ համաձայնում են ժամանակակից «դեմոկրատական» իրականութեան եւ անձնիշխանական տիրակալութեան հետ։ Յիշենք կարգախօս խաբէութեան կարգախօսները՝ «Սովետական Մօութիւնը ամենադեմոկրատականն է ամբողջ աշխարհում» (1960-80­ականներ), «Հայաստանը բացարձակ դեմոկրատիայի երկիր է» (1990-ականներից ց’այսօր) :

Յիրաւի, ազգային մեր զարթօնքը ուշանում է… Եւ Հայ Ազգը այնպէս էլ քնած կը մնայ, եթէ նրան արթնացնող չլինի կամ, եթէ իրար յաջորդող երազախաբութիւնների միջեւ յանկարծ ինքը չուզենայ արթնանալ, նայել ինքն իրեն, նայել շուրջն ու տեսնել մի իրականութիւն, որ համառօրէն չի ուզում տեսնել 1988-ից ի վեր: Աւելի ճիշտ 1988-ի Փետրուարեան վերջին ու միակ այն շաբաթից ի վեր, երբ նա յաղթահարել էր վախը, ատելութիւնը եւ ազատ մարդու բարոյականութեամբ ոտքի էր կանգնել բռնատիրութեան դէմ:

«Սովետա-հայրենասէրները» նորից խաբեցին ըմբոստացած Հային: Այդ խաբէութիւնը յաջողուեց եւ ճիշտ յաջորդ առաւօտ Հայն իր աչքերը բացեց սովետական տանկերի եւ բանակային պատժիչ զօրամասերի շրջափակումի մէջ:

…Հուսկ ուրեմն, հետագայ իրադարձութիւնների մէջ մոլորուած, շարունակաբար յուսախաբուած Հայը առայժմ չի ուզում կատարել փրկարար եզրակացութիւնը, որ թէեւ անցեալի եօթանասուն տարիները ներկայացնում են պատմութեան որոշ հատուած, բայց հատուածի պատմականութիւնը որեւէ արժէք չունի: Համոզուելու համար անհրաժեշտ է օր առաջ մաքրուել ՎԱԽԻ, ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ եւ ԲԱՐՈՅԱԼՔՈՒԱԾՈՒԹԵԱՆ ժանգից:

Հետպատերազմեան եւ հետագայ սերունդները արդէն իսկ չորեքթաթ իջան հասարակական-մշակութային ասպարէզ: Եւ որպէս ինքնաբուխ չորեքթաթներ՝ կեղծիքը սիրայօժար ընդունեցին իբրեւ եզակի ու անվերապահ իրականութիւն: Չորեքթաթ կեցուածքով այդ ինքնաբուխների համար տգիտութիւնը դարձաւ խոնարհութեան, եթէ կ’ուզէք՝ «չորեքթաթ կենալու» միակ նախապայմանն ու չափանիշը: Սոսկ տառաճանաչութիւնը համարուեց սովետական մարդու համատարած գրագիտութիւն: Հեղինակութիւններ դարձան ոչ թէ նրանք, ովքեր ազգային արժէքները ճանաչելու կարողութիւն ունէին եւ ունէին արժէքներ ստեղծելու Աստուածատուր շնորհ, այլ «չորեքթաթ կեցածները»…

Ինձ համար հաճելի մի առիթով «Գրական փշրանքներ» յօդուածի մէջ Վահէ Օշականը ժամանակին գրել էր. «Բացայայտ է որ միայն ընդհանուր համազարկ մը, գրոհ մը զանազան կողմերէ՝ կրնայ համոզել հին սերունդին, որ յանուն մտաւորական պարկեշտութեան ու հայ մշակոյթի գերագոյն շահերուն՝ պարտաւոր են վերագնահատել իրենց ամբողջ վաստակը, նոր ճշմարտութիւններու լոյսին տակ» ( «Ասպարէզ», 15 Դեկտեմբեր, 1990):

Բայց մենք չուզեցինք վերանայել արժէքների այն սանդղակը, որ ստեղծուած էր «չորեքթաթերի» հասարակութեան համար: Մենք, որ վայելում էինք «չորեքթաթերին» տրուած արտօնեալ վիճակը, չուզեցինք առաջին իսկ հնարաւորութեան դէպքում արմատախիլ անել արժէքաւորումի նախապայմանները, վերանայել չափանիշները: Եթէ նոյնիսկ արմատախիլ անելու ուժը չունեցանք, գուցէ թէ կարողանայինք բարոյալքումի աղտոտութիւնից եւ գաղափարաբանական ժանգից մաքրուելու փորձեր անել:

Հակառակը. Ստալինեան մրցանակի դափնեկիրը բացէ ի բաց յայտարարեց. «Ես կոմունիստ եմ… Եւ այդպիսին են մեր ազգի բոլոր նուիրեալները՝ Խորենացուց սկսած» (Ս. Կապուտիկեան, 1992): Թւում է, արդէն սկսուել էին ուրիշ ժամանակներ եւ, եթէ սեփական ժանգը մաքրելու խիզախութիւնն էլ էր ամլացել, ապա գոնէ կարելի էր ապաշխարել (lustratio): Lustratio-ի փոխարէն, «չորեքթաթային» կեցութեանը հաւատարիմ՝ շրջանառութեան մէջ էր նետւում մի նոր կեղծիք - «ազգի նուիրեալ կարող է լինել միայն կոմունիստը»: Այս կեղծիքը անցած երկու տասնամեակին զարգանալով՝ ստացաւ աւելի շնական տեսք՝ «Ռուսաստանը մեր հայրենիքն է»: Եւ այդ շնականութիւնը տեղնուտեղը աւելի զարգացաւ վերջերս.  «Հայերը Ռուսաստանն ընկալում են իրենց պատմական հայրենիքին հաւասարազոր…» (Նոր Նախիջեւանի եւ Ռուսաստանի թեմի առաջնորդ Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսեան)։

Սոցիալիստական ռեալիզմի մեթոդով ստեղծուած սովետական գրականութեան եւ արուեստի ստեղծագործութիւնները, որոնք հետապնդել են «սովետական մարդ», «սովետական հայրենասէր», «սովետական հայ», «սովետական ապրելակերպ», «սովետական ազնւութիւն» եւ ընդհանապէս Մարդուն ամէնայն սովետականով ձեւախախտելու նպատակ, այսօր էլ դիտարկում ենք նոյն այդ սովետական չափանիշներով:

Եւ ահա, Աւարայրի ճակատամարտը շարունակում ենք կարծել «պայքար յանուն հայրենիքի» այն պարագային, երբ Ե դարին գոյութիւն չունէր «հայրենիք» եզրի սովետական իմաստը եւ արքեպիսկոպոսների տեսականին, որպիսին առատ է նաեւ աշխարհականների մէջ Հայ մարդուն ներշնչել է ուզում այն քարոզչական մտայնութիւնը, թէ Ս. Վարդանն էլ ընդամէնը անխոհեմ մէկն է եղել, որ ընդվզել է յանուն ազգային միակ էութեան.  յանուն Քրիստոնէական հաւատի: 

Այնուհետեւ. Սուրբ Գրիգոր վարդապետ Նարեկացու Աղօթագրքի մասին շարունակում ենք կարծել, թէ. «Մինչդեռ  շարականների հեղինակները պոէզիայի նիւթ էին դարձնում Աստուած, Քրիստոսին եւ այլն, Նարեկացին նրանցից միանգամայն տարբերուելով՝ ուշադրութիւն դարձրեց մարդուն: Սա նշանաւոր նորոյթ էր: Նարեկացու լաւագոյն տաղերը իրենց էութեամբ ազատ են մռայլ կրօնական ոգուց: Նրանք յագեցուած են կենսուրախութեամբ եւ հումանիստական տրամադրութիւններով»: Մենք, սավոկային ուսեալներս, դեռ այն կարծիքին ենք, թէ «որոշ վանքերում այն ժամանակ նոյնիսկ եղել են թոնդրակեցիութեան առաջաւոր կենտրոններ, որոնցից մէկը 10-րդ դարում հանդիսացաւ հոգեւոր պետերին բաւականին մեծ անհանգստութիւն պատճառած Նարեկայ վանքը»:

Իսկ որ Նարեկայ վանահայրերը Գրիգորին առաջարկել էին աղօթքներ գրել Զարեհաւանցի Սմբատի անաստուածութեան գրեթէ երկու հարիւր տարիների տիրապետութեան տակ մոլորուած հայերին քրիստոնէական դարձի բերելու նպատակով՝ միտումնաւոր զեղծում են, «յայտագործելով», թէ «Նարեկացին առաջինն է մեր բանաստեղծներից, որ ստեղծեց եկեղեցական կախումից ազատ լիրիկա եւ խիզախեց այն պատկերացնել անկախ արարողութիւններից՝ իր ինքնուրոյն արժէքով ու նպատակներով»:

Ստահոդ է նաեւ թոնդրակեցիների մասին սովետական առասպելը,  թէ թոնդրակեան հերձուածը իբր եղել է «ազգային ազատագրութեան շարժում՝ իր դէմ հանելով ոչ միայն եկեղեցուն եւ խոշոր աւատատէրերին, այլեւ օտար բռնատիրողներին… Թոնդրակեան շարժումը միջնադարեան Հայաստանի հասարակական-գաղափարական կեանքի ամէնանշանակալից յեղափոխական երեւոյթներից էր» (Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հ. 4, էջ 199): Հապա էլ ինչպէ՞ս չկարեկցենք նուիրեալ կոմունիստ, այսինքն լիակատար ապազգային տիկ. Սիլվային, երբ նա պնդում է, թէ հայ ժողովրդի պատմութիւնը, ականաւոր պատմական դէմքերը՝ նուիրեալները եղել են կոմունիստական 70 տարիների նախընթացներ:

Այս իմաստով հազիւ թէ նուիրեալ կոչուի Արիստակէս Լաստիվերցին, որ թոնդրակեցիների մասին գրում է. « Զգոյշ եղէք սուտ մարգարէներից, որ կը գան ձեզ մօտ գառան հանդերձով, իսկ ներսից գայլեր են հափշտակող»: «Արտաքին թշնամիներից զգուշանալը դիւրին է,- շարունակում է նա,- բայց սրանք մեր ցեղից են, խօսում են մեր լեզուով, ուստի եւ սրանց ճանաչելն ու սրանցից զգուշանալը դժուար է»:

Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունին վկայում է, թէ թոնդրակեցիները «խտրութիւն չէին դնում արանց ու կանանց եւ ոչ էլ ընտանիքների միջեւ…Պատանիներին պղծութեան էին վաճառում անհաւատ օտարներին: Բազմութեանը խոնարհ ու հնազանդ պահելու նպատակով մարդկանց պահում էին սարսափի ճիրանների մէջ՝ ընտանիքները բնակութիւնից տեղահանելով եւ աքսորելով»…

ՎԱԽԻ, ԱՏԵԼՈՒԹԵԱՆ եւ ԲԱՐՈՅԱԼՔՈՒՄԻ գործին նուիրեալները թոնդրակեան անաստուածութեան ու բարքերն ապականող չարիքը «դասակարգային բնոյթ ունեցող յառաջադիմական ու իրատես շարժում» անուանելով, սովետական այս հերթական առասպելը որպէս ճշմարիտ ու արժէքաւոր գիտելիք՝ ներշնչել են սովետահային մի հստակ նպատակով, թէ սոցիալիստական կարգերը, կոմունիստական գաղափարները եւ աստուածամերժութիւնը հայի համար ոչ թէ օտարամուտ չարիք են եւ արհաւիրք, այլ առնուազն՝ ազգային աւանդութիւն:

Եւ ուրեմն. Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունին էլ, որ Խոսրով վարդպետ Անձեւացիի, Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի, Սուրբ Ներսէս Շնորհալիի եւ հայի Էութեանը հաւատարիմ միւս գործիչների պէս պայքարել է չարիքի դէմ, սովետական պաշտօնական պատմութեան բնորոշումով ընդամէնը «որպէս իշխող դասի գաղափարախօս ու շահերի պաշտպան, զինուած ջոկատներով ճնշել է թոնդրակեան շարժումը» (ՀՀՀ, հ. 1, էջ 716):

Գանք մեզ աւելի մօտ ժամանակների:

Խաչատուր Աբովեանին նոյնացնում ենք «հայ» կոմունիստներին, թաքցնելով նրա կտակը իր սիրասուն ազգին. «Ռըսին գլխըներդ դուք ղուրբան չտաք: Ու էսպէս թշուառ, տարաբախտ մնաք» կամ «Ինչո՞ւ են մեզ խաբում Կովկասի կեղծաւոր լրագրերը, թէ մեր ազգը իբր փառքի ու բարեբախտութեան մէջ է… Ի՞նչ օգուտ ու փառք ունենք հիմա, երբ ընկել ենք աւելի թանձր խաւարի ու տգիտութեան մէջ, քան… այն ժամանակներին, երբ գտնւում էինք պարսից բռնութեան ներքոյ: Ի՞նչ բարեբախտութիւն կարող է լինել ներկայիս, երբ խառնաբարոյութիւնը, ժողովրդի բարքերի ապականութիւնը, սիրոյ սպառումը կրօնի ու ընկերութեան նկատմամբ, որոնք քրիստոնէական հիմնական օրէնքներն են, եւ ապա՝ իրար նկատմամբ ատելութիւնը, այս բոլորը առաւել եւս արմատացել են անցած քսան տարիների ընթացքին… Անառակութիւնն ու անկարգութիւնները կեղեքում են մարդու սիրտը, եթէ այդ մարդը ընդունակ է տեսնել ճշմարիտը: Եւ ի՞նչն է այս բոլորի աղբիւրն ու պատճառը, եթէ ոչ տգիտութիւնը, որ անբուժելի ժանտախտի պէս վարակել է ամէնքի սիրտն ու հոգին: Թո՜ղ որ խաբեբայ լրագրերը շարունակեն իրենց կեղծիքը, բայց ինձ միայն մնում է անաչառ կերպով ասել, թէ խաբուած ակնկալութիւնը եւ խաբուած յոյսը մեզ աւելի է խոցում, քան կը խոցէին ամերիկեան կարմրամորթների թունաւոր սլաքները»:

«Անցած քսան տարիների» սկիզբը 1828 թուականն էր, որ պատմութիւնը սրբագրած սովետահայ «պատմաբանները» սրբացրել են 451 թուականի փոխարէն:

Իսկ ո՞ւր մնաց «օրհնուած սհաթը»:

«Օրհնուած սհաթը» մնաց անցեալի յոյսի եւ երազների մէջ: Հակառակ մարդկային մատերիալի այնպիսի տեսակի, որի համար «չորեքթաթ կենալը» ինքնաբուխ վիճակ էր,  Խաչատուր Աբովեանը մեր ազգային կեանքի մէջ խոշոր Անհատականութիւն է նաեւ այն առումով, որ ամէն բանից վեր տեսնելով Քրիստոնէական Հաւատը եւ Հայոց Լեզուն որպէս Ինքնութեան ճշմարիտ գրաւականներ, ընդունակ էր հոգեւոր ու մտաւոր զարգացումի եւ ընդունակ էր իր կեանքը չապրել միայն մանկութեան եւ պատանեկան տպաւորութիւններով:

Եւ ոչ ոք թող չկարծի, թէ Ստեփան Ոսկանին, Միքայէլ Նալբանդեանին, Ստեփանոս Նազարեանին, Րաֆֆիին եւ մեր միւս նախնիներին, որոնց խանդավառել եւ ազգային ազատագրութեան պայքարի ճանապարհ է դուրս բերել «Վերք Հայաստանի» վէպը, «սհաթի օրհնութիւնն» է եղել:

Ստեփան Ոսկանը զգուշացրել է. «Ռուսիան այնպիսի տէրութիւն մը չէ, որ ազատութեան եւ մարդկութեան սիրոյ համար մեր հայրենիքին վրայ տիրելու փափագով միայն գոհանայ, վասն զի ազատութիւնը կ’ատէ անիկա եւ յայտնի ու ոխերիմ թշնամի է անոր… Հայերը ոչ միայն հաւատացին Ռուսիայի խոստումներուն, այլեւ կողմնորոշուեցան դէպի Ռուսիան, այլեւ արիւն թափեցին անոր համար, այլեւ հայրենիքնին թողին եւ միահամուռ, չըսենք կոյր զկուրայն, անոր գիրկն ինկան… Պատմութիւնը օր մը պիտի ըսէ, թէ ի՜նչ գտան հոն եւ ի՜նչ բարիք տեսան ռուս հովանիէն: պատմութիւնը իր անաչառ ատեանին առջեւը պիտի կանչէ այն կարծեցեալ ազգասէրները, որք Հայկեան ոգւոյ վրայ այս նոր վէրքն ալ աւելցուցին»:

Արդեօք տիկնայք ու պարոնայք սիլվաները կը հանդուրժե՞ն, եթէ Ստեփան Ոսկանին տեսնենք հայ ազգի նուիրեալների շարքի մէջ:

Իսկ Միքայէլ Նալբանդեանի՞ն, որ համարձակուել է վկայութիւն թողնել, թէ Ռուսաստանը «Խաբանօք ճանկել է Վրաստանը եւ Հայաստանի մի մասը եւ ճնշում է նորանց իր ծանրութեան տակ» եւ յետոյ՝ «Չէ պիտոյ աչքից հեռացնել նոցա քաղաքակրթութեան տարբերութիւնը մեր հասկացած քաղաքակրթութենից: Բանտերն են նոցա դպրոցները, պոլիցանք եւ ժանդարմը՝ դաստիարակները, շղթան՝ հրահանգիչ դերը, աքսորը՝ բարոյականութիւնը վերին աստիճանի կազդուրելու մարզարան, կախաղանը եւ գլխապարտութեան խայտառակ սիւնը «Դուռն ճշմարիտ, որ տանի ի կեանս յաւիտենականս»: Կեցցէ՜ կատուն, որ իւր փորի համար մուկ է բռնում»…

Հապա Վահան Տէրեա՞նը.

Մի՜ խառնէք մեզ ձեր վայրի արջի ցեղերին,

Մեր երկիրը աւերուած, բայց սուրբ է եւ հին.

Գերուած ենք մենք - ո՜չ ստրուկ - գերուած մի արծիւ,

Չարութեան դէմ վեհասիրտ միշտ, վատի դէմ ազնիւ:

Չի հասկանա ձեր հոգին եւ ծոյլ, եւ օտար,

Տաճար է մեր երկիրը՝ սուրբ է ամէն քար:

Եկանք ու հասանք Եղիշէ Չարենցին, որին նոյնպէս անամօթաբար եղծել ու «մեկնաբանել» են «չորեքթաթ կեցածներ»ը ճիշտ այնպէս, ինչպէս կեղծեցին նրա ապրած բնակարանը, որ ստացել էր ամբողջ կեանքի ընթացքին իր մի անկիւնը չունեցած բանաստեղծը: Ես եղել եմ այդ բնակարանում ոչ թէ կարմիր գրանիտէ սուտ մուտքով, այլ իսկական: Այնուհետեւ երեք հարկ բարձրանալով՝ բացել եմ ձախակողմի դուռը, ու չնայած տասնամեակների ընթացքին օտար ձայների, որոնք հնչել են բռնագրաւուած տան պատերի միջեւ, լսել եմ նրա շունչը, հաղորդակցուել եմ ոգուն, եւ չեմ կարողացել զսպել արտասուքս նրա եղերական սպանութիւնից յետոյ շարունակուող. շարունակուող եւ շարունակուող սպանութեան համար, քանի որ ամէն մի հերթական կեղծիք, իւրաքանչիւր թերասացութիւն՝ Չարենցի ոգու հերթական սպանութիւնն է…

Սովետական զեղծուած գրականագիտութեանն ու պատմագիտութեանը զոհաբերուեցին 20-րդ դարի մեր մշակոյթն ու գրականութիւնը: Անցեալ 50-ականներին վերջնական մի ջրաբաժան դրուեց սովետական եւ տարաշխարհիկ հայերի միջեւ: Ինչո՞ւ վերջնական… Վերջնական, քանի որ սկզբնականը դրուել էր դրանից գրեթէ երեք տասնամեակ առաջ, կոմունիստական նուաճումից անմիջապէս յետոյ՝ զեղծելով հայերէնի այբուբենը եւ ուղղագրութիւնը: 50-ականների վերջնական ջրաբաժանումը ողբերգական հետեւանքներ ունեցաւ մեր գրականութեան ու մշակոյթի համար: Որովհետեւ իսկական ողբերգութիւն էր, երբ «գրական պրոցեսին» (այս եզրը սովետական գրականագիտութեան եւ գրական մինիստրութեան ամէնից գործածելի ու բոլոր խնդիրներին «միակ ու ճշմարիտ» պատասխան տուող բանալին է), ուրեմն. ողբերգութիւն էր, քանի որ «գրական պրոցեսին» մասնակից չէին Յակոբ Օշականը, Վազգէն Շուշանեանը, Մուշեղ Իշխանը, Շահան Շահնուրը, Վահէ Օշականը, Նիկողոս Սարաֆեանը, Յակոբ Կարապենցը  եւ ուրիշ արգելուածներ, նոյնիսկ չարգելուածներ: Պարզապէս «սփիւռքահայ գրականութիւնը» ուրիշ էր: Եւ, կարծեմ, մեր շարունակուող անգիտութեան մէջ այդպէս ուրիշ էլ մնում է (տե՜ս ՀՍՀ, հ. 11. էջ 217):

Ջրաբաժանը ունէր իր հիմնական դրդապատճառը:

Սովետական մշակոյթի ու գրականութեան հիմքը ԳԱՂԱՓԱՐՆ է եւ ոչ թէ ԱՐՈՒԵՍՏԸ: Ինքը՝ արուեստը, ինչպէս նաեւ արուեստի շրջանակների մէջ նոր ձեւերի, նոր բովանդակութեան որոնումները ոչ թէ չէին խրախուսւում, այլ պարզապէս արգելուած էին: Ճիշտ եւ ճիշտ ինչպէս այսօր։ Կամ այսօր՝ ճիշտ եւ ճիշտ, ինչպէս երէկ։ Վերուստ հաստատուած էր մէկ «ճշմարտութիւն», թէ արուեստը, գրականութիւնը, ընդհանրապէս՝ մշակոյթը, պէտք է լինի «Ձեւով՝ ազգային, բովանդակութեամբ՝ սոցիալիստական»: Այս բանաձեւով ստեղծուել են հայատառ հարիւրաւոր, հազարաւոր գրքեր, որոնք, անշուշտ, նաեւ մրցանակների են արժանացել, քանի որ ապահովել են հիմնական բանաձեւի պահանջները: Ազգային քո ձեւը կարող ես պահել, եթէ միայն այդ ձեւը պաշտօնապէս ընդունուած եւ հաստատուած է, իսկ բովանդակութիւնը լինելու է սոցիալիստական: Այսինքն՝ ոչ ազգային… Այսինքն՝ ապազգային…

Բնական է, որ տարաշխարհի գրողները կարող էին իրենց թոյլ տալ հարազատ մնալ գեղարուեստին եւ սովետական իրականութեան համար լինել անհարազատ: Տարաշխարհի գրողները կարող էին նաեւ հարազատ մնալ գաղափարականութեանը եւ լինել հարազատ  սովետական իրականութեանը… Ասել կ’ուզի, ջրաբաժանը միայն սովետական եւ տարաշխարհի իրականութիւնների միջեւ չէր: Ջրաբաժանը նաեւ սովետահայ իրականութեան համար էր: Եւ այդ է պատճառը, որ վերջին յիսնամեակի ընթացքին որքան ասես պատմական վէպերի հեղինակներ եղան, բայց Զորայր Խալափեանի պատմավիպային արձակը մնաց մեր գրականութեան լուսանցքին, ինչպէս լուսանցքի վրայ են Վահան Տէր Ղազարեանի, Ռաֆայէլ Նահապետեանի եւ աւելի նորերի ստեղծագործութիւնները:

Պատճա՞ռ…

Արժէքների սանդղակը:

Եթէ արժէքների սանդղակը պայմանաւորում ենք Յակոբ Օշականի, Յակոբ Կարապենցի, Ակսել Բակունցի արուեստով, ապա ուզած-չուզած պէտք է վերագնահատումի ենթարկուեն սովետական շրջանի բոլոր «արժէքաւորումները»: Հնարաւոր է, որ այս գործողութիւնից յետոյ մէկ երկու նմուշ համապատասխանեն ճշմարիտ գնահատումին, բայց որ ստիպուած ենք լինելու մէկ անգամ եւս հաստատել, թէ սովետական տասնամեակները հոգեւոր սնանկացումի շրջան են եղել՝ տարակոյս չկայ:

Ես ուզում եմ ասել, որ սովետական իրականութեան մէջ ունեցել ենք ոչ թէ գրականութիւն եւ գեղեցիկ արուեստներ, այլ ԳՐՈՂՆԵՐ եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳԷՏՆԵՐ՝ որպէս մեկուսի եւ պաշտօնական օրինաչափութիւնից դուրս անհատականութիւններ: Սովետական գրականութիւնն ու արուեստը իբրեւ մշակութային եւ այն էլ իբրեւ ազգային մշակութային երեւոյթ՝ առասպել է:

Մեր հոգեւոր ու բարոյական պարապ խոռոչը լցուած է այդ առասպելով:

շարունակությունը