Հարցազրույց տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Թաթուլ Մանասերյանի հետ

-ՀՀ քաղաքացիներին, ներդրողներին, բարեգործական կազմակերպություններին շարունակում է անհանգստացնել դրամի' դոլարի նկատմամբ արժեվորումը: Նրանք ուզում են բացատրություններ ստանալ, բայց որեւէ մեկը չի տալիս այն: Հայաստանից սկսել է կապիտալի մեծ արտահոսք, արտահանողները հայտնվել են անելանելի վիճակում: Ու՞մ է դա ձեռնտու, ովքե՞ր են շահում դրանից: Որո՞նք են այն գործոնները ըստ Ձեզ, որ բերում են, այսպես կոչված, դրամի արժեվորմանը:

-Երկիրը, որը ցույց է տալիս արտահանման խթանման լուրջ ազդանշաններ եւ անում է իրենից կախվածը' դարձնելով որոշակի ոլորտներ գերակա' խթանելով դրանք, այդ ժամանակ զգացվում է արտահանումը խթանելու լրջությունը' դրանից բխող մնացած հետեւանքներով: Ում են ձեռնտու դրամի եւ դոլարի փոխարժեքի նման տատանումները: Արտահանողներին ձեռնտու կլիներ, եթե լիներ այնպես, ինչպես եղավ Միացյալ Նահանգներում, երբ արհեստականորեն դոլարի արժեքը իջնում է, բայց նույն արժույթով ընկնում են գները, եւ ապրանքները դառնում են համեմատաբար ավելի մրցունակ: Սա ձեռնտու է պետությանը, արտահանողներին եւ սպառողներին:

Երբ պետությունը շահագրգռված չէ դրանում, նշանակում է, որ պետության շատ օղակների ղեկավարներ խառնված են ներմուծման բիզնեսում, այսինքն' այն ոլորտում, որն ավելի արագ է աճում, քան արտահանումը: Սա ոչ միայն օրինական ձեւով ներմուծումների մասին է, այլ նաեւ' մաքսանենգ ճանապարհով: Եւ ներմուծումը շատ ավելի ձեռնտու է դառնում այսպիսի արժույթով, որը արհեստականորեն բարձրացված է: Սա է պատճառը, որ ներմուծումը մեր երկրում, համեմատած արտահանման հետ, աճում է ոչ միայն ընդհանուր ծավալներով, այլ նաեւ աճի տեմպերով: Այսինքն' ներմուծումն ունի առաջանցիկ տեմպեր: Սա նշանակում է, որ մենք խեղդում ենք տեղի արտադրությունը: Ինչու՞ է սա տեղի ունենում. կան մի քանի պատճառներ, հարյուրից ավելի գործոններ կարող են ազդել, բայց եթե իրատես լինենք, եվրոն շրջանառության մեջ մտնելուց հետո աշխարհը, ըստ էության, դարձավ երկբեւեռ: Եվրոյի եւ դոլարի մեջեւ փոխարժեքի տատանումները բոլոր արժույթների հետ կապ ունեն, որովհետեւ չկա տնտեսություն, որը բացարձակ փակ լինի: Նույնիսկ կոմունիստական ռեժիմ ունեցող Կուբան կամ Չինաստանը կրում են այդ ազդեցությունը, աշխարհը այլեւս առաջվանը չէ, ուզենք, թե չուզենք բանալի արժույթները' եվրոն եւ դոլարը, որոշում են համաշխարհային տնտեսության ճակատագիրը: Եթե նայում ենք եվրո-դոլարի տատանումներին, ապա դրանք առավելագույնը կարող են լինել մինչեւ տասնորդական նիշերով, բայց հազվադեպ է եղել, որ դրանք միանիշ, առավել եւս' երկնիշ թվերով փոփոխվեն եւ ցնցեն ֆինանսական շուկաները: Նայեք' մեզ մոտ ինչ է տեղի ունենում. ոչ միայն այդ տենդենցները հաշվի չեն առնվում, ասենք, դոլարը անկում է ապրում, այլեւ մեզ մոտ միանիշ, երկնիշ թվերով են բնորոշվում դրամի արժեվորման տեմպերը: Կամ հակառակ պրոցեսներ են լինում Հայաստանում տարվա վերջում, երբ դոլարը աշխարհում արժեզրկվում է, մեզ մոտ արժեվորվում է: Այն այդ ժամանակ պետք է մոտեցվի բյուջեում ֆիքսված թվին, այդպիսի պարադոքսներ էլ են լինում: Եւ հակառակը' դոլարի արժեվորման պահին մեզ մոտ արժեզրկում են:

Մյուս գործոնը, երբ տնտեսությունը չի զարթնել, ասենք, ձմռանը կարող է լինել դրամի կտրուկ արժեվորում, ի՞նչ գործարարության հետ դա կարող է կապ ունենալ: Եթե արտահանումը չի ավելացել, ինչի՞ հաշվին պիտի արժեվորվեր: Տնտեսության մեջ էլ այդպիսի ազդանշաններ չկան, որոնք բերեն արժեվորման, այսինքն' տնտեսկան աճ պիտի լինի, որ արժեվորվի:

Քաղաքական ասպարեզում նախընտրական տարիներին որեւէ երկրում, այդ թվում' մեզ նման երկրում չի կարող տնտեսության մեծ, թռիչքաձեւ զարգացում լինել: 2006-ը, 2007-ը նախընտրական տարի էր, 2008-ի առաջին կեսում նման մեծ զարգացումներ տնտեսության մեջ չեն լինելու: Տեղ են գտնում որոշ տեղաշարժեր' կապված նրա հետ, որ ներկայիս կառավարությունը նախընտրական խոսոտումներով պիտի փորձի մոտենալ նախագահական ընտրություններին, եւ դա ամեն դեպքում, կարծում եմ, ի օգուտ կգնա տնտեսությանը, բայց շատ աննշան, որովհետեւ առանց արտաքին լուրջ ներդրումների, առանց գրավիչ միջավայրի, որ հավատան, վստահեն եւ ներդնեն, չեմ կարծում, որ այդտեղ կարող են թեկուզ զարգացման միանիշ թվեր արձանագրվել: Շատ տարբեր այլ գործոններ էլ կան, բայց սրանք հիմնականներն, որտեղից կարող ենք եզրակացնել, որ այդպիսի բնական հիմքեր չկա ն: Ուրեմն շահագրգռվածությունը մնում է խմբային' ունենալ արհեստականորեն արժեվորված դրամ, դրանով ավելի քիչ վճարել ներմուծումների համար:

Ի՞նչ կարող է պետությունը անել: Պետությունը որպեսզի չվնասի սպառողին, բարեգործական կազմակեպություններին, եթե ներմուծողները, ինքնակամ չեն իջեցնում գները, ինքը պետք է դա անի: Այստեղ, ի դեպ, երկու ասպարեզ կա' մասնավոր եւ պետական: Մասնավոր հատվածում մի քիչ խրթին է, բայց հնարավոր է գները կարգավորել եւ արժույթի նման տատանումները ինդեքսավորել, պետական հատվածը պարտավոր է դա անել Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի միջոցով: Այն սակագները, որոնք մանավանդ դոլարի հետ կապ ունեն' գազը եւ այլն, հանձնաժողովը պարտավոր է ավտոմատ ձեւով այդ ինդեքսավորումը կատարել եւ բերել դեպի ներքին սահմանին: Դա չի արվում, նշնակում է պետությունն ինքը թանկացնում է սակագինը: Սա ուղղակի օրենքով նախատեսված բաներ են, որ պարտավոր են անել:

Մասնավոր հատվածի հետ կապված' երկու տարի է' ես առաջարկ եմ ներկայացրել, իսկ քանի որ դա ձեռնտու չէ իշխանություններին, չեն անդրադառնում: Կառավարությունը պետք է գերշահույթը հարկի: Ցանկացած բիզնես, բնականաբար, շահույթով է աշխատում' թե արտահանողը, թե ներմուծողը: Բայց եթե դա վերածվում է գերշահույթի, որը պայմանավորված չէր իր ճիշտ հաշվարկներով եւ այլ գործոններով, այլ ընդամենը փոխարժեքի տատանմամբ է պայմանավորված, այստեղ պետությունը պետք է հարկի եւ վերաբաշխի սպառողներին այդ գերշահույթը, պետությունը դա չի անում:

-Ձեր կարծիքով այդ կազմակերպությունները գերշահու՞յթ են ցույց տալիս: Օլիգարխներին պատկանող այդ կազմակերպությունները ազատված են նույնիսկ շահութահարկից:

-Բայց դա հեշտ է հաշվարկել: Մանավանդ այսօրվա պայմաններում հպարտանում են, որ նոր տեխնոլոգիաներ են ներմուծել, մաքսային մարմինները կարող են արձանագրել, թե ինչ բեռներ են ներկրում' ինչ արժողությամբ, ինչ ծավալի: Կազմակերպությունները, որոնք ներմուծում են եւ դրանք Հայաստանում իրացնում են այնպիսի գներով, որ մատչելի չեն սպառողներին, այդ դեպքում պետությունը պարտավոր է միաջամտել: Պետությունը երկու կարեւոր ֆունկցիա ունի ցանկացած երկրում' կարգավորիչ եւ վերահսկիչ: Կարգավորում է օրենքների միջոցով, վերհսկող ֆունկցիան հենց այն է, ինչ ասացի' Հանրային ծառայությունները կարգավոր հանձնաժողովի միջոցով: Եթե դա չարվեց, ուրեմն պետություն չկա պարզապես:

-Փաստորեն ստացվում է, որ Հայաստանում շուկայական տնտեսություն չկա:

-Հայաստանում չի կարող լինի շուկայական տնտեսություն դասական իմաստով: Որովհետեւ նախ այն որոշակի փուլեր է անցնում, կապիտալի կուտակման նախասկզբնական փուլը, այսինքն' մինչեւ ներքին կապիտալը չկուտակվի, նա չի կարող ներդրվել, իրացվել, վերաներդրվել: Սա Հայաստանում արվեց շատ վայրի ձեւով, տնտեսական օրինաչափություններին հակառակ գնաց, եւ հիմա կապիտալը, որը պիտի կուտակվեր եւ ներդրվեր, իրացվեր, ուղղակի կապիտալի փախուստ տեղի ունեցավ: Հայաստան հիմա մուտք է գործում միայն քաղաքականացված կապիտալ' մենաշնորհների վերածելու եւ կախվածությունը մեծացնելու տարբեր երկրներից' հիմնականում Ռուսաստանից: Եթե փորձենք ասել, որ դա ձեռնտու է բիզնեսի առումով, բացարձակ սուտ կլինի, որովհետեւ բիզնեսի առումով աշխարհում շատ ավելի գրավիչ միջավայրեր կան: Դա կարող է լինել Արեւելյան Եվրոպայի ցանկացած երկիր, Չինաստանը, որոնք շատ գրավիչ միջավայրեր են բիզնեսի համար, բայց ոչ Հայաստանը: Հայաստանում անկանխատեսելի է, սա ամենամեծ սպառնալիքն է տնտեսական անվտանգության առումով եւ ներքին ու արտաքին ներդրողների համար: Մինչ այն պահը, երբ ներքին ներդրումները չեն ավելանում, իմ խորին համոզմամբ, տնտեսությունը չի զարգանա: Արտաքին նեդրումներին' որպես բիզնեսային, ես չեմ հավատում, ես դրան վերաբերվում եմ որպես քաղաքականացված ներդրումների:

-Իսկ ինչու՞ չեն ավելանում ներքին ներդրումները:

-Որովհետեւ չկա վստահություն:

-Այսինքն' մեր գործարարները մեր երկրին չեն վստահում:

-Չեն վստահում: Անկանխատեսելի է մեր երկիրը: Փորձիր մանդատ չունենալ եւ բիզնես անել: Կհասնես որոշակի աստիճանի, որից հետո կամ պետք է ինքնակամ գնաս հանձնվես որեւէ խոշոր մագնատի, կամ թողես այդ գործը, որովհետեւ բնական աճը տեղի չի ունենա: Կգա մի տեղ, որից այն կողմ չես կարողանա անցնել:

-Իսկ Հրանտ Վարդանյանը ինչու՞ է հանում իր կապիտալը, նա, կարծես, նման խնդիր չունի:

-Ոչ միայն Հրանտ Վարդանյանը, այլ ուրիշ գործարարներ էլ են հանում եւ արդեն հանել են: Կապիտալի փախուստ վաղուց է նկատվում Հայաստանում: Ավելի ձեռնտու տեղեր կան, ասենք, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները: Մեր օլիգարխներն այնտեղ գործարաններ ունեն: Ռուսաստանում միկրոքաղաքներ ունեն' արդյունաբերական կլինի, թե առեւտրային, նշանակություն չունի: Եւ տարբեր երկրներում էլ ունեն: Կապիտալը ներդնում են անշարժ գույքի մեջ, որը նույնպես բիզնես է, Իսպանիայի ծովածոցում, Միացյալ Նահանգներում: Պարադոքս է' մի կողմից' ներդրումների լուրջ կարիք ունենք, մյուս կողմից' տեսնում ենք, որ կապիտալի արտահոսք է տեղի ունենում: Այստեղ վստահությունը ոչ թե գնահատականն է' իմ, կամ որեւէ մեկի կողմից տրվող, այլ փաստ է: Եթե կա այդ միջավայրը, գումարները մասամբ պիտի ռեինվեստիցիայի ենթարկվեն, ներդրվեն այստեղ եւ ավելի ընդլայնվեն: Մի ուրիշ աղետ կա մեր տնտեսությունում. դա հարկային համակարգն է. ոչ թե որ անկատար է, մարդիկ չգիտեն, կամ հարկային այն տեսուչները չգիտեն, որոնք հարկատուի հետ պարզապես կիսում են շահույթները, այլ հարկային շրջանայնության մասին է խոսքը: Ես վաղուց առաջարկել եմ եւ մնում այդ առաջարկին, որ մինչեւ դա չլինի, օգուտ չի տալու երկրի տնտեսությանը' ըստ մարզերի համամասնական զարգացում ապահովել: Երեւանից դուրս հարկերը պիտի նվազեն եւ հասնեն ընդհուպ մինչեւ զրոյականի: Աղետի գոտում, հյուսիս, հարավ, Տավուշ եւ այլն, շատ կարեւոր է համամասնորեն զարգացնենք երկիրը եւ չունենանք թերաճ: 10-15 կմ հեռանում ենք Երեւանից, տեսնում ենք' ահավոր վիճակ է: Կան այս ամենի գիտական, տնտեսագիտական հիմանվորումներ, բայց դրանք պրակտիկ կյանքի կոչելու ցանկություն չկա:

-Ի՞նչ եք կարծում' կառավարությունը չի՞ ուզում, թե՞ չի ընկալում:

-Մի կարեւոր հանգամանք կա, պե՞տք է դա մեզ, թե չէ, պահանջարկվա՞ծ է դա, թե ոչ: Խոսում ենք մտավոր կարողության մասին, տեսնում ենք, որ Հայաստանում դա պահանջարկված չէ: Նույնն էլ' այս ծրագրերը: Կան բանալիները, չեմ ասում, որ դրանք բացարձակ ճշմարտություններ են, բայց գոնե կարող են աշխատել այդ ուղղությամբ եւ ավելի լավը ստեղծել: Բայց եթե չկա ցանկություն, դոփում ենք նույն տեղում: Հարկային ծառայությունը կարող է ասել' չանենք այդպիսի հարկային շրջանառություն, որովհետեւ դժվար կլինի: 7 տարի առաջ Գյումրիի համար ազատ գոտու օրենք են ընդունել, բայց չի գործում: Ասում են' եթե օգտագործենք, գործարարները կգան, կգրանցվեն այնտեղ եւ այն կօգտագործեն' շահույթներից խուսափելու համար: Օրենքում շատ հստակ նշված են գրանցված եւ գործող կազմակերպությունները: Շատ հեշտ է ստուգել: Այդպիսի մեծ զեղծարարություններ դժվար է անել, այսինքն' դա ընդամենը պատրվակ էր խուսափելու համար: Եթե այդ լուրջ քայլերը չանենք, ոչ ներքին, ոչ արտաքին ներդրողը շահագրգռված չի լինի, ասենք, Տավուշում ներդրում անելու, հանուն ինչի՞ պիտի անի: Ոչ նորմալ ենթակառույցներ կան, եւ ոչ էլ որեւէ այլ շարժառիթ կա:

