Էջմիածնում նրանց տեղը գիտեն բոլորը. Չգործող «Վաղարշապատ» հյուրանոցի շրջակայքն է, աշխատանքի բնույթը' ինչ պատահի:

Մի փոր հացի համար աշխատող մարդիկ կամ ֆայլաներ. այսպես են կոչում նրանց, ում կարելի է այդ վայրում հանդիպել ամեն օր' առավոտից երեկո:

«Առողջ ու աշխատունակ տղամարդ եմ: Արդեն յոթ տարի է' լույսը բացվելուն պես այստեղ եմ: Բախտս բերի' գործ կպնի, էդ օրն էլ կուշտ կքնենք... Տարբեր արհեստների եմ տիրապետում, որոնց շնորհիվ ժամանակին լավ վարձատրվել ու մեծ աղջկաս էլ բարձրագույն կրթության եմ տվել: Չնայած' ի՞նչ օգուտ, ավարտել է ու աշխատանք չունի. փող են ուզում կամ լավ ծանոթ' դպրոցում տեղավորելու համար: Է, որտեղի±ց... ֆայլայություն անելով' հարց կլուծե՞ս, կամ' մեր նմաններին ո՞վ ա բանի տեղ դնում, որ...»,- կուտակված զայրույթը թափեց 58-ամյա Վազգենը:

Խոսակցությանը միջամտած Գեւորգ Հակոբյանի կարծիքով' չնայած իրենց աշխատուժի եւ մասնագիտական վարպետության պահանջարկը կա, բայց գործատուները, ովքեր հիմնականում էժան աշխատուժ փնտրող շարքային քաղաքացիներ են, չնչին գումարներով են վարձատրում իրենց:

«Եթե մի շինարարական կազմակերպության աշխատող լինեի ու ձեռի հետ էլ մասնավոր պատվերներ ընդունեի, համոզված եմ' ինչ գումար ուզեի, կտային նույն այն աշխատանքի դիմաց, ինչի համար այստեղից են տանում,- ասում է Հակոբն ու պարզաբանում սեփական օրինակով,-մեկի տան ջրատար խողովակները փոխել էին, ինչից հետո նոր խնդիրների առաջ էին կանգնել' չէին կարողանում ջրի արտահոսքի դեմն առնել: Վարպետը, ում վստահել էին այդ գործն ու լավ էլ վարձատրել, ինքն էլ իր արածից գլուխ չէր հանում: Չնայած ինձ ուրիշ գործի համար էին տարել, բայց առիթը բաց չթողեցի իմացությունս ցուցադրելու: Ճիշտ է' լավ չարչարվեցի, բայց հասկացա սխալն ու կանխեցի արտահոսքը: Պայմանավորված գումարից 1000 դրամ ավել տվեցին: Օգուտս այն եղավ, որ երկու անգամ հաց տվեցին»:

Զրուցակիցներիս ասելով' պատվիրատու կողմից իրենց կերակրելը, թեյ կամ սուրճ տալը պայմանավորված գնի մեջ չի մտնում:
«Դա կախված է մարդկանց խղճից: Դեպքեր են լինում, երբ ամբողջ օրն աշխատում ես, բայց տանտերերը քեզ ըսկի չեն էլ նկատում. հայտնվում են միայն ցուցումներ տալու ժամանակ: Օրվա վերջում էլ չոր փողը տալիս են ու ճամփա դնում: Կան նաեւ այնպիսիք, ովքեր մինչեւ չկերցնեն, բաց չեն թողնի: Մարդկային տեսակի հարց է, ի՞նչ կարող ես անել. եթե այստեղ ենք հայտնվել, ուրեմն արհամարհանքի՞ ենք արժանի»,- դժգոհում է Վազգենը:

Ֆայլաբազարում գոյություն ունի չգրված գնացուցակ: Յուրաքանչյուր աշխատանքի արժեք սահմանել են իրենք' ֆայլաները: Օրինակ' մեկ պարկ ալյուր բեռնաթափելը 30 դրամ է, ջրհոր փորելը' 1 մետրը 10.000 դրամ, 1քմ հող փխրեցնելը' 1500 դրամ եւ այլն: ՙՀաստատագրված՚ գնից ցածր վարձատրվող պատվերներ չեն ընդունում: Մեր զրույցի պահին հանկարծ աշխուժության ալիք բարձրացավ շարքերում: Պատվիրատու էր հայտնվել: Վերջինս, առանց ավտոմեքենայից իջնելու, «բանակցություններ» սկսեց գնի շուրջ, բայց ընդհանուր հայտարարի չգալով' ձեռնունայն հեռացավ:
«4 մետր կոյուղագիծ պտի փորվեր: 4 մետրի համար 3000 դրամ էր տալիս: Գոնե մետրի դիմաց 1000 է՞լ չտա: Ավելի լավ ա ամբողջ օրն անգործ մնանք, քան աշխատենք էժանով»,- վրդովված բողոքեց ամենատարեց ֆայլան' Գրիգոր Սահակյանը:

Իրենց անտեսված ու արհամարհված են զգում: Դժգոհում են իշխանությունների վերաբերմունքից, ավելի ճիշտ' վերաբերմունք չունենալուց: Պոլիտեխնիկն ավարտած ու ժամանակին պետական մի քանի հիմնարկություններում աշխատած Հովհաննես Հարությունյանը չի ամաչում ֆայլաբազարում կանգնելու համար:
«Թող ամաչեն նրանք, ովքեր մեզ այս օրին հասցրին... Երկու աղջիկ ունեմ, երկուսն էլ բարձրագույնում են սովորում' անվճար համակարգով: Լավ է' այդքանով հոգսս թեթեւացրել են, միայն ճանապարհածախսն է ինձ վրա: Հագուկապի հարցով էլ նեղություն չեն տալիս' ունեցածները ձեւափոխում, հագնում են: Բայց, ի՞նչ թաքցնեմ, ամաչում են իմ համար... Ամեն բան փորձել եմ. փայտե փորագրություններս եմ հանել վաճառքի' առնող չկա: Առեւտրի մեջ եմ ուժերս փորձել, տակ եմ տվել: Մեկ-երկու անգամ եկա այստեղ, կողքից նայեցի, տեսա' գործ լինում է, ու դարձա հիմնական»:

Ֆայլաներից քչերի հետ էր հնարավոր խոսք ու զրույցի բռնվել. «Կուշտն ի՞նչ գիտի' սովածն ինչ ա...»,- ասում էին ու ձեռքի հուսահատ շարժումով խույս տալիս հարցերից:
«Լավ է' տաքսի ծառայություններն էլ կան, տղերքից մեկ-երկուսն ընդունվել, տաքսի են քշում: Չնայած' դրանից էլ գոհ չեն: Իրենց ասելով' մեքենայի որոշ ծախսեր իրանց վրա ա մնում: Բայց, դե, բոմժի նման փողոցում կանգնելուց լավ ա...Ոչ ոք աշխատատեղ բացելու մասին չի մտածում»,-բողոքում էր 40-45 տարեկան մի տղամարդ, ով, թեպետ աշխատում էր ողջ ընթացքում «չբացահայտվել», բայց չդիմացավ ու խառնվեց խոսակցությանը:

«Աշխատանք չունենալուց դժգոհում են, բայց եղած հնարավորությունից էլ հրաժարվում,- ասում է Էջմիածնի Աշխատանքի տեղավորման եւ զբաղվածության ծառայության կենտրոնի ՙԱշխատանքի տեղավորման՚ բաժնի պետ Արմինե Փոլադյանը,-պահակի, աղբահանող բանվորի աշխատանքի առաջարկ արել ենք' 17-20.000 դրամ աշխատավարձով, բայց մերժել են երկու հիմնավորմամբ: Առաջին' որ աշխատելով կզրկվեն «Փարոսի» օգնությունից, երկրորդ' լավ է անգործ կանգնել ֆայլաբազարում, քան աղբ թափել այդքան չնչին աշխատավարձով»:

«Բա իմ տղեն չի ամաչի՞ հորը զիբիլի մեքենայի մեջ տեսնելով: Ըստեղ գոնե չի երեւում' ինչ ենք անում: Իսկ եթե ծանոթ մեկի էլ տեսնում ենք, փախնում-պախկվում ենք պատի հետեւը: Բացի էդ, ինչի՞ պտի 17.000 դրամով աշխատեմ, եթե դրա կրկնակին, դեռ մի բան էլ ավել ստանում եմ ֆայլայությամբ»,-ասաց տղամարդկանցից մեկը:

Ֆայլայությամբ վարակվել են նաեւ կանայք: 62-ամյա Մարիետա Մաթեւոսյանն էլ էր այստեղ վաճառում իր միակ ապրանքը' աշխատուժը. «Տարիքիս ու սպիտակ մազերիս մի նայեք. ուժս տեղն է: Համ էլ, եթե տանը նստեմ, մահացած տղայիս երեխաներին ո՞վ կպահի: Ես այստեղից եմ «գործի» գնում, հարսս' գյուղից-գյուղ. սրա-նրա համար հաց ա թխում: Ես էլ եմ հաց թխում, քաղհան եմ անում... Ավելի ճիշտ' ամեն ինչ էլ անում եմ, բայց ինձ հիմնականում հացի համար են տանում»:

Էջմիածնի ֆայլաբազարն ամենատարբեր տարիքի ու մասնագիտությունների տեր մարդկանց հավաքատեղի է: Ամենաերիտասարդն այստեղ 23, տարեցը' 70 տարեկան է: Երկարամյա աշխատանքային փորձ ունեցողից մինչեւ բանակից նոր զորացրվածն ու վարորդից մինչեւ բարձրագույն կրթություն ունեցողը հավասար են, որովհետեւ այստեղ գործում են ֆայլաբազարի օրենքները:

Հայկուշ Ասլանյան