Բայց մենէ վեր մղումներ մեզ կը ստիպեն մուրացկան այս եղերանուագին: Ու հարկ է կրկնել զայն, այսօր, վաղը քիչ մը ամէն ատեն: Վասնզի ժողովուրդները կ'ապրին այդ ու նման մեղեդիներով: Ու կը մեռնի այն ժողովուրդը որ իր հոգիին ականջները խցած է ուրիշ աղմուկներու մէջ:                                                                                                                       

Յ. Օշական 

Մեր մանկութեան օրերուն թղթերու  վրայ   գրուած բառը  հայրենիքի մասին էր: Մեր գրասեղաններուն կային պատկերներ զօրավարներու  ու զինուորներու: Պատկերներ փրկուած չենք գիտեր ուրկէ: Պատկերներ  ռազմէն  առաջ նկարահանուած դէմքերէն:Նկարներուն  մէջ կար սարսափ ու սպասում:Այս բոլորը  կային ու կար առաջին հանդիպումը հպարտութեան  իմաստին հետ:

Կը յիշեմ,  լաւ կը յիշեմ այդ տարիներուն ամէն ինչ պատկերուած էր  թղթէ կտորներուն վրայ:Մեր  կեանքի  ապրուած ամէն օրը կը տարածուէր թուղթերուն վրայ:

Պատմութիւնը թուղթ էր նախ եւ առաջ:

Պատմութիւնը մեր դասագիրքերէն  մկրատներով կտրտուած, մկրատներով բաժնուած պատկերներուն ամբողջ հանրագումարն էր:

Այդ պատկերները կը փակցէինք մեր պատերուն, սենեակներուն,  դասարաններուն,   եւ  այլ տեղերու պատերուն: 

Կ'ուզէինք սնուիլ այդ պատմութեամբ: Կ'ուզէինք աշխարհը գրաւել այդ պատմութեամբ: 

Սեւ ու սպիտակ պատկերներ սպարապետներու, անոնց  ջուր ու ոգի  տուող ֆետաներուն, խաչելութեան ճանապարհէն  վերադարձող հայր Սուրբերու, կամաւոր դարձած մահու կենաց կռիւ տուող նուիրեալներու...

Բոլոր պատկերներուն վրայ կար պատմութեան սպիտակ ոգին, շունչը, ուխտի երգը Սուրբ լեռան դիմաց: Զարմանալի չէր  այս ամէն ինչը: Մենք նոյնիսկ փառայեղ անցեալի մը փշուրները չունեցանք:

  .............. 

Ուզեցին որ   մեր իւրայինին,  մեր տագնապին,  մեր օրհասին բոլոր բառերը   տանինք մեր երակներուն: Ուզեցին որ մենք  վերադառնանք ամէն մայիսի որպէսզի վէրքէն ու ցաւէն ետք, որպէսզի չկայացած ողբէն  անդին ապրինք հպարտութեան մը շունչը:

Չէին մտածած որ հպարտութիւնը   միայն թուղթերուն, ու թուղթէ պատառիկներուն վրայ չէ որ կրնայ ապրիլ կամ ապրեցնել:

Չէին մտածած որ թուղթը եւ պատկերը իրական չէին ճշմարտութեան, հողին, եւ  ապրող հողակտորին վրայ:

Պատմութեան թելը  կտրուած էր:Պատմութեան անիւը կանգ էր  Մայիս Քսանութի օրհասին առջեւ:

Անկէ ետք կար մեծ լռութիւն մը: Պատմութեան սլաքները կանգ առած էին այդ թուականին առջեւ: Չկար նոր հանդիպում: Արգիլուած էր ու առնչուիլ  եւ   առերեսուիլ  պատմութեան ճշմարիտ բառին հետ:

..............

Կ'ուզէին կոճկել պատմութիւնը ու բնակիլ անոր նեխանքին մէջ:

Կ'ուզէին որ փտտինք:

Կար աղօտ Հայաստան մը որուն սամաններուն  մասին  խօսիլը արգիլուած երգ էր: Ոչ մէկ տող այդ Հայաստանին մասին:

Աւելին կար հայութեան մը  իմաստը որ ինկած էր Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի ամէնէն սեւ ու արիւնոտ էջերուն մէջ:

Կարծես  աղէտն  էր որ կար մեր բջիջներուն մէջ:

Ու պատկերներէն անդին,  պատկերներէն  հեռու կար լուր ու երկար  պարապութիւն մը:

.............. 

Իրական Հայաստանը այդ պարապութիւնէն դուրս գալու  պահն էր: Իրականը իր հողով,  երկար տարիներու Սովետական կարմիրով, շքերթներով, վէրքով ու  խրուշեւեան շէնքերով:

Հիմա ինչքան անիմաստ ու անհեթեթ պիտի ըլլար Մայիս Քսանութի իմաստը առանց իրական հողին:

Առանց իրական հողի տագնապին,  այսօրուան հայաստանի վէրքերուն, այսօրուան հայաստանի ցաւերուն, հեռացումներուն ու  յանգումներուն հետ: Ինչքան անիմաստ պիտի ըլլար  այս ամէնը, եթէ Դաւթաշէնի մութնոլոյսին տակ քայլող որդիներուս բերաններուն մէջ չմտնէր  ապրող տեղանքին իրական բառը,  իրական հայերէնը, իրական   կեանքը ի վերջոյ:Ճշմարիտին համար եղող, ճշարիտին համար մաքառող,  ճշմարիտին համար  արիւն տուող  ճանապարհները ուր ալ  տանին,   պիտի տանին զիս էութեան իրական  ակունքներուն  որոնց իրական արմատը  միմիայն  արեւմտեան Հայաստանն է:

Պատմութիւը  Պարոնայք պատկերներու, իրերու, թերթերէ ու հին գիրքերէ հաւաքուած  ժառանգութեան փունջը չէ միայն: Պատմութեան իրական  երակը կեանքի արկածնային պահն է որուն ծայրէն պիտի քալենք մենք: Մեզմէ առաջ եղողները թերեւս գլխահակ ու վիրաւոր քալեցին  իսկ մենք աւելի ճակատագրապաշտ, աւելի  ձիգ ու աւելի  էական բառով:

Իսկ անոնք որ դեռ սփիւռքի չորս ծայրերուն  զբաղած են հին անցած խաղով, զբաղած են  մեր պատմութեան դասագիրքերէն պատկերներ  կտրատելով, զբաղած են   գեղեցիկ ու լուսաշող   սրահները շփացածօրէն  զարդարելու ախտով , կը սխալին:

Կը սխալին բոլոր անցողիկ պարոնները, կը սխալին գիրի մուրազով, տառապանքի կեղծ քողին տակ պահուած ու պահուըտած  բոլոր երեսները: Չարաչար կը սխալին:

Թող մտնեն  անոնք պատմութեան իրական դռնէն ներս, այլապէս պիտի որ մսին:  

Թող դուռը բանան ու ներս մտնեն

Ուշ չէ:    

Սագօ Արեան