2012 թվականի դեկտեմբերի 6-ին www.hetq.am լրատվական կայքում տպագրված «ՊԵԿ-ում «լրիվ ոնց որ խառնում են սաղ»» վերնագրված նյութում հոդվածագիրը ներկայացրել էր մաքսային միջնորդական գործունեությամբ զբաղվող «Մորիկ» ՍՊ ընկերության աշխատակից, մաքսային ձևակերպումների մասնագետ Լիլիթ Այվազյանի վերաբերյալ մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործի վարույթի հանգամանքները և գործով կայացված` վարչական տույժ նշանակելու մասին որոշումը` փորձելով ՊԵԿ հետաքննության վարչության պետի կողմից կայացված որոշումը ներկայացնել որպես ոչ իրավաչափ: Մասնավորապես փաստաբան Տիգրան Եգորյանի կողմից բերվել էին մի շարք «իրավական հիմնավորումներ և փաստարկներ», համաձայն որոնց, տվյալ որոշումը պետք է ճանաչվի ոչ իրավաչափ:

Այսպես, ըստ Տիգրան Եգորյանի` «մի շարք պայմանագրերով եւ ներպետական օրենքներով՝ բարեգործական նպատակներով Հայաստան ներկրված բեռներն ազատված են մաքսային եւ այլ հարկման ռեժիմներից, այսինքն՝ դրանք մաքսազերծման ենթակա չեն: Մյուս կողմից՝ ամեն երկիր ունի իր ինդեքսավորումը, ասենք՝ չինական ապրանքի մաքսազերծման գինը 1 դոլար է (պայմանական թիվ եմ նշում. կոնկրետ գնից տեղյակ չեմ), ամերիկյանը՝ 2 դոլար: Հետեւաբար, եթե նույնիսկ ներկրված բեռը մաքսազերծման ենթակա լիներ, հայտարարագրի սխալը չէր կարող իրավական հետեւանք առաջացնել, որովհետեւ ծագման երկիրը սխալ նշելու պատճառով սուբյեկտն ավելի մեծ մաքսավճար էր մուծելու պետությանը»:

ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 128-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն, հայտարարագրումն իրականացվում է` նշելով ճշգրիտ տեղեկություններ` ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների, դրանց տեղափոխման նպատակի մասին, ինչպես նաև մաքսային հսկողության և ձևակերպման համար անհրաժեշտ այլ տեղեկություններ, իսկ 131-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն, հայտարարատուն կրում է պատասխանատվություն հայտարարագրված տեղեկությունների հավաստիության համար: Բացի այդ, ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 134-րդ հոդվածի 1-ին կետի համաձայն, հայտարարատուն մաքսային հայտարարագիրը ներկայացնում է մաքսային մարմին, ներկայացված մաքսային հայտարարագիրը գրանցվում է մաքսային մարմնում, ինչի կապակցությամբ մաքսային մարմինը մաքսային հայտարարագրում նշում է գրանցման հերթական համարը, ամսաթիվը, ամիսը և տարին:

Ներկայացված մաքսային հայտարարագիրն ընդունում է մաքսային մարմինը, ինչի կապակցությամբ վերջինս մաքսային հայտարարագրի վրա նշում է ընդունման հերթական համարը, ամսաթիվը, ամիսը, տարին: Նույն հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն, մաքսային հայտարարագրի ընդունման պահից այն համարվում է իրավաբանական նշանակություն ունեցող փաստաթուղթ: ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` մաքսային հայտարարագրում փոփոխություններ և լրացումներ կարող են կատարվել մինչև դրա ընդունումը, իսկ 2-րդ մասի «ա» կետի համաձայն, եթե մաքսային հայտարարագրի ընդունումից հետո պարզվում է, որ դրանում կա անճշտություն կամ սխալ և եթե կան մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործերի վարույթ սկսելու հիմքեր, ապա մաքսային մարմինը սկսում է մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործի վարույթ:

Տվյալ դեպքում պարզվել է, որ Լիլիթ Այվազյանը, հանդես գալով որպես հայտարարատու, «ԱՄՆ միավորված մեթոդիստների օգնության կոմիտե» հասարակական կազմակերպության հայկական գրասենյակի անվամբ ներմուծված ապրանքները հայտարարագրել է ծագման երկրների վերաբերյալ ոչ ճշգրիտ տեղեկություններով, այսինքն նրա արարքում առկա են եղել ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 203-րդ հոդվածի հատկանիշներ, ինչի համար էլ կազմվել է մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ արձանագրություն և սկսվել վարչական վարույթ:

Ինչ վերաբերում է խախտման հետևանքներին, ապա թեև չեն առաջացել ՀՀ պետական բյուջե թերի գանձված մաքսային վճարներ, սակայն ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 203-րդ հոդվածը չի էլ նախատեսում նման տեսակի որևէ հետևանքի առաջացում, իսկ որպես հիմնավորում նշենք «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 2-րդ հոդվածի 3-րդ մասը, համաձայն որի, «առանձին տեսակի վարչական վարույթների առանձնահատկությունները սահմանվում են օրենքով և Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով», իսկ ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 189-րդ հոդվածով` «Մաքսային կանոնների խախտում է համարվում անձի կողմից կատարված անօրինական գործողությունը կամ անգործությունը, որն ուղղված է Հայաստանի Հանրապետության մաքսային օրենսդրությամբ և մաքսային ոլորտին առնչվող Հայաստանի Հանրապետության միջազգային պայմանագրերով Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների մաքսային հսկողության և մաքսային ձևակերպման սահմանված կարգի դեմ, և որի համար սույն օրենսգրքով նախատեսված է պատասխանատվություն:

Ֆիզիկական և պաշտոնատար անձինք մաքսային կանոնները դիտավորյալ կամ անզգուշորեն խախտելու համար ենթակա են պատասխանատվության»: ՎԻՎ ՀՀ օրենսգրքի 11-րդ հոդվածի համաձայն, «Վարչական իրավախախտումը համարվում է անզգուշությամբ կատարված, եթե այն կատարած անձը կանխատեսել է իր գործողության կամ անգործության վնասակար հետևանքների առաջացման հնարավորությունը, բայց թեթևամտորեն հույս է ունեցել կանխելու դրանք կամ չի կանխատեսել այդպիսի հետևանքների առաջանալու հնարավորությունները, թեև պարտավոր էր և կարող էր կանխատեսել դրանք»: Տվյալ դեպքում հանդես գալով որպես հայտարարատու և ունենալով մաքսային ձևակերպումների մասնագետի որակավորում` Լ. Այվազյանն արդեն իսկ պարտավոր էր ներմուծված ապրանքները հայտարարագրել ճշգրիտ տեղեկություններով:

«Ես արձակուրդից վերադարձել եմ եւ 1-1,5 ամիս հետո ստացել ՊԵԿ-ի հայցադիմումի պատճենը: Ուրիշ ոչ մի փաստաթուղթ, ՊԵԿ-ից որեւէ ծանուցում չեմ ստացել»,- վստահեցնում է Լիլիթ Այվազյանը:

Ինչ վերաբերում է հրապարակման այն հատվածին, թե իբր Լ. Այվազյանը ՊԵԿ-ից որևէ ծանուցում չի ստացել իր նկատմամբ սկսված մաքսային կանոնների խախտման գործի տեղի ու ժամանակի մասին, ինչպես նաև չի հրավիրվել գործի քնությանը մասնակցելու, ապա դա նույնպես չի համապատասխանում իրականությանը, քանի որ պատշաճ կարգով` գրավոր ծանուցում է ուղարկվել ինչպես նրա բնակության, այնպես էլ աշխատանքի վայր, սակայն վերջինս չի ներկայացել:

Համաձայն ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 219-րդ հոդվածի 2-րդ մասի, «Գործը կարող է քննվել նաև տվյալ անձի բացակայության դեպքում, եթե քննության տեղի ու ժամանակի մասին սահմանված կարգով նրան տեղյակ է պահվել, սակայն վերջինիս կողմից որևէ միջնորդություն չի հարուցվել, կամ եթե անձը բացակայում է, և հայտնի չէ նրա գտնվելու վայրը, կամ եթե նա գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության սահմաններից դուրս»:

«Ամենաաբսուրդայինը նաեւ այն է, որ ՍԴ-ն նույն որոշմամբ ՊԵԿ-ին ասել է՝ չի կարող տուգանք նշանակվել այն անձի նկատմամբ, ով հանդես է գալիս լիազորագրով եւ գույքի տիրապետման իրավունք չունի: Այսինքն՝ ցանկացած դեպքում Լիլիթ Այվազյանի նկատմամբ տուգանք չէր կարող նշանակվել, որովհետեւ նա գույքի՝ բեռի տերը, տեղափոխողը չէ»,- շարունակում է փաստաբան Եգորյանը:

Ըստ Տ. Եգորյանի` ՀՀ Սահմանադրական դատարանը թիվ 920 որոշմամբ «ՊԵԿ-ին ասել է», որ չի կարող տուգանք նշանակվել այն անձի նկատմամբ, ով հանդես է գալիս լիազորագրով և գույքի տիրապետման իրավունք չունի: Այսինքն ցանկացած դեպքում Լիլիթ Այվազյանի նկատմամբ տուգանք չէր կարող նշանակվել, որովհետև նա գույքի տերը, տեղափոխողը չէ: Նախ նշենք, որ մի պետական մարմնի կողմից մյուսին «ասելու» իրավական պրակտիկա ՀՀ-ում դեռևս չի ձևավորվել կամ մի միգուցե այն հայտնի է միայն փաստաբան Տ. Եգորյանի նման «գիտակ» փաստաբանների, սակայն անդրադառնանք նրան, թե ինչ է նկատի ունեցել Տ. Եգորյանը այդ «ասելով»:

Վարչական տույժ նշանակելու մասին որոշումը կայացվել էր Լ. Այվազյանի նկատմամբ այն պատճառով, որ վերջինս հանդես էր եկել որպես հայտարարատու և «ԱՄՆ միավորված մեթոդիստների օգնության կոմիտե» հասարակական կազմակերպության հայկական գրասենյակի անվամբ ներմուծված ապրանքները հայտարարագրել ծագման երկրների վերաբերյալ ոչ ճշգրիտ տեղեկություններով, իսկ ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 131-րդ հոդվածի 3-րդ կետի համաձայն` հայտարարատուն է կրում պատասխանատվություն հայտարարագրված տեղեկությունների հավաստիության համար:

Այժմ արդեն մեջբերում ենք ՀՀ ՍԴ որոշման 8-րդ կետից. «Սահմանադրական դատարանն արձանագրում է, որ ձևավորված իրավակիրառական այն պրակտիկան, երբ չապահովելով իրավախախտման համար մեղավորի պատասխանատվությունը և բոլոր դեպքերում որպես պատասխանատվության սուբյեկտ դիտարկելով տեղափոխվող ապրանքների կամ տրանսպորտային միջոցի նկատմամբ որևէ գույքային իրավունք չունեցող լիազորված անձին, թույլ չի տալիս արդյունավետորեն իրացնել վիճարկվող նորմով սահմանված պատասխանատվության իրավաչափ նպատակը, այն է` ապահովել տնտեսավարող սուբյեկտի կողմից` Սահմանադրության 45-րդ հոդվածով ամրագրված պարտականության իրական կատարումը: Այս խնդրի իրավակարգավորումը հետագա համակարգային բարեփոխման անհրաժեշտություն ունի»:

Տվյալ պարբերությունից հետևում է միայն, որ այն ունի խորհրդատվական բնույթ` առաջարկելով իրականացնել բարեփոխում, իսկ ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 131-րդ հոդվածը հակասահմանադրական ճանաչելու մասին եզրահանգում չկա, հետևաբար ՍԴ թիվ 920 որոշման տվյալ պարբերությունը չունի իմպերատիվ բնույթ և պարտադիր չէ իրավակիրառողների համար: Նման պարագայում հարկ է առաջնորդվել ոչ թե ենթադրություններով, այլ «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 24-րդ հոդվածով, համաձայն որի` «1. Հայաստանի Հանրապետության իրավական ակտերը գործում են Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության և սույն օրենքով սահմանված` առավել բարձր իրավաբանական ուժ ունեցող ակտերի գերակայության սկզբունքի հիման վրա:

2. Իրավական ակտերի միջև հակասությունների դեպքում գործում են Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության և սույն օրենքով նախատեսված ավելի բարձր իրավաբանական ուժ ունեցող իրավական ակտերը»:

Այս պարագայում օրենքն ունի առավել բարձր իրավաբանական ուժ, ուստի Լ. Այվազյանի նկատմամբ վարչական տույժ նշանակելու մասին որոշումը իրավաչափ է և բխում է գործող օրենսդրության պահանջներից:

«Բացի դրանից՝ խախտումն արձանագրելու պահից 2 ամիս անց տուգանելու որոշում չի կարող կայացվել: Նման որոշումն իրավաչափ չէ: Սակայն դատարանը, գործը վարույթ ընդունելով, հաշվի չի առել նաեւ այս հանգամանքը»,- հավելում է փաստաբանը:

Վերոգրյալի կապակցությամբ հարկ է վկայակոչել ՎԻՎ ՀՀ օրենսգրքի 37-րդ հոդվածը, որտեղ սահմանված են վարչական տույժ նշանակելու ժամկետները: Մասնավորապես, 37-րդ հոդվածի 3-րդ մասը սահմանում է, որ մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործերով վարչական տույժը կարող է նշանակվել իրավախախտումը հայտնաբերվելու օրվանից երկու ամսվա ընթացքում, սակայն ոչ ուշ, քան իրավախախտումը կատարվելու օրվանից 3 տարվա ընթացքում, իսկ նույն հոդվածի 2-րդ մասում նշված է` «Քրեական գործի հարուցումը մերժելու կամ քրեական գործը կարճելու դեպքում, բայց երբ խախտողի գործողություններում առկա են վարչական իրավախախտման նշաններ, վարչական տույժը կարող է նշանակվել քրեական գործի հարուցումը մերժելու կամ այն կարճելու մասին որոշում կայացվելու օրվանից ոչ ուշ, քան մեկ ամսվա ընթացքում»:

Լիլիթ Այվազյանի վերաբերյալ ՊԵԿ հետաքննության վարչությունում նախապատրաստված նյութերով 31.07.2012թ. կայացվել է որոշում քրեական գործի հարուցումը մերժելու մասին, իսկ նրա նկատմամբ վարչական տույժ նշանակելու մասին որոշումը կայացվել է 29.08.2012թ., այսինքն օրենքով սահմանված մեկամսյա ժամկետում, ուստի վարչական տույժ նշանակելու ժամկետների խախտման վերաբերյալ պնդումը նույնպես անհիմն է:

«Տեսեք՝ եթե Լիլիթը հայտարարագիրն անվավեր ճանաչելու հայտ չներկայացներ, ոչ ոք չէր էլ իմանա դրանում տեղ գտած անճշտության մասին: Այսինքն՝ մարդու պարտաճանաչությունը, բարեխղճությունը ՊԵԿ-ի ձեռքում աշխատում է ի դեմ քաղաքացու: Սա է ամբողջ զավեշտը»,- ասում է փաստաբան Տիգրան Եգորյանը: 

Հարկ է պարզաբանել, որ ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 138-րդ հոդվածի համաձայն` «Ապրանքների և տրանսպորտային միջոցների տեղափոխման կարգի պահպանումն ապահովելու նպատակով իրականացվում է մաքսային հսկողություն: Մաքսային հսկողության ենթակա են Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվող բոլոր ապրանքները ու տրանսպորտային միջոցները, եթե սույն օրենսգրքով այլ բան նախատեսված չէ:

Մաքսային հսկողությունն իրականացվում է մաքսային մարմինների պաշտոնատար անձանց կողմից` ա) մաքսային նպատակներով անհրաժեշտ տեղեկությունների և փաստաթղթերի ստուգմամբ. բ) մաքսային զննմամբ», իսկ 139-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` «Հայաստանի Հանրապետության մաքսային սահմանով տեղափոխվող ապրանքները և տրանսպորտային միջոցները, ըստ մաքսային ռեժիմների, մաքսային հսկողության տակ են գտնվում` ա) «ներմուծում` ազատ շրջանառության համար» և «վերաներմուծում» ռեժիմների դեպքում` ներմուծման պահից մինչև բացթողման պահը»:

Տվյալ դեպքում «ԱՄՆ միավորված մեթոդիստների օգնության կոմիտե» հասարակական կազմակերպության հայկական գրասենյակի անվամբ ՀՀ ներմուծված ապրանքները 14.06.2012թ. Արարատյան տարածաշրջանային մաքսատանը թիվ C 19042 ԲՄՀ-ով հայտարարագրվել էին «ներմուծում` ազատ շրջանառության համար» մաքսային ռեժիմով և բացթողումը չէր թույլատրվել, իսկ յուրաքանչյուր բեռի բացթողումից առաջ իրականացվում է նախաբացթողումային հսկողություն, որի ընթացքում ստուգվում են փաստացի տեղափոխված և հայտարարագրված տեղեկությունների համապատասխանությունը` անկախ որևէ հայտի առկայությունից:

Վերը նշված մաքսային կանոնների խախտման փաստը կարող էր (և հավանաբար այդպես էլ կլիներ) հայտնաբերվելու էր մաքսային հսկողության հետագա փուլերից մեկում, իսկ ինչ վերաբերվում է բեռնամաքսային հայտարագիրը անվավեր ճանաչելու ընթացակարգին, ապա ինչպես նշվել է, ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի 135-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն, մաքսային հայտարարագրում փոփոխություններ և լրացումներ կարող են կատարվել մինչև դրա ընդունումը, իսկ 2-րդ մասի «ա» կետի համաձայն, եթե մաքսային հայտարարագրի ընդունումից հետո պարզվում է, որ դրանում կա անճշտություն կամ սխալ, և եթե կան մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործերի վարույթ սկսելու հիմքեր, ապա մաքսային մարմինը սկսում է մաքսային կանոնների խախտման վերաբերյալ գործի վարույթ: 

ՀՀ ԿԱ Պետական եկամուտների կոմիտե