«Ես բանկի առաջարկած միլիոն ու կես դրամը չվերցրեցի, նախ որովհետեւ իմ ծրագիրը մանրակրկիտ հաշվարկված եւ կազմված էր հենց 3 մլն դրամի համար: Եթե ես վերցնեի 1,5 մլն-ը, ոչ մի բան չէի կարողանալու անել, անտեղի փոշիանալու էր գնար, անտեղի տոկոսներ էի տալու, իրանք էլ իրանց մոտ ֆիքսելու էին, թե տեսեք, տեսեք՝ մարդիկ վարկ են վերցրել էժան տոկոսներով»,- ընդամենը մի քանի օր առաջ վարկ վերցնելու ձախողված փորձի մասին է պատմում կարմրաքարցի 23-ամյա Իշխան Վահրադյանը:

Շիրակի մարզի Ախուրյանի տարածաշրջանի 15 տուն եւ ընդամենը 62 բնակիչ ունեցող Կարմրաքար փոքրիկ համայնքը Կառավարության որոշումով ընդգրկված է մարզից ընտրված 15 աղքատ գյուղերի ցանկում, որտեղ Կառավարության ծրագրով հատկացվելիք վարկերի ոչ թե 4, այլ 6 տոկոսային կետին համարժեք մասը պիտի սուբսիդավորվեր: Կարմրաքարցի վարկառուն 14 տոկոս տոկոսադրույքով տրամադրվող վարկի միայն 8 տոկոսն էր մարելու, մնացած 6 տոկոսը սուբսիդավորելու էր պետությունը: Կարմրաքարցիները խոստովանում են, որ այս ծրագիրը գոնե իրենց համար հաճելի խաբկանք էր: Կառավարությունը հնարավորություն տվեց երազելու` զերծ պահելով շոշափելի արդյունքներից:

Իշխան Վահրադյանի նպատակը գյուղում «չեչիլ» կոչվող պանրի փոքր արտադրության ստեղծումն էր: «Պիտի պարտադիր ծրագրով հանդես գայինք: Վարկային գիծ բանկը չի բացում,- ասում է Իշխանը,- դրա հետ մեկտեղ էլ պիտի անպայման գրավ ունենաս: Գրավի առարկա են ջրովի վարելահողը, գյուղտեխնիկան, ընդ որում՝ նորը, տուն կամ բնակարան քաղաքում: Ու ես քանի որ ունեմ 2,8 հա ջրովի վարելահող, որոշեցի դիմել: Իմ ունեցած հողի շուկայական գինը բարձր է ու, ինձ թվում էր, որ լրիվ կբավականացներ 3 մլն դրամ վարկը ստանալու համար»:

Որպես ներդրում Վահրադյանները առաջարկել էին իրենց պատկանող կիսակառույց շինությունը, որտեղ պիտի կազմակերպվեր պանրի արտադրությունը: Շինության վրա իրականացվելիք 621 հազար դրամի շինարարական աշխատանքներն իրականացնելու էր վարկառուն: Վարկային գումարից 365 հազար դրամը սարքավորումների գնման համար էր նախատեսված, մնացած գումարն ամբողջովին հումքի ձեռք բերման վրա պիտի ծախսվեր: 

«Արդշինինվեստ» բանկին Իշխանը ներկայացրել էր բավական մանրակրկիտ մշակված մի ծրագիր, որտեղ գնագոյացում, իրացում, մրցակցություն, սպառող, մատակարարում, ներդրման ուղղությունները, ռիսկերը, կանխարգելումը, դրամական հոսքերը եւ այլն, ամեն ինչ մանրամասնորեն հաշվարկված էր: «Ծրագիրը ներկայացրել եմ վարկային կազմակերպությանն, ինձ ասում են էսպիսի միլիոն հատ ծրագիր կա, չենք ուզում, էդ դեպքում ո՞նց է ապահովվելու մրցունակությունը մեր երկրում»,- տարակուսում է կարմրաքարցի երիտասարդը:

Իշխանը վստահ էր, որ գոնե «չեչիլ» պանրի արտադրության ծրագիր միլիոն հատ տվյալ վարկային կազմակերպությունում դժվար կլիներ հայտանբերել, եւ իր առաջարկը համարում էր վարկավորման ենթակա: Նախ դրա իրականացման շնորհիվ գյուղում ստեղծվելու էր աշխատատեղ: Գյուղացիները կաթը մթերելու հետ կապված խնդիրներ չէին ունենալու: «Աշտարակ-կաթ» ընկերությունը հարեւան Հացիկ գյուղից կաթը տանում է լիտրը 150 դրամով, իսկ վատ ճանապարհները պատճառաբանելով` կարմրաքարցիներից կաթն ընդունում 130 դրամով:

Եվս մեկ նկատառում. տնայնագործական եղանակով ստացվող այս պանրատեսակի գինը շուկայում տատանվում է 3500-ից 4000 դրամի սահմաններում: Շիրակի մարզում իր համային առանձնահատկությամբ աչքի ընկնող սննդատեսակի արտադրության կազմակերպումը, Իշխանի հավաստմամբ, բավականին կազդեր շուկայում գոյություն ունեցող գնային քաղաքականության վրա: «Եթե կազմակերպենք արտադրությունը, հազիվ 1000 դրամի հասնի «չեչիլ» պանրի ինքնարժեքը»,- ասում է Իշխան Վահրադյանը:

«Չեչիլ» պանրի պատրաստումը բավական աշխատատար է: Հիմնականում ձեռքի աշխատանքն է գերիշխում: Դա է պատճառը, որ այն արտադրվում է քիչ քանակությամբ, անհատների կողմից եւ շուկա հանվում բավական բարձր գներով: Բացի դրանից՝ ասում են, որ պանրի միայն այս տեսակի պատրաստման ժամանակ կաթն այնքան է եռացվում, մինչեւ 65 աստիճան, որ նրա մեջ ոչնչանում են անգամ բրուցելոզի հարուցիչները:

«Արդշինինվեստ» բանկը, բնականաբար, մինչեւ ծրագրին հավանություն տալը պիտի նախ գնահատեր գրավի առարկան: Գնահատման համար մասնագետը բանկի հրավերով Կարմրաքար էր հասել Երեւանից, որ գնահատի Վահրադյանների ունեցվածքը, այս դեպքում՝ գրավի առարկան: Իշխանը բացատրում է, որ Կառավարության ծրագրի հետ կապված առանձնացվել է մի գնահատող կազմակերպություն, եւ միայն այդ կազմակերպության աշխատակիցներն են այդ գործն իրականացնում:

Գնահատող մասնագետի ճանապարհածախսը՝ 3000 դրամ եւ եւս 5000 դրամ հավելավճար, վճարել են Վահրադյանները, թեպետ իրենք չէին եղել հրավիրող կողմը: Իշխանը բացատրում է, որ օրենքով մեկ հողակտոր գնահատելն արժե 15 հազար դրամ: Եթե իր ծրագիրը շահեր, ապա կանխիկ վճարած 5000 դրամը կհանվեր գնահատման գումարից: Մասնագետի տված եզրակացությունից հետո զանգահարել են «Արդշինինվեստ» բանկից եւ տեղեկացրել, որ Վահրադյանների առաջարկած գրավը չի բավարարում 3 մլն դրամ վարկի տրամադրման պահանջներին:

«Այսինքն՝ իմ հողակտորների ընդհանուր արժեքը եղել էր 4 մլն դրամից մի քիչ ավել: Գնահատած արժեքից վարկային կազմակերպությունը հանում է լիկվիդային արժեքը, այսինքն՝ շուկայական արժեք` բազմապատկած 0,45-ով, որը Կենտրոնական բանկի որոշումն է, ու քո գումարը սրա արդյունքում պակասում է: Ստանում են լիկվիդային արժեք, որի 70 տոկոսն է բանկը ձեւակերպում որպես վարկ»,- պատմում է Իշխանը:

1 մլն 495 հազար դրամ է կազմել բազմապատկում-հանում մաթեմատիկական հաշվարկներից հետո Վահրադյաններին առաջարկվող գումարը, որից երիտասարդը հրաժարվել է: Իշխանին բանկի հետ այս կարճատեւ շփումը հանգեցրել է մեկ եզրակացության` բավական շատ են արհեստական խոչընդոտները, ավելորդ գումարների գանձումը, Կառավարության ծրագրի ու բանկային քաղաքականության անհամապատասխանությունը: 

Իշխանն այս նույն ծրագիրը ներկայացրել է Հայ-ամերիկյան համալսարանի «Գյուղական համայնքների զարգացման ծրագրին»: Մոտակա մի շաբաթվա ընթացքում իրեն հրավիրելու են բանկ, որ թեստ-քննություն անցնի, տեսնեն՝ արդյոք ինքը վարկունակ է, թե չէ, հասկանում է՝ ինչի է գնում, բիզնեսից գաղափար ունի, թե չէ:  2011 թ.-ի փետրվար-մարտ ամիսներին Իշխանը մասնակցել էր «Գյուղական համայնքների զարգացման ծրագիր» մեկամսյա անվճար դասընթացներին:

«Գրածս ծրագիրը էդ ուսուցման արդյունքն էր»,- ասում է Իշխան Վահրադյանը: Այն, որ զրկվել է Կառավարության առաջարկած ցածր տոկոսադրույքով վարկ վերցնելու հնարավորությունից, այնքան էլ չի տխրեցրել երիտասարդին: «Գյուղական համայնքների զարգացման» ծրագրով ինքը կստանա վարկ՝ ամսական 0,5 տոկոս, տարեկան 0,6 տոկոս տոկոսադրույքով իր ուզած 3 մլն դրամը՝ 27 ամիս մարման, որից 2 ամիսը արտոնյալ ժամկետով:

«Հետո մի բան էլ էր ինձ զարմացրել,- տպավորություններն է փոխանցում սկսնակ վարկառուն,- «Արդշինինվեստ» բանկի հայտը որ լրացնում էի, էնտեղ հարցեր էին գրված, ասենք` տարեկան եկամուտներդ ինչքան են կազմում, ամսական եկամուտներդ ինչքան են, ընտանեկան ծախսերդ ինչքան են, տարեկան ինչ գումար ես ծախսում, իսկ համալսարանի ծրագրի հայտը լրացնելիս բոլոր հարցերը վերաբերում են քո բիզնեսին: Իրանց հետաքրքրում է, թե դու արդյոք գիտես ինչի ես գնում, դու հասկանում ես, թե ինչ ես ստանալու քո այդ բիզնեսից, ինչ օգուտ ես տալու գյուղացիներին, վերջինը պարտադիր պայման է: Համայնքին պետք է ինչ որ բանով օգուտ տաս անպայման: Իսկ «Արդշինինվեստ» բանկում, ես, օրինակ, մեր ընտանիքի տարեկան ծախսը գրել էի միլիոն ու կես դրամ, ինձ ասին, շատ է, էդքան չպիտի ծախսես: Գրել էի, թե ամսական ընտանիքս 100 հազար դրամ է ծախսում, ասին՝ հայ-հայ-հայ. էդ ի՞նչ եք անում, որ էդքան ծախսում եք: Իսկ որքանո՞վ են ճիշտ նմանատիպ հարցադրումները: Գուցե բանկին ամեն դեպքում հետաքրքրեր, թե ես ինչպես էի պատրաստվում իմ առաջարկած ծրագիրը իրականացնել»:

Ո՞ւմ են բաժին հասել աղքատ համայնքների համար նախատեսված վարկերը: Գագիկ Վահրադյանը Իշխանի հայրն է եւ Կարմրաքարի երկարատեւ ղեկավարը: Ասում է, որ սկզբից շատ վատ է զգացել, երբ Կարմրաքարը հայտնաբերել է ամենաաղքատ գյուղերի ցուցակում: Հետո մտածել է՝ գուցե դա ինչ-որ կերպ օգնի իր համագյուղացիներին. ամեն դեպքում պետության կողմից 6 տոկոսի սուբսիդավորումը քիչ օգնություն չէ: Համայնքի շահագրգիռ անդամներով մասնակցել են նաեւ Շիրակի մարզպետարանի կազմակերպած բանկեր-համայնքների ներկայացուցիչներ հանդիպմանը, որի ժամանակ ներկայացվել են ծրագիրն ու վարկավորման պայմանները:

«Առ էսօր, պաշտոնապես հայտարարում եմ, ոչ ոք մեր համայնքից չի օգտվել այդ 8 տոկոսով տրվող վարկային ծրագրից,- ասում է Գագիկ Վահրադյանը,- իմ տղային ոչ թե մերժել են, այլ ինքն է հրաժարվել այն գումարից, որ առաջարկում էր բանկը, որովհետեւ առաջարկել են ուղիղ կեսը հարկավորից: Սկզբում հայտարարում էին, թե Կառավարության կողմից սուբսիդավորվող ծրագրի առավելությունն այն է, որ գրավի փոխարեն կարող են հանդես գալ երկու երաշխավոր, բայց օրն եկավ, բարին՝ հետը, պարզվեց, որ համ գրավն է պետք, համ երաշխավորը»:

Կարմրաքարցիներից վարկային ծրագրին մասնակցելու հայտ ներկայացրել են նաեւ Արթուր Մաթեւոսյանը, Սուրեն Սարգսյանը, Մանվել Մաթեւոսյանը: Միայն Արթուր Մաթեւոսյանը, լինելով «Գյուղփոխբանկ»-ի անդամ, վարկ, այնուամենայնիվ, ստացել է՝ միայն թե 8 տոկոսի փոխարեն 10 տոկոս տոկոսադրույքով: «Ամենազավեշտալին այն է, որ եթե համարվում ես աղքատ, ապա, բնականաբար, չպիտի ունենաս նյութական մեծ ռեսուրսներ գրավի համար, իսկ էսօր մեր բանկերի պահանջները ահռելի գրավներին է վերաբերում:

Այսինքն՝ գրավի ապահովվածությունն է կարեւորվում վարկը տրամադրելիս, ոչ թե քո ծրագիրը, բայց նույնիսկ էս դեպքում եթե դու 100 տոկոսով ապահովագրում ես քո վարկը գրավով, մեկ է՝ բանկը տալիս է էդ գրավի 30 տոկոսի չափով վարկ: Գրավի գնահատման պրոցեսն ամենադաժաններից է,- Գագիկ Վահրադյանը ծիծաղում է,- մարդ պիտի լավ հումորի զգացում ունենա, որ խելքը չթռցնի տարբեր տեսակի մուծումներից՝ նախնական ու ոչ նախնական: Իսկ դա մեր գլխով արդեն անցել է»:

Կարմրաքարցիների մի մասն էլ, տեսնելով համագյուղացիների ձախողումը, այլեւս չի փորձել մասնակցության հայտ ներկայացնել: Գագիկ Վահրադյանն ասում է, որ այս դեպքում ամենամեծ խոչընդոտը հենց գրավի պահանջն է: Բանկը գյուղացու անասնագոմն ու անասունը որպես գրավ չի ընդունում: «Դե, եթե սուպերմարկետ ու բենզակալոնկա ունենայի, կհամարվեի քաղքցի, բայց ես գյուղ կապրիմ, էն էլ՝ Կառավարության կողմից աղքատ ճանաչված»,- զրույցը եզրափակում է Կարմրաքարի համայնքապետը: