Երբ Ավանում գտնվող Երեւանի քաղաքային նյարդահոգեբուժական դիսպանսերի մուտքի մոտ առաջին հանդիպած սպիտակխալաթավորից փորձեցի ճշտել, թե որ հարկում է նյարդաբանական բաժանմունքը, վերջինս ատամների արանքից զայրացած նետեց. «Սա հոգեբուժարան է, այստեղ այդպիսի բաժին չկա»:

Տիկին Սոնիկն ամաչել էր ասել, որ դստերը՝ Արմինեին, (անունները փոխված են-խմբ.) Շտապ օգնության ծառայության մեքենան տեղափոխել է նյարդահոգեբուժական դիսպանսեր:

Դիսպանսերի կանանց բաժանմունքում ինձ անարգել թույլ տվեցին հանդիպել Արմինեին, որի հետ զրուցեցի կիսամութ անկյունում տեղադրված փոքրիկ սեղանի շուրջ:

36-ամյա Արմինեն բարձրահասակ, գեր կին է, որի մոտ հոգեբանական առաջին խնդիրներն առաջ են եկել մոտ 15 տարի առաջ՝ ապահարզանից անմիջապես հետո: Տարիների ընթացքում դրան գումարվել են նաեւ մի շարք այլ՝ աշխատանքային, սոցիալական խնդիրներ, եւ Արմինեն դիմել է մասնագետների օգնությանը: 

Ընդամենը մի քանի ամիս առաջ Արմինեին ասել են, որ նախկին՝ հոգեմետ դեղորայքով բուժումը սխալ է եղել, որի հետեւանքով էլ նրա առողջական խնդիրները վերանալու փոխարեն ավելի են խորացել:

«Եթե այս հիվանդանոցում ես, ուրեմն գիժ ես: Բժիշկները բոլորին նույն արշինով են նայում»,- ծիծաղելով ասում էր Արմինեն: Հենց այդ պահին մեզ էր մոտեցել ակնհայտ հոգեկան խանգարումներ ունեցող հիվանդներից մեկը եւ բջջային հեռախոս էր ուզում իր հարազատներին զանգելու համար, որ գան իրեն հիվանդանոցից տուն տանեն:

Արմինեն ասում էր, որ ինքն է խնդրել Շտապ օգնության ծառայության աշխատակիցներին իրեն տեղափոխել Ավանի դիսպանսեր: Ըստ նրա՝ 1-03 ծառայության հոգեբուժական բրիգադի աշխատակիցները չէին ուզում դա անել՝ ասելով, որ իրեն սոսկ անհրաժեշտ է մի քանի ասեղ հանգստացնող դեղ ներարկել, գիշերը հանգիստ քնել եւ առավոտյան դիմել «Նեւրոզների» հիվանդանոց:

Արմինեն չի համաձայնվել՝ խնդրելով իրեն տանել Ավանի նյարդահոգեբուժական դիսպանսեր: «Դե, գումար չունեի: Ավանում բուժումն անվճար է: Իսկ Նեւրոզների հիվանդանոցում մեկօրյա բուժումը 4000 դրամ է»,- ասաց նա:

Իսկ Շտապ օգնության ծառայությունը հոգեբուժական բրիգադ էր ուղարկել, քանի որ նյարդաբանական բրիգադ այս համակարգում գոյություն չունի:

«Դուք ունե՞ք նյարդաբանական բրիգադ»,- հարցրի՝ զանգահարելով՝ 1-03 ծառայություն: «Նկատի ունեք հոգեկան հիվանդների համա՞ր»,- ճշտեց հերթապահը: «Չէ, նեւրոզով հիվանդների համար»,- բացատրեցի ես: «Ոչ, չունենք»,-հետեւեց պատասխանը:

Հայաստանում հոգեբուժական օգնությունն անվճար է, իսկ նյարդահոգեբանական հիվանդությունների դեպքում անվճար բուժօգնություն նախատեսվում է միայն որոշակի սոցիալական խմբերում ընդգրկված հիվանդներին՝ անչափահասներ, հաշմանդամներ, նպաստառուներ, բռնագաղթվածի, զինծառայողի ընտանիքի անդամներ: 

Հայաստանի առողջապահության նախարարության համակարգում հոգեբանական պետական ծառայություն չի գործում: Ընդհանրապես, հոգեբանական ծառայությունները չեն կարգավորվում օրենքով: Հայաստանում ընդունվել է «Հոգեբուժական օգնության մասին» օրենք, իսկ «Հոգեբանական ծառայության մասին» օրենք գոյություն չունի: Հայաստանում կա գլխավոր հոգեբույժի, գլխավոր հոգեթերապեւտի, բայց ոչ գլխավոր հոգեբանի հաստիք: 

Հայաստանում հոգեբանական ծառայություն մատուցելու համար լիցենզիա չի պահանջվում: Միայն «Հոգեբուժական օգնության մասին» օրենքում նշվում է, որ բժշկական (կլինիկական) հոգեբան կարող են աշխատել այն անձինք, ովքեր ստացել են բարձրագույն հոգեբանական եւ հոգեկան առողջության ոլորտում հետդիպլոմային կրթություն:

«Ցանկացած մարդ կարող է հայտարարել, որ հոգեբան է կամ բուժում է ինչ-որ մեթոդով, եւ նրանից փաստաթուղթ չեն պահանջի»,- իր մտահոգությունը փոխանցեց Երեւանի բժշկական պետական համալսարանի դասախոս, Երեւանի հոգեբանական ծառայության հոգեբան Խաչիկ Գասպարյանը:

Երեւանում գործող բազմաթիվ բուհեր, ներառյալ Երեւանի պետական համալսարանը, պատրաստում են հոգեբաններ: Սակայն այդ բուհերը չունեն իրենց կից համապատասխան կլինիկաներ, որտեղ ուսանողները կարող են կրթություն ստանալ հոգեկան առողջության ոլորտում:

1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժից անմիջապես հետո Երեւանում բացված «Սթրես-կենտրոնը» գործում է ոչ թե Առողջապահության, այլ Աշխատանքի եւ սոցիալական նախարարության ենթակայության ներքո: Սա շահույթ հետապնդող փակ բաժնետիրական ընկերություն է: Այստեղ բուժումը վճարովի է, մեկ օրը՝ 7000 դրամ: Անվճար բուժվում են միայն հատուկ արտոնություններ ունեցող քաղաքացիները:

Բուժման տեւողությունը 20-25 օր է, սակայն հաճախ այս ժամկետները խիստ կրճատվում են՝ համապատասխան հիվանդի դրամապանակի պարունակության:

«Կենտրոնն իր հաշվին չի կարող բուժել հիվանդին, եւ այստեղ հակասություն է առաջանում բժշկի խղճի եւ հասարակության հնարավորությունների միջեւ: Ասենք՝ ես գտնում եմ, որ նա պետք է բուժվի 7-8 օր, բայց բուժում եմ այնքան օր, ինչքան ինքը կարող է վճարել: Օրինակ՝ երեք»,- ասաց «Սթրես-կենտրոն» ՓԲԸ տնօրեն, բժշկական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սամվել Սուքիասյանը:

Կենտրոն հիմնականում դիմում են թեթեւ հոգեկան խանգարում ունեցող եւ սահմանային վիճակներում՝ սթրես, դեպրեսիա, նեւրոզ, հայտնված քաղաքացիները:

«Սահմանային վիճակն այն է, երբ կա հոգեկան առողջության խնդիր, բայց խնդիրը դեռեւս հիվանդության մակարդակի չէ: Այսինքն՝ դեռեւս չկա ձեւավորված հոգեկան խանգարում»,- նշեց պրոֆեսորը:

36-ամյա Արմինեն հենց սահմանային վիճակում է. նա տառապում է կպչուն, սեւեռուն մտքերի նեւրոզով: Ըստ հոգեբան Խաչիկ Գասպարյանի՝ կպչուն, սեւեռուն մտքերի նեւրոզը եւ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումները Հայաստանում ամենահաճախ հանդիպող հոգեկան առողջության խնդիրներն են: Հետաքրքիր է, որ կպչուն, սեւեռուն մտքերի նեւրոզը (Obsessive compulsive disorder) տարածված է նաեւ Իսրայելում: Ներկայումս հայ եւ հրեա մասնագետները համատեղ գիտական հետազոտություն են իրականացնում՝ ճշտելու պատճառները:

«Կպչուն, սեւեռուն մտքերը կարող են նաեւ ուղեկցվել կպչուն, սեւեռուն գործողություններով,- բացատրում է Խաչիկ Գասպարյանը:- Մարդիկ կան, որ չափից ավելի լվացվում են, մարդիկ, ովքեր մտքում անընդհատ հաշվում են, մարդիկ, ովքեր ավելորդ իրեր են հավաքում, մարդիկ, ովքեր փայտ կամ երկաթ տեսնելիս անպայման պիտի դպչեն եւ այլն: Ընդ որում` այս ամենն անում են առանց գիտակցելու, չհասկանալով պատճառը»:

Այս ախտորոշմամբ հիվանդների մի խումբ էլ կա, որը, ըստ հոգեբանի, «վախենում է ուրիշներին բան ասել, որ չվնասի, չվիրավորի»:

Հոգեբան Խաչիկ Գասպարյանը չի կիսում այն տեսակետը, թե վերջին տարիներին սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի, Ղարաբաղյան պատերազմի հետեւանքով Հայաստանում նկատվում է հոգեկան հիվանդացության աճ: Ըստ նրա՝ Հայաստանում աճի տեմպերը մեծապես չեն տարբերվում այլ երկրների նմանատիպ ցուցանիշներից:

2005 թ. առաջին անգամ հայտնաբերված հիվանդների թիվը Հայաստանում 100.000 բնակչի հաշվով կազմել է 51,4 տոկոս (բացարձակ թիվը՝ 1653): 1988 թ. գրանցվել է 1029,3 հիվանդ՝ 100.000 բնակչին: Ըստ վիճակագրության՝ դիսպանսերային հաշվառման վերցված հիվանդների թիվը տարեցտարի նվազում է. 1988 թ. երկրում հաշվառված էր 35.616 հիվանդ, 1989 թ.՝ 27.950, 2002 թ.՝ 34.672, 2005 թ.՝ 33.809:

Հայաստանում, ինչպես ամբողջ աշխարհում, առավել նկատվում է նյարդահոգեբանական խանգարումներով հիվանդների թվի աճ:

Դեռեւս 1990 թ. Համաշխարհային բանկի եւ Հարվարդի համալսարանի հետազոտության տվյալների համաձայն՝ հիվանդությունների համընդհանուր բեռի կառուցվածքում դեպրեսիան 2020 թ. զբաղեցնելու է երկրորդ տեղը՝ զիջելով միայն սրտի իշեմիկ հիվանդությանը: Ըստ այդ հետազոտության՝ հոգեկան առողջության բոլոր խնդիրներն ունեն աճի միտում:

Եթե 90-ականներին «Սթրես-կենտրոնում» տարեկան ստացիոնար բուժում էր ստանում նեւրոզով տառապող եւ թեթեւ հոգեկան խանգարում ունեցող 250 հիվանդ, ներկայումս այդ թիվը կրկնապատկվել է: Բացի այդ, 250 հոգի էլ ամբուլատոր բուժում է ստանում. այս ծառայությունը նախկինում չկար: 

«Կար տեսակետ, որ նեւրոզով ավելի շատ հիվանդանում են մտավոր գործունեությամբ զբաղվողները: Համաձայն դրա` քաղաքի մարդիկ ավելի շատ են դիմում, քան գյուղացիները, քանի որ նրանց աշխատանքն ավելի շատ կապված է ֆիզիկականի հետ: Այսօր տարբերությունը կա, բայց շատ քիչ: Այսօր ավելի շատ դիմում են մարդիկ, ովքեր աշխատանք չունեն»,- ասում է Հայաստանի գլխավոր հոգեթերապեւտ Ցոլակ Հակոբյանը, որը ղեկավարում է ՀՀ առողջապահության նախարարության «Նեւրոզների եւ այլ սահմանային վիճակների հանրապետական կլինիկական հիվանդանոցը»: Այն ընդգրկված է մի քանի հոգեբուժական հաստատություններ ներառող «Բուրգ» կենտրոնի մեջ:

Հիվանդանոցը եւս վճարովի է՝ մեկ օրը՝ 4000 դրամ սոցիալական արտոնություններ չունեցողների համար: Այն գտնվում է Երեւանից ոչ շատ հեռու, Կոտայքի մարզի Քասախ գյուղում: Մուտքից արդեն զգացվում է, որ շենքը հիմնովին նորոգման կարիք ունի: Հատակը քանդվում է: Միջանցքում ընդամենը մեկ նստարան կա:

Գլխավոր հոգեթերապեւտի հետ հանդիպեցի շաբաթ օր, սակայն ամբուլատոր բուժում ստացող հիվանդներն այնքան շատ էին, որ հանդիպումը նախատեսվածից երկու ժամ ուշացումով կայացավ: Հիվանդները հիմնականում երիտասարդներն էին, որոնք հանրապետության տարբեր մարզերից էին, անգամ Արցախից: 

Բուժքույր Ռուզանը ցավով նկատեց, որ եթե տասնհինգ տարի առաջ դիմում էին հիմնականում 40-ն անց մարդիկ, ապա այսօր կտրուկ ավելացել է երիտասարդ հիվանդների թիվը:
Ցոլակ Հակոբյանը կարծում է,որ եթե համընդհանուր հետազոտություն անցկացվի, ապա տասից չորսի մոտ կհայտնաբերվեն նեւրոզի նշաններ, որոնք առաջացել են տարբեր պատճառներով:

«Նեւրոզներն առաջանում են սթրեսային վիճակներից հետո: Սթրեսը կատաղած կենդանու վիճակն է, որն անկյուն է ընկել, եւ նրա կյանքին վտանգ է սպառնում. ինքը կամ պետք է կռվի, կամ փախչի,- ասաց գլխավոր հոգեթերապեւտը:- Նույն վիճակում հայտնվում են մարդիկ, բայց վտանգը շատ հաճախ սոցիալական բնույթ է կրում»:

Ժամանակին չախտորոշված եւ չբուժված սահմանային հիվանդությունները լուրջ հոգեբանական խանգարումների պատճառ կարող են դառնալ:

«Հոգեկան առողջության հիմնադրամ» հ/կ-ն իր վերջին զեկույցում արձանագրել է, որ պոլիկլինիկաների մեծ մասում չկան հոգեբուժական կաբինետներ, հիվանդներին սպասարկում են հիմնականում նյարդաբանները եւ ընդհանուր պրոֆիլի բժիշկները: 

Առողջապահության փոխնախարար Թաթուլ Հակոբյանը դա թերություն չի համարում. «Կարիք չկա, դա մասնագիտական օգնություն է: Թերապեւտը կամ ընդհանուր պրակտիկայի բժիշկը եւս կարող է տեսնել համապատասխան շեղումները եւ ուղեգրել նրան հոգեբույժի մոտ: Այդ հոգեկան առողջության սահմանափակումների նշանները կամ շեղումները կարող են նկատել շատերը, նույնիսկ սովորական մարդիկ»:

Ըստ «Սթրես-կենտրոնի» տնօրենի՝ իրենց նախնական ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ընդհանուր տիպի հիվանդանոցներ դիմող հիվանդների 61 տոկոսն ունի հոգեկան անառողջության խնդիրներ, սակայն բուժվում է էնդոկրինոլոգների, նյարդաբանների կամ մասնագիտացած այլ բժիշկների մոտ:

Երբ հոգեկան ուժեղ սթրեսից հետո Արաբկիր համայնքի բնակչուհի, 27-ամյա Աննան դիմել էր տեղամասային պոլիկլինիկայի նյարդաբանին, վերջինս նրան առաջարկել էր իրենից գնել ֆրանսիական արտադրության թանկարժեք մի դեղ:

«Նա, առանց խորանալու իմ խնդրի մեջ, ասաց, թե դա այնքան լավ դեղ է, որ անգամ շիզոֆրենիայով տառապող հիվանդի է ինքն առաջարկել»,- պատմեց Աննան, որը հրաժարվել էր գնել այդ դեղը:

Հոգեկան անառողջության խնդիրների վերացումից հետո շատ-շատերը վերստին կանգնած են դրանք ձեռք բերելու վտանգի առջեւ:

«Եթե մարդ գնում է գործատուի մոտ, եւ հանկարծ գործատուն իմանում է, որ նա հոգեկան խնդիր է ունեցել, մի քիչ ուրիշ ձեւով է նայում եւ աշխատում է չվերցնել,- ասաց «Հոգեկան առողջության հիմնադրամի» տնօրեն Կարեն Նահապետյանը,- ամբողջ աշխարհում կան տարբեր մոտեցումներ: Եվրոպական երկրներում արտոնություններ են տրվում գործատուին հարկային դաշտում, երբ նա աշխատանքի է վերցնում, օրինակ, հաշմանդամի»:

43-ամյա Նարինեն հարկադրված ազատվել է աշխատանքից, որպեսզի բուժվի: Ինչպես ինքն է ասում՝ իրեն հիմնարկում այլ աչքով կնայեին, եթե անաշխատության տեղեկանք տաներ, օրինակ, նյարդահոգեբուժական դիսպանսերից: Բուժումից հետո իր եկամտի միակ աղբյուրը՝ աշխատանքը կորցնելու պատճառով սթրեսային վիճակում է:

Արդեն 7 տարի է՝ «Հոգեկան առողջության հիմնադրամը» Երեւանում բացել է «Ցերեկային կենտրոն»: Այն, ըստ հիմնադրամի համայնքային ծառայության ղեկավար Լիլիթ Բաղդասարյանի, փորձում է նպաստել հոգեկան առողջության երկարատեւ խնդիրներ ունեցող անձանց հոգեբանական եւ սոցիալական վերականգնմանը: Կենտրոնն օրական կարողանում է ընդունել 13 մարդ, թեեւ ցանկացողների թիվը խիստ մեծ է:

«Եթե պետությունը կենտրոնին գոնե տարածքով ապահովեր, մնացած խնդիրները մենք գրանտների միջոցով կլուծեինք»,- ասաց «Հոգեկան առողջության հիմնադրամի» տնօրեն Կարեն Նահապետյանը:

«Եթե այսօր մարզերում չստեղծվեն հոգեբանական ծառայություններ, ապա 10-15 տարի հետո ստիպված կլինենք հոգեբուժական ծառայությունները ուժեղացնել, ինչն ավելի թանկ է»,- կարծում է հոգեբան Խաչիկ Գասպարյանը:

Կարինե Ասատրյան