Վերջին մի քանի տարում մի շարք միջազգային կազմակերպություններ իրականացրել են ոստիկանությունում բարեփոխումներին ուղղված մի շարք ծրագրեր` հնչեղ ու վերամբարձ անվանումներով, հսկայածավալ ֆինանսական ներդրումներով, ու թվում էր, թե այդ բարդ համակարգում ինչ-որ բան սկսում է փոխվել` հայտնվել են օրենքից բավականին լավատեղյակ փոխգնդապետներ, ոստիկանները փորձում են հասարակության անդամների հետ կառուցել «բարիդրացիական» հարաբերություններ եւ գոնե արտաքուստ ցույց տալ, որ իրենց համակարգում ծախսված փողերը չեն փոշիացվել: Բայց այս ամենը մինչեւ այն պահը, երբ կանգնեցին մինի-ճգնաժամային իրավիճակում…

Խոսքն, իհարկե, Մաշտոցի պուրակում իրականացված «վրան» օպերացիայի բեմականացման եւ դրան հաջորդած իրադարձությունների մասին է, որոնք բացահայտեցին կառավարող մարմիններ-ոստիկանություն-հասարակություն հարաբերությունների մի շարք կոպիտ նրբություններ: Հիմա չքննարկենք այդ գործողության ընթացքում ոստիկանության գործողությունների իրավաչափության հարցը` դեռ առիթներ կլինեն, այժմ տեղափոխվենք մեկ այլ տիրույթ: 

Սկսենք նրանից, որ նորօրյա ոստիկանները փորձում են իրենց գործողությունները հիմնավորել գրված օրենքի` ստատուտի դրույթներով: Լավ սերտել են հավաքների ազատության վերաբերյալ օրենսդրությունը, տարբերում են ինքնաբուխ ու կազմակերպված հավաքները, դրանց առանձնահատկությունները վարչական տուգանքների չափերը եւ այլն: Ողջունելի է: Եվրոպական դոնորները կարող են իրենց զեկույցներում այդ փայլուն առաջընթացը թմբկահարել: Բայց արի ու տես, որ ինչքան էլ փորձես առաջնորդվել օրենքի տառով, քո գործողությունները, միեւնույն է, անօրինական են: Ինչպե՞ս է ստացվում, որ այդպես է լինում: Այս հարցի պատասխանը կարելի է փնտրել երկու հայեցակարգային հարցադրումների պատասխանելով:

1. Որքանո՞վ է ոստիկանությունը միասնական պետական համակարգից դուրս գտնվող ինքնուրույն կառույց: Ի վերջո, այն ներքին գործերի նախարարությունից դուրս բերվեց ու դարձավ ոստիկանական ծառայություն նաեւ այն նպատակով, որ բալանսավորի պետական մեքենայի եւ հասարակության հարաբերությունները:
2.  Ո՞րն է այն իրավական դաշտը, որի շրջանակներում գործում է ոստիկանությունը:

Խնդիրը նրանում է, որ ոստիկանությունը փորձում է ներկայանալ որպես համակարգից առանձնացված, ինքնուրույն միավոր` իր առանձին օրենսդրական դաշտով: Ըստ այդմ` ոստիկանության միակ առաքելությունն է իր համար գրված օրենսդրության շրջանակներում պաշտպանել բոլորի, այդ թվում` պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների` օրենքով սահմանված իրավունքները: Այս իմաստով, ոստիկանության խնդիրը չէ, թե ինչպիսի որոշում է ինքը կյանքի կոչում, իր միակ խնդիրն է ապահովել պետական մարմինների կամ, ասենք` քաղաքապետարանի որոշումների իրականացումը, եթե որեւէ մեկը դրան խոչընդոտում է:

«Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի իմաստով, օրենք է համարվում նաեւ քաղաքապետի կամ կառավարության որոշումը` անկախ նրանից, թե որքանով է դա համապատասխանում ավելի բարձր իրավաբանական ուժ ունեցող օրենքի դրույթներին կամ մարդու իրավունքներին: Ու դա նորմալ է` ոստիկանությունը հո դատարան չէ՞, որ գնահատականներ տա, իր խնդիրն է պահպանել տարբեր մարմինների` օրենքի ուժ ունեցող որոշումների իրականացումը: Որքան էլ մեր երկրի պայմաններում զավեշտալի հնչի, բայց խելամտության կանխավարկածը հուշում է, որ այդ որոշումները պետք է լինեն օրինական եւ արդարացի, ու այս կանխավարկածով ոստիկանությունը պաշտպանում է օրենքի տառը:

Ահա այստեղ է առաջանում ոստիկանության տեղն ու դերը որոշելու հիմնահարցը: Եթե ոստիկանությանն առանձնացնում ենք որոշում կայացնող համակարգից եւ դիտարկում զուտ որպես հրաման կատարող ինքնուրույն սուբյեկտ, ստացվում է, որ ոստիկանությունը պարտավոր է ի կատար ածել ցանկացած որոշում անգամ այն դեպքում, երբ գիտակցում է դրանց ակնհայտ անօրինական լինելը: Այս պարագայում կարելի է հստակ արձանագրել, որ ոստիկանության աշխատակիցները` հրաման տվողներից մինչեւ շարքային ոստիկանները, կատարում են ակնհայտ ապօրինի հրաման, ինչն իր հերթին որոշակի իրավիճակներում քրեորեն պատժելի է քրեական օրենսգրքի 47-րդ հոդվածի ուժով (ակնհայտ անօրինական հրաման կամ կարգադրություն կատարելը):

Մյուս կողմից, ոստիկանությունը կարծես թե չունի որոշում կայացնող մարմինների հետ հարաբերությունները կարգավորող մեխանիզմներ` բացի «Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենքով սահմանված խիստ ընդհանրական, անորոշ ձեւակերպումներից: Ինչպե՞ս վարվել նմանատիպ իրավիճակում, որպեսզի, ինչպես ասում են, եւ կույս մնալ, եւ գոնե տհաճություն չստանալ:

Կա մի հետաքրքիր մեխանիզմ` տարանջատել քաղաքացիաիրավական հարաբերությունները վարչական, քրեաիրավական հարաբերություններից ու անհարկի չմիջամտել քաղաքցիական իրավունքով կարգավորվող հարցերին եւ դա թողնել դատարանին: Մաշտոցի պուրակի, Թեղուտի եւ նմանատիպ այլ հիմնախնդիրները քաղաքացիական իրավունքի եւ առհասարակ պետական քաղաքականության դաշտում գտնվող հարցեր են:

Ակնհայտ է, որ ակցիայի մասնակիցները չեն խախտում հասարակական կարգը, խուլիգաններ չեն, անգամ «Լեւոն նախագահ» չեն գոռում: Թող «բուծիկատեր» «տուժողները» դատի տան, պահանջեն պատճառված վնասների փոխհատուցում, համ էլ դատարանը վերջապես վարույթ կընդունի ու հրապարակավ կքննի այդ գործերը, կպահանջի բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը, որոնք ամեն գնով հանրությունից թաքցնում են: Տեսնենք ոնց են տակից դուրս գալու:

Այս ամենը, սակայն, մի քիչ ոչ իրական է հնչում, քանի որ բոլորս ենք գիտակցում, որ մեր երկրում ոստիկանությունն ամենեւին էլ առանձին, ինքնուրույն սուբյեկտ չէ եւ մաս է կազմում այն պետական մեքենայի, որի գործունեությունը «փոփոխություններին» խորապես հավատացողներն անգամ չեն կարող օրինական համարել: Ուստի Մաշտոցի պուրակում ոստիկանության գործողությունները բոլոր իմաստներով անօրինական էին` թե իրենց անհամաչափության առումով, եւ թե առավել խորքային` մարդու իրավունքների խախտման տեսանկյունից: Ոստիկանությունն այսօր Հայաստանի կառավարման համակարգի մի անբաժանելի ու կարեւոր օղակն է, եւ ոստիկանության գործողությունների իրավաչափությունը պետք է դիտարկել համակարգի գործունեության օրինականության համատեքստում:

Թունավոր ծառի պտուղները չեն կարող թունավոր չլինել: Դու չես կարող օրինական դաշտում գործել, եթե կյանքի ես կոչում անօրինական որոշում` որքան էլ քո գործողությունները հիմնավորելիս օրենքի տառերը վկայակոչես: Այստեղից հետեւություն` ոստիկանությունում «բարեփոխումներ» իրականացնող տարբեր միջազգային-գրանտային ծրագրերը ուղղակի բովանդակազուրկ են նրանով, որ իրականում չեն նպաստում ոստիկանության կողմից մարդու իրավունքների պաշտպանությանը, այլ ընդամենը ոստիկաններին սովորեցնում են «օրենքով սահմանված կարգով» եւ «բարեկիրթ ձեւերով» ոտնահարել մարդկանց իրավունքները:

Ի դեպ` իրավունքի եւ օրենքի հարաբերակցության մասին: Մի առիթով արդեն անդրադարձել եմ այն հարցին, որ օրենքի (ստատուտի) տառին հետեւելը դեռեւս չի նշանակում գործել իրավական դաշտում: 2002 թվականի փետրվարի 22-ից սկսած Հայաստանում, որպես միակ թույլատրելի իրավական դոկտրին, գործում է իրավունքի գերակայության  (եւ ոչ թե օրենքի գերակայության) սկզբունքը: Հայաստանը սրանով մուտք է գործել քաղաքակիրթ աշխարհում ընդունված իրավական միջավայր, թեեւ ինքներս էլ դեռ լիովին դա չենք գիտակցում: Իրավունքի գերակայությունը նշանակում է, որ Հայաստանում ընդունվող օրենքը պետք է լինի իրավական: Ասել է թե` օրենքը` գրավոր տեքստը, պետք է բխի մարդու սահմանադրական, հիմնարար իրավունքներից, այլապես այն չի կարող օրենք համարվել: Իսկ պետական տարբեր մարմինների գործողությունները, որքան էլ համապատասխան լինեն իրենց իսկ կողմից գրված «օրենքների» տառերին, չեն կարող դիտվել որպես իրավաչափ, եթե խախտում են մարդու հիմնարար իրավունքները:

Իրավունքի գերակայության դոկտրինն, անշուշտ, բարդ եւ անչափ գեղեցիկ իրավական իրականություն է ստեղծել, որը դժվար է ընկալվում սովետական դասական, չինովնիկական ավանդույթների կրող պետաիրավական համակարգի կողմից, բայց Հայաստանում ձեւավորվող քաղաքացիական հասարակությունը իր էությամբ այդ դոկտրինի ակամա եւ լիիրավ կրողն է:

Այս ամենով հանդերձ, ոստիկանությունը, նույն կերպ եւ պետական մյուս ինստիտուտները մեր պետականությունն իմաստավորող կառույցներն են` անկախ այն բանից, թե ովքեր են այս պահին դրանք ղեկավարում, եւ մենք բոլորս շահագրգռված ենք, որ այդ ինստիտուտները բովանդակային, եւ ոչ թե ձեւական առումով գործեն իրենց կոչմանն ու նպատակներին համարժեք:

Վաղուց ժամանակն է հասկանալու, որ ստեղծվել է նոր իրականություն, ու պետական մարմինները հետայսու պետք է խաղան մեր խաղի կանոններով` իրավունքի գերակայության, սահմանադրականության, հարկ եղած դեպքում` անմիջական ժողովրդավարության սկզբունքներվ, եւ ոչ թե պարտադրեն հինը, հետադիմականը, անբնականը: Ու սա ամենեւին էլ վերջնագիր չէ: Պարզապես իրականությունն է այդպիսին: Համակերպվեք այս մտքին: 

Արթուր Գրիգորյան,

Թեղուտի պաշտպանության քաղաքացիական նախաձեռնություն