Պրն Բագրատյան, Հայաստանի տնտեսությունը արագ զարգացնելու ինչ ճանապարհներ կան այսօր: Կա՞ն քայլեր, որ կառավարությունը պետք է անի, որպեսզի մարդիկ զգան զարգացումը:

Մինչ դա պետք է հասկանալ՝ ուզու՞մ են, որ Հայաստանի տնտեսությունը զարգանա: Այսօր կառավարությունը, իշխանությունը ուզում է, որ զարգանա: Ես չեմ ուզում, որ զարգանա: Որովհետեւ ինչքան շատ ենք զարգացնում, դրանից օգուտ չկա: Այն զարգացումը, որ ունենք վերջին տարիներին, այսպիսին է. ժողովրդի համար անհրաժեշտ միջոցները ստանում ենք մեր միգրանտներից, հետեւաբար ինչքան շատ միգրանտ ունենանք, այնքան շատ միջոց կհայթայթենք: Հայաստանի տարածքում էլ խոշոր օլիգարխներն ունեն տնտեսություն, ստանում են շահույթ, լավ շահույթներ են ստանում եւ դուրս են հանում: Եթե այսպես պիտի զարգանանք եւս երկու տարի, ապա երկու տարի հետո մենք փող ունենալու համար ավելի շատ մարդ պիտի ունենանք դրսում, որ աշխատի փող ուղարկի, դուրսն էլ մեզնից փող աշխատելու համար պիտի ավելի շատ կենտրոնացնի իշխանության եւ օլիգարխների ձեռքում, որպեսզի սրանք աշխատեն եւ տանեն դուրս:

Ընդ որում՝ այս երկրորդ դեպքում դուրսը եւ՛ Եվրոպան է, եւ՛ Ռուսաստանը, եւ՛ Միացյալ Նահանգները եւ մնացյալ աշխարհը: Ստացվում է շատ տարօրինակ պատկեր: Իսկ պե՞տք է այդպես զարգանալ: Նման զարգացումը ռեսուրսի վատնում է: Նշեմ փաստ՝ 2012-ին մենք ունեցել ենք խղճուկ արտաքին ներդրումներ՝ 500 մլն: Հայաստանից կապիտալի, ներդրումների տեսքով դեպի դուրս ուղարկվող պաշտոնական տրանսֆերտները անցնում են 600 մլն դոլարը: Այսինքն՝ մենք մաքուր՝ նետտոյով, բալանսում կապիտալ արտահանող երկիր ենք: Հիանալի օրինակներ են երկու վերջին պայթուցիկ դեպքերը՝ «Արմավիան» եւ «Տոնուսը»: Ի՞նչ են արել՝ ներսում փող են գեներացրել ու դուրս են հանել: «Արմավիայից» մարդն անընդհատ փողը վերցրել է դուրս է տարել: Գնել է տուն, այլ բաներ, ընկերությունը հայտարարել է սնանկ, մենաշնորհ ունեցող ընկերությունը սնանկ է հայտարարել:

Այսինքն՝ ծրագրված ձեւով ընկերությունը հասցրել է սնանկացմա՞ն:

Բա ոնց: Հիմա սեփականատերը այս ամենից զրոյով դուրս կգա, կարող է մի բան էլ ասի՝ փող տվեք, որ վերակենդանացնեմ, իսկ ինքը դրսում ունի ապահովված ծերություն: Նա չի վստահում այս պետությանը: Ի տարբերություն ձեզ եւ ինձ, ովքեր մնում եւ աշխատում են այստեղ, նա չի վստահում, նա գիտի՝ ինչ պետություն է: Վերցնենք «Տոնուսը»: Մարդը փող է հավաքել, երկու շենք է կառուցել: Փողը հավաքելը քիչ է, գնացել է վարկ է վերցրել շենքը կառուցելու համար՝ չնայած փող էր հավաքել: Բանկը իմանալով, որ այդ բնակարանների համար փողն ինքը արդեն հավաքել է, այնուամենայնիվ, փող է տվել: Պարզ է, որ փողը վերցրել է դուրս է տարել, հիմա էլ ասում է՝ սնանկ եմ, շենքերը չեմ կարողանում ավարտել: Շենքերը գրավադրված են բանկերում, բնակարանատերեր, գնացեք բանկերի հետ ձեր հարցերը լուծեք: Ես էլ սնանկ եմ, անցնեմ սնանկացման ընթացակարգ: Հիանալի օրինակ առ այն, որ փողը գեներացնում են ներսում, հետո դուրս են տանում: Ի դեպ, երբ «Արմավիան» ուղեւոր էր փոխադրում կամ «Տոնուսը» շենք էր կառուցում, ՀՆԱ-ն աճում էր, բայց մեզ էդպիսի աճ պե՞տք է:

Երբ ասում եք փողերը դուրս են տանում, ինչ է՝ չեն կարողանու՞մ փողերի ետեւից գնալ իրավապահները:

Այնպես չի, որ ապօրինի են տարել: Իր փողն է, աշխատել է, տարել է:

Բայց երբ ուսումնասիրում ես այդ գործարքները, տեսնում ես, որ դիտավորյալ, ծրագրված կերպով են արել:

Ճիշտ եք, բայց մենք այդպիսի դատական մեխանիզմ չունենք, էդպիսի առաքինի դատավորներ չունենք, գոնե մեկը, որն իր վրա այդպիսի պատասխանատվություն կվերցներ: Նրանք նշանակովի են, անկախ չեն: Եթե անկախ կամ ընտրովի լինեին, 400 դատավորի մեջ գոնե 5-ը նորմալ կլիներ: Մենք ոչ մի հատ չունենք: Այսինքն՝ իրենց տեսակը իրավագիտության տեսակ չէ: Դատավորների կոնկրետ տիպաժը, որն այսօր ձեւավորվում է Հայաստանում, ուղղակի ստանդարտ գիտելիքներ ունեցող մարդկանց մի խումբ է, որի համար օրենքը վերադասի ցանկությունն է:

Պրն Բագրատյան, այնուամենայնիվ, տնտեսությունը կարելի՞ է զարգացնել:

Այո: Բայց զարգացնելուց առաջ պետք է մտածել, որ այսպես պետք չէ զարգացնել: Այն ծրագիրը, որ կառավարությունը բերեց ԱԺ, էլի զարգացման էր, բայց ես ասացի, որ նախ՝ դա քիչ է զարգացնելու, երկրորդ՝ պետք չէ ընդհանրապես, որ էդպես զարգանա: Զարգացնելուց առաջ, այնուամենայնիվ, պետք է որոշենք՝ ցրե՞նք տնտեսությունը, թե՞ ոչ: Ավելի լավ է 3% աճ ցրած տնտեսության մեջ, քան թե 10% աճ կենտրոնացված տնտեսության մեջ: Այ սա է կարեւորը: Իհարկե, զարգացնել պետք է, իհարկե հնարավոր է: Բայց կարեւոր հարց կա՝ ով պիտի զարգացնի: Ու պիտի հասկանանք, որ դա ժողովուրդը պիտի անի: Մասսայական թվով եղած ձեռներեցները: Այնուամենայնիվ, ինչքան էլ ուզում է քննադատեն, 1990-ականներին Երեւանում ստեղծվել էր փոքր բիզնեսի մի խավ, բավականին փոքր խանութներ, արտադրամասեր կային: Ես, օրինակ, գիտեմ փոքրիկ հագուստի արտադրամաս, որտեղ 30 մարդ էր աշխատում, եւ տարեկան 1-2 մլն դոլարի ապրանք արտահանվում էր: Կաշին բերվում էր հարեւան երկրից՝ Թուրքիայից, նրանք պատվեր էին տալիս, թե ինչ տեսակ հագուստ պետք է կարվի կաշվից: Նրանք հիմա չկան, փակվեցին: Անիմաստ է, հարկային դրդապատճառներով անիմաստ է նման գործունեությամբ զբաղվել Հայաստանում: Ընդ որում՝ ինչպե՞ս փակվեցին: Մի քանի կարեւոր ձեւողներ գնացին Թուրքիա, Ռուսաստան, Ռումինիա, ուր արտահանում էին, ու վերջացավ պատմությունը: Կամ՝ 100-ից ավելի գյուղատնտեսական փոքր ձեռնարկություններ կային, որոնք սունկ էին արտադրում, դրանք էլ չկան: Համարյա վերացել են, թիվը կրճատվել է ոչ թե 1-2 անգամ, այլ 10 անգամ:

Գուցե պահանջա՞րկն է նվազել:     

Որովհետեւ մարդկանց թիվն է նվազում, կապված են միմյանց հետ: Հանրապետության բնակչությունը պակասում է: Ժողովուրդը աղքատանում է, ինչքան շատ է աղքատանում, սպառումը պակասում է: Հացի սպառումը չի նվազում, մարդիկ հաց են ուտում, բայց սնկին հերթը չի հասնում: Սրանք փոխկապված երեւույթներ են: Երբ հասկանան, որ պետք է զարգանալ, եւ կարեւոր զարգացնողը փոքր բիզնեսը պետք է լինի, շուռ տանք դրա վրա, մի բան կստացվի:

Ինչպե՞ս պիտի դա արվի, օլիգարխներից վերցվի՞ իրենց բիզնեսը:

Եթե ուշադիր հետեւում էիք փետրվարյան նախագահական ընտրություններին, ես այսպիսի բան ասացի՝ վերցնել չկա: Սխալը սխալով չեն ուղղում: Ես առաջարկում էի երեք ռեժիմ: Առաջինը՝ փոքր բիզնեսը վճարում է միայն հաստատագրված վճար, որը կանխամտածված ձեւով 30%-ով պակաս է, քան մեծ բիզնեսի վճարելիք բոլոր հարկերի գումարը: Նկատի ունենալով, որ մեծ բիզնեսի մոտ մասշտաբների հարց կա, սրանով մենք փոքրին փոխհատուցում ենք: Հետո ասում էի՝ միջին, որը պետք է վճարի 15% ավելի, քան փոքրը, բայց 15% պակաս, քան մեծը, եւ խոշոր: Ըստ որում՝ փոքրի ու միջինի համար առաջարկում էի մեկ հարկ՝ հաստատագրված վճար կամ շրջանառության հարկ: Մնացած ամեն ինչ մոռանանք, ջնջենք թափենք:

Սա շահեկանորեն տարբերվում էր Սերժ Սարգսյանի ծրագրից, մյուս թեկնածուները նման ծրագրեր չէին ներկայացնում, կամ Րաֆֆի Հովհաննիսյանի ծրագիրը, որտեղ կար ամեն ինչ, ինչ հնարավոր էր գրել հարկերի մասին, կոնկրետացում չկար, մոդելային չէր: Իմ առաջարկածը շատ կոնկրետ էր: Իմ առաջարկով այսօրվա օլիգարխի համար հարկային բեռը կավելանար 25-30 տոկոսով, փոքրերի համար կնվազեր, եւ կսկսեինք աշխատել: Ես վստահ եմ, որ երբ մի ճիշտ քայլ ես անում, վաղ թե ուշ նկատում են, եւ 5-6 ամիս հետո հազարները սկսում են հետ գալ: Ընդ որում՝ այնպիսի պարզ համակարգ էի առաջարկում, որ կարիք չկար, որ հարկայինը այնտեղ ոտք դներ:          

Այսօր մենք գործունեության 169 տեսակի համար լիցենզիա ունենք: Ենթադրենք ուզում եք տաքսի քշել, պետք է թույլտվություն ստանաք: Դա մի մեխանիզմ է, որով գրանցվում եք եւ փող եք տալիս: Ես առաջարկում եմ ընդհանրապես հրաժարվել լիցենզիայից տաքսի քշողների պարագայում: Թող մտնի էլեկտրոնային կայք, գրանցվի, ստանա էլեկտրոնային համարը առանց բյուրոկրատիայի ու թող քշի՝ ինչքան ուզում է: Այսպես դուք զբաղվածության հարցն եք լուծում: Այսօր նա տաքսի քշեց, վաղը ռեստորան կբացի, մյուս օրը՝ հյուրանոց, հետո՝ արտադրամաս: Սա է էվոլյուցիոն ճանապարհը, որով ցանկացած բզինես ապրում է: Կա մոդել, մոտեցում, մի աշխարհ, որ ես առաջարկում էի: Ես անուն էի դրել, գուցե ոչ հաջող, ասում էի՝ ժողովրդական կապիտալիզմ: Հաճախ մարդիկ դեմ կլինեն այս մոտեցմանը, շատերին ձեռնտու է ներկայիս մոտեցումը՝ կա խոշոր մի օլիգարխ, ինքը նրա մոտ աշխատում է, աշխատավարձ է ստանում, երբեմն գոհ են, որովհետեւ շատ առանցքային աշխատողների նրանք կարող են շատ լավ վճարել, հուսալի է այդ բիզնեսը, չի սննկանա: Իմ առաջարկած մոդելի դեպքում զանգվածային կերպով բիզնեսներ կլինեն, որոնց մի մասն անընդհատ սննկանալու է, մյուսները նորից մտնելու են բիզնես: Անընդհատ կրկնվելու է սա: Բայց մեծ մասը՝ մոտ 75 տոկոսը, հասկանում է, որ սա է ճիշտը:

Իմ մոդելի դեպքում կար այսպիսի մոտեցում, որ բիզնես անելը ինչ-որ տեղ պարտականություն է, ինչ-որ մի գործ բացի: Փետրվարին նաեւ առաջարկվում էր, որ դրսից եկող տրանսֆերտներից տարեկան 1 մլրդ կամ առնվազն 500 մլն դոլար ստերիլիզացնենք, ստեղծենք պետական ներդրումային հիմնադրամ, դրանից շատ էժան՝ 1, 2 կամ 3 տոկոսով վարկավորենք նրան, ով ուզում է: Այդպիսի հնարավորություն կա: Այսօր նույնիսկ այս աղքատիկ վիճակում, եթե հանկարծ մի պահ ստանամ կառավարությունը, մոտավորապես 1-2 ամիս կպահանջվի, որպեսզի հայտարարեմ՝ ով ուզում է որեւէ գործ ստեղծել, փող կա, թող իմանա: Որպեսզի ոչ ոք չնվնվա, թե փող չկա, ես աղքատ եմ: Այսինքն՝ ցանկացած մարդու, ով ունի աշխատանքի եռանդ, ցանկություն, հնարավորություն տրվում է: Այդպես է աշխարհի շատ երկրներում: Մոտավորապես այս լուծումներն անցել են Թայվանը, Սինգապուրը, Հարավային Կորեան, Պորտուգալիան եւ այլն:

Դուք առաջարկում եք, թե ինչպես դա իրականացնել: Կառավարությունն ինչու՞ չի ընդունում ձեր առաջարկները:

Մի ժամանակ կառավարությունը չլսելու էր տալիս, չնկատելու, հետո ասում էր՝ չեմ ընդունում, հիմա էլ ինչ ասում եմ, ասում են՝ եկեք համագործակցենք:

Դե համագործակցեք:

Ես ի՞նչ անեմ, որ համագործակցեմ: Եկել եմ ձեզ հետ խոսում եմ, համագործակցում եմ, օրենսդրական նախաձեռնություն եմ անում, համագործակցում եմ, ուրիշ ի՞նչ անեմ:

Իսկ իրենք ինչպե՞ս են պատկերացնում համագործակցությունը:   

Չգիտեմ: Չեմ կարող ասել: Ես այնքան զբաղված եմ՝ երկու հանձնաժողովի հիմնական անդամ եմ, օրենքի 6 նախագիծ եմ մշակել, 15-ին մասնակցել եմ, նույնիսկ չեմ կարողանում պատկերացնել՝ ուրիշ ի՞նչ պետք է անեմ համագործակցելու համար: Կասկած ունեմ, որ հենց այնպես ասվում է՝ եկեք համագործակցենք:

Եթե տեսնում եք, որ փոփոխություն չկա, այդ օրենքներն ինչի՞ համար եք գրում:

Իմ պարտքն է: Եթե այդ մի քանի օրենքն էլ չլիներ, չգիտեմ ինչ կլիներ: Օրինակ՝ հիմա շուտով 45000 դրամ կդառնա նվազագույն աշխատավարձը: Այդ քայլը բոլոր դեպքերում լավ է: Դա ճիշտ քայլ է, կապ չունի՝ ա՞յս կառավարությունն է, թե՞ իմ կառավարությունը կլիներ: Իսկ ես կարծում եմ, որ 72000 պետք է դարձնել, որ ստվերը պակասի, նվազագույնը մի քիչ մոտենա միջինին, մի քիչ կայունանա հարկային բազան:

Բացատրեք, խնդրեմ, թե այդ դեպքում ինչպես է ստվերը կրճատվելու:

Վերցնենք սովորական արտադրամաս: Որպես կանոն՝ մարդուն տալիս են 110, 120 կամ 130 հազար դրամ: Նվազագույնը 30 հազար է, բոլորը գրում են 30 հազար: Մենք հարկ չենք ստանում այդ եկամտահարկից: 80,000 դրամ մարդը տալիս է՝ առանց հարկելու: Բոլորը՝ եւ՛ աշխատողը եւ՛ գործատուն խուսափում են եկամտահարկից: Իսկ հիմա մենք չենք ասում 110 հազար դրամ, ասում ենք՝ 60 հազար դրամ: Ընդ որում՝ 30-60 հազար դրամի արանքը արդեն հարկվում է: Նվազագույնը պետք է լինի 60,000: Մի բան է, երբ 30,000 էր, բոլորը գրում էին 30,000, թեեւ ստանում էին 110,000: Հիմա էլի կտան 110,000, բայց կգրեն 60,000: Ստիպված կլինեն վերանայել 110,000-ը, որովհետեւ 30-ից 60 հազարի արանքում ինքը եթե մի 5000 դրամ հարկ տա պետությանը, կասի իմ 110 հազարը դարձրու 115: Կանցնի 2 տարի՝ 60-ը կդառնա 90, 115-ը՝ 125: Աստիճանաբար տեղը կգցենք:

Այս բնական էվոլյուցիայի ճանապարհով մեկ տասնամյակում կարելի է ստվերային տնտեսությունը հանել: Հետո մի պահ բոլորը կհասկանան, որ այսպես չի կարելի: Երբ հիմա 60,000 է, դու չես կարող խաբել, 30,000-ով մարդ պահել: Շատերն ինձ ասում, են, թե մարդկանց կազատեն: Հանգիստ եղեք, էլ ազատելու մարդ էլ չկա, աշխատող էլ չկա: Գիտե՞ք, որ վերջին 4-5 տարում գործազրկությունը 29 տոկոսից նվազել է մինչեւ 17-18 տոկոս: Մարդիկ գնացել են երկրից: Ես ձեզ հավատացնում եմ՝ եթե դուք օրական վճարեք 5000 դրամ եւ գնաք Արմավիրի էս գյուղերը, դուք մարդ չեք գտնի աշխատող, 7000-ով կարող է գտնեք: Էլ մարդ չկա: Հատկապես արհեստագործական մասնագիտություններով՝ եռակցող, հյուսն, փականագործ, խառատ, ջրագծի, կոյուղու մասնագետ չկա:

Եթե այդքան վճարում են, այդ մարդիկ ինչու՞ չեն մնում Հայաստանում:

Էդ հիմա են վճարում, այդ մարդն արդեն գնացել է այն ժամանակ, երբ 2000 էին տալիս:

Այսինքն՝ հիմա Հայաստանը աշխատուժի պակաս ունի՞:

Այո, որակյալ աշխատուժի ոչ միայն պակաս, այլեւ սուր դեֆիցիտ: Հատկապես Ռուսաստանում հաջող են ոչ թե իմ եւ ձեր նման մտավորականները, այլ լավ արհեստավորները: Տունը վերանորոգող արհեստավորը, որը գիպսաստվարաթղթե առաստաղ կարող է հավաքել կամ սալահատակել, Ռուսաստանում վարձատրվում է 2.5-3 հազար դոլար՝ կախված ռեգիոնից: Նրանք շատ հաջողակ են էնտեղ: Նրանք գալիս են եւ երկրորդ ամսից արդեն լավ են ապրում:

Բայց այդ մասնագետները Հայաստանում էլ այդքան կաշխատեն հիմա:

Հիմա գուցե, բայց արդեն լավ մասնագետ չկա: Հիմա Հայաստանում էլ այդքան հեշտ չէ ինքնուրույն աշխատել: Հիմա խոշորացնում են դրանց: Հայաստանում, ի տարբերություն Ռուսաստանի, դու չես կարող ինքնուրույն քո տաքսին քշել: Պիտի մտնես որեւէ խոշոր տաքսի ընկերության մեջ: Ձեզ հետ համաձայն եմ, հիմա նման մասնագետները բավականին լուրջ գումար կաշխատեն, բայց նրանք էլ չեն գա:

Նորից տնտեսությանը գանք՝ ի՞նչ պիտի անի կառավարությունը:

Ինչու՞ է կառավարությունը համառորեն կայուն պահում դրամի կուրսը: Որպեսզի մի քանի ներմուծող օլիգարխներ շատ շահույթ ստանան: Դրամի կուրսը ես աստիճանաբար կիջեցնեի, բայց ցանկացած հայ մարդու, ցանկացած բիզնեսի համար համապատասխան թղթերը ներկայացնելու դեպքում կտրամադրեի վարկ:

Պրն Բագրատյան, գազի թանկացումը որքանո՞վ կազդի մեր տնտեսության վրա:

Ես արդեն ասել եմ՝ մոտավորապես 4-6 տոկոսով կթանկացնի միջինը, արտադրությունը կթանկանա այնքան, ինչքան գազն է թանկանում՝ 16-17 կամ 18 տոկոս, ոլորտ կա՝ 1-2 տոկոս, միջին հաշվով միջին արտադրանքի ինքնարժեքը, ծախսերը կավելանան 4-6 տոկոսով:

Դա ինչի՞ կհանգեցնի:

Դա մոտավորապես կհանգեցնի լրացուցիչ գնաճային ճնշման այդքան չափով: Եթե գները պիտի աճեին 6 տոկոսով, առնվազն 1 տոկոսով ավել կաճեն:

Կառավարությունը կարծես այլընտրանք չուներ: Ի՞նչ պետք է աներ, եթե Ռուսաստանն է թանկացնում գազը:

Դա մի քիչ բարդ պրոբլեմ է: Հասկանանք՝ Ռուսաստանը թանկացնում է գազի մեծածախ գինը: Դա ճիշտ է: Բայց կա նաեւ Հայռուսգազարդը: Գազի գինը բաղկացած է Ա-ից եւ Բ-ից: Ա-ն ռուսական գազի գինն է մինչեւ Հայաստանի սահմանը, Բ-ն՝ սահմանից մինչեւ մեր տուն: Սահմանից մինչեւ մեր տուն նույն գինն է, ինչ որ Ռուսաստանից մինչեւ մեր սահման: Մեզ համար մինչեւ հիմա դեռ պարզ չէ, ինչքան հասկացա՝ 30 տոկոս սուբսիդիա են տալիս: Ինչքան հասկանում եմ՝ դա այն հարկն է, որը գանձվում է այն երկրից, որը չի հանդիսանում Մաքսային միութան անդամ: Այսինքն, ըստ իս՝ գազը եւ՛ Հայսատանին եւ՛ Բելառուսին նույն գնով են տալիս, բայց մեզ տալիս են՝ պլյուս 30 տոկոս արտահանման հարկ: Դրա համար Ռուսաստանին պիտի վճարենք, եւ ՀՀ կառավարությունը փորձում է ինչ-որ ձեւով այդ հարցը լուծել: Ասում են՝ ինչ-որ դրամաշնորհ, բայց դա ընդունված չէ: Լուծումն այն կլինի, որ դրա դիմաց ինչ-որ բան կվերցնեն մեզանից: Ակնհայտ է, որ ձրի պանիր լինում է միայն թակարդում:

Բայց ի՞նչ ունենք ռուսներին տալու:

Դե, ասենք՝ կարող են ուզել Որոտանի կասկադը: Վստահ չեմ, որ հենց դա կուզեն, բայց դե կգտնվի էլի ուզելու բան: Կարող է պատահի՝ վարկ ձեւակերպեն միջպետական: Բայց ամենատարօրինակն ու վրդովեցուցիչն այն է, որ այսպիսի երկտակված խոսակցություն մենք լսում ենք երկրի ղեկավարության բերանից, որն անընդունելի է: Պարտավոր են մինչեւ վերջ ամեն ինչ բացատրել՝ ում հետ են քննարկում, բանակցում, ինչ են բանակցում:

Ըստ Ձեզ՝ մենք որ ճանապարհով ենք գնում, որովհետեւ այս վերջին իրադարձություններից ես չեմ կարողանում կողմնորոշվել: Վարչապետը Բելառուսում մի բան է հայտարարում, Աժ պատգամավորները Եվրոպայում այլ քննարկումների մեջ են: Ի՞նչ է մեզ սպասվում:

Ես էլ չգիտեմ: Երբ մենք Եվրոպա էինք գնում, ԱԺ ղեկավարությունը, այստեղ կապ չունի քո կուսակցական պատկանելությունը՝ իշխանություն, թե ընդդիմություն, ասվեց, որ արեք ամեն ինչ, որ հաջող ընթանա: Եւ երբ մենք ժամանեցինք Բրյուսել եւ մնացինք 4 օր, իսկապես բացառիկ հաջող ստացվեց: Ինձ համար առաջին անգամ էր, ես չեմ կարող համեմատել ուրիշ անգամների հետ, բայց դատելով գործուղման գնացած մեր խմբի անդամ ՀՀԿ պատգամավորներից, առաջին անգամ էր, որ հակահայկական որեւէ բան չընդունվեց, մենք ինչ հարց բարձրացնում էինք, ասում էին՝ հեսա կփոխենք, կընդունենք: Մեզ էլ սկսեցին գովել՝ ասելով, որ Հայաստանը ռեալ շանս ունի նոյեմբերին Վիլնյուսի համաժողովի ժամանակ նախաստորագրել Ասոցացման համաձայնագիրը: Դա ճանապարհ է դեպի