-Տնտեսական աճի մասին խոսենք, Հրանտ Բագրատյանը ասում է, որ այդ երկնիշ թվերը ֆիկցիա է, այդպիսի աճ չկա:

-Ես համաձայն չեմ Բագրատյանի հետ, որովհետեւ կա այդ աճը: Գիտեմ, որ վիճակագրական մանիպուլիացիաներ կան: Թվերը միշտ չէ, որ տեղերից ճիշտ են գալիս հասնում: Աճը պարզապես տնտեսական չէ, այլ վերականգնողական է: Վերականգնողական աճը երկնիշ թվերով նորմալ երեւույթ է, բայց այդ երկնիշ թվերով չէ: Պետք է մի քիչ ավելի խորանալ եւ տեսնել, թե ինչ է նշանակում վերականգնողական աճ, կամ Հայաստանի նման երկրները ինչպես են վերականգնել իրենց տնտեսությունները եւ ինչ տեմպերով: Ետպատերազմյան տարիների հրաշալի օրինակ Գերմանիան կարող է լինել: Ջախջախված Գերմանիայի վերականգնումը տեղի ունեցավ տարեկան 30-40 տոկոս տեմպերով: «Գերմանական հրաշքը» ուներ հստակ ծրագիր' Լյուդվիգ Էրհարդի ծրագիրը, հստակ կողմորոշիչներ: Բայց մենք խարխափում ենք, կյանքը առաջ է գնում: Ներսի թե դրսի մասնավոր բիզնեսները համառությամբ, տանիքներ որոնելով, իրենց գործը առաջ են տանում: Դա չի կարող մեզ բավարարել, որովհետեւ այս տեմպերով միշտ հետ ենք մնալու: Չենք կարող սպասել, թե 10-20-30 տարիների ընթացքում կհաղթահարենք: Մինչեւ փորձենք էդ տասը տարին հաղթահարել մյուսները շատ արագ առաջ են գնալու, ավելի արագանցիկ տեմպերով են զարգանալու: Աճ կա, բայց դա վերականգնողական աճ է: Իմ բացատրությունը սա է: Եթե մենք համամատվում ենք Միացյալ Նահանգների, Եվրամիության երկրների հետ այնտեղ 1-3 տոկոս տնտեսական աճ է գրանցվում: Այդ 1-3 տոկոսը եթե համամտենք մեր 12-13-14 տոկսների հետ, ուղղակի ծիծաղելի է, որովհետեւ նրանցը կայուն զարգացման տեմպեր են, իսկապես տնտեսական աճ է, մեր վերկանգնողական աճ է:

- Իսկ դրսից եկած փողերը, տրասֆերտների մասին է խոսքը, եթե չեն դրվում տնտեսության մեջ, այսինքն' միայն ուտելու համար են, կորած փողեր չե՞ն:

-Սխալ մոտեցում է: Գումարը եթե մտնում է Հայաստան, ամեն դեպքում, արդեն դեր է խաղում, ազդեցություն է ունենում տնտեսություն վրա: Տվյալ պարագայում այն շրջանառության մեջ է մտնում, չի դրվում բարձերի տակ: Դա հենց ի սկզբանե նախատեսված է սպառման համար: Թեեւ դրանով կարող են նաեւ գույք ձեռք բերել, բայց միայն մասամբ: Սա մարդկանց փրկելու միջոց է: Եթե դրամը շարունակի այսպես արժեվորվել, ամենայն հավանականությամբ այս տարվա վերջից, մյուս տարվա սկզբից տեղի կունենա հետեւյալ միտումը. տրանսֆերտների տերերը պետք է հնարավորինս իրենց բարեկամներին տանեն իրենց մոտ, որովհետեւ այդպես ավելի ձեռնտու է լինելու իրենց: Պարզ հաշվարկներ են: Նրանց ձեռնտու չէ երեք-չորս անգամ ավել աշխատել' այստեղ ուղարկելու համար: Տրասֆերտներն արդեն քչանում են, մարդիկ իսկապես իրենց բարեկամներին տանում են: Այդ փողը ոչ միայն սննդի, այլ նաեւ բժշկական ծառայությունների համար է, որը թեեւ մեզ մոտ անվճար է, սակայն գիտենք, որ այդպես չէ: 2200 կիլոկալորիայի համար, որ նախատեսված է գոյատեւելու համար անհրաժեշտ է 31. 677 դրամ: Դրանք պաշտոնական թվեր են, որ ներկայացրել է առողջապահության նախարարությունը, իսկ այսօր մեզ մոտ նվազագույն աշխատավարձը 20 հազար դրամ է: Ինքներդ դատեք' դրանով կարելի՞ է գոյատեւել, եւ ինչպե՞ս կարող է մարդ ապրել այդքան գումարով: Այսինքն' այս խնդիրը լուծվում է ի հաշիվ տրասֆերտների: Տրանսֆերտներն իսկապես մեծ հարց են լուծում Հայաստանում:

Ի դեպ, ԿԲ-ն ասում է, որ այդ տրասֆերտներն էլ են արժեվորում դրամը: Իսկ ես այդ կարծիքի չեմ. Հայաստանից շատ ավելի գումար է դուրս գալիս, քան տրասֆերտներն են: Դա սխալ է, տրասֆերտները չնչին գումար են' դուրս եկող փողերի հետ համեմատած: Նախ' ներմուծման, հետո' դրսում նոր գործարաններ հիմնելու եւ անշարժ գույք ձեռք բերելու համար դուրս գնացող գումարները: Դրանք հաշվվում են միլիարդներով:

Մնում է մի այլ բան, որ կարող է ազդել դրամի արժեվորման վրա' կեղտոտ փողերի լվացումը: Ես մանրամասն վերլուծություն եմ ներկայացրել դրա մասին: Եւ ինձ ասում են' գիտեք, դա ենթադրություն է: Յոթ միլիարդ դոլարի փողերի լվացման գործարք բացահայտվեց Վրաստանում: Ես հիմա հարց եմ տալիս' Հայաստանը ապահովագրվա՞ծ է, որ փողերի լվացումներ չեն կատարվում, ես այսպես եմ հարցը դնում: Իհարկե, ոչ, եթե Վրաստանը օրինապահ գործողությունները ավելի կտրուկ է դնում, եւ դա ցայտուն է երեւում, մեզ մոտ, մեղմ ասած, նման քայլեր չեն ձեռնարկվում:

-Այսինքն' դրամի արժեվորումը Դուք կապում եք փողերի լվացման հետ:

-Միակ տարբերակը դա է մնում, եթե մնացած բոլոր գործոնները չեն, ապա մնում է միայն դա:

-Իսկ ԿԲ-ն արժեվորման մեջ ի՞նչ դեր ունի:

-Բոլոր լծակները նրա ձեռքին են, որեւէ այլ մարմին չունի այդ լծակները: Այստեղից' հետեւություններ: Սա ուրիշ ո՞վ պետք է անի: Դրամավարկային քաղաքականության պատասխանատուն ԿԲ-ն Է: Գների կայունության ապահովումը հենց նրա վրա է դրված: ԿԲ-ն ուղղակի կարող է անել հիմնավորումներ, պարզաբանումներ, մեկնաբանություններ: Որ տալիս է կամ չի տալիս, զլանում է, կամ էլ իրարամերժ մեկնաբանություններ է տալիս: Ես ուզում եմ մի բան շեշտել. բոլոր օրենսդրական ակտերը, սկսած ԿԲ-ի մասին օրենքի մեջ փոփոխություններից, ԿԲ-ի նախաձեռնությամբ են տեղի ունենում: Երբեք ոչ մի մարմին չի առաջարկել: Իրենք իրենց համար խաղի կանոններ են ստեղծում, ինչպես իրենց նպաստավոր է, եւ աշխատում: Իսկապես այնտեղ հավաքված է տեխնոկրատների մի լուրջ խումբ, շատ լավ գիտեն' ինչ են անում, որը չես ասի կառավարության մյուս օղակների, առավել եւս' ՀՀ Աժգային Ժողովի մտավոր կարողության մասին: Այն մտավոր պոտենցիալը, որ կենտրոնացված է ԿԲ-ում, թույլ է տալիս տիրապետել իրավիճակին եւ ներկայացնել այնպես, ինչպես իրենց պետք է: Սա փաստ է:

-Իսկ ստեղծված իրավիճակից ինչպե՞ս ենք դուրս գալու:

-Կան իրավիճակից դուրս գալու տնտեսական նախադրյալներ, անհրաժեշտ գործոններ, եւ կան հոգեբանական խնդիրներ, որոնց առնչությամբ ես առանձնապես լավատես չեմ, դրանք մենթալիտետի հետ են կապված: Հայերիս մեջ սոցիալական խնդիրների համար ընդվզումներ պատմության մեջ չեմ հիշում: Հայերը այսպես են մտածում' ամոթ է հացի խնդրի համար ընդդվզել, աղմուկ բարձրացնել: Հայը միայն ազգային խնդիրների շուրջ կարող է ոտքի կանգնել: Եւ պահանջկոտության բացակայությունն է, որ բերում է այս իրավիճակի պահպանմանը: Ի տարբերություն մեզ' այլ երկրներում հարկատուն սարսափելի ճնշման տակ է պահում իշխանություններին, նույնիսկ' Ռուսաստանում: Այդ երկրների քաղաքացին ասում է' արտաքին քաղաքականությունը, որ վարում ես դու, պետություն, պարտավոր ես ինձ հետ հաշվի նստել: Ինչու՞ ես մտել Իրաք, ինչու՞ ես սրա հետ այսպիսի քաղաքականություն վարում, ինչու՞ է ռազմավարական դաշնակից այս երկիրը եւ այլն:

Մեզանում նման բան չկա, մեզ մոտ ծուռ հայելիների թագավորություն է, մենք ուզում ենք անհատապես էդ հարցերը լուծել, մեր ծանոթների միջոցով կարող ենք լուրջ հարցեր լուծել: Չկա հավաքական, թիմային մոտեցումը: Այդպես էլ կշարունակենք ապրել, եթե նման ձեւով վերաբերվենք մեր խնդիրներին: Կառավարությունը առաջին հերթին կենսապահովման նվազագույն զամբյուղը' մտցնի 31.677 դրամը, պետք է մտցնի նվազագույն աշխատավարձի եւ կենսաթոշակների մեջ, չնայած այդ թիվը ճիշտ չէ, այն իրականում 60 հազարից ավել է: Մինչեւ դրանք չապահովվեն, չի կարելի խոսել սոցիալական պետության մասին ընդհանրապես, որը ֆիքսված է սահմանադրության եւ օրենքների մեջ: Սա այն նվազագույնն է, որ պարտավոր է անել կառավարությունը: Ասել, որ դա շատ մեծ գումարներ են, ոչ, այդպես չէ: Այն, ինչ որ մսխվում է հենց բյուջեով խրախճանքների վրա, տարբեր տեսակի աննպատակ ծախսերի վրա, ավելի շատ են: Դա կարող է զգալիորեն թեթեւացնել սոցիալական բեռը: Էլ չես խոսում նրա մասին, որ չեն օգտագործվում սփյուռքի մասնագիտական կարողությունները: Սփյուռքը կարոտ է խնդիրների ձեւակերպմանը պետության կողմից: Եթե այդ խնդիրը հստակ դրվի, այն կլինի խնդրի լուծման կեսն արդեն: Ավելին ասեմ' Հայաստանի դիվանագիտական կառույցները պարապ են, անուններ չեմ ուզում նշել, բայց բազմաթիվ դեսպաններ չգիտեն, թե իրենք ինչ գործառույթներ պիտի իրականացնեն, պետության առջեւ ինչ խնդիր կա դրված, որ եւ համայնքի հետ, եւ տվյալ պետության հետ կարողանան աշխատել: Ընդամենը պետք է այդ խնդիրն առաջ քաշել: Չկա դա: Առաջին հերթին պետք է լինի կամքը, որ ախտաճանաչում կատարվի, թե ինչ տնտեսություն ունենք այսօր մենք, որոնք են մեր թույլ կողմերը, եւ որոնք են բացարձակ, կամ մրցակցային առավելությունները: Իսկ հետո' մտածենք դրանք իրացնելու մասին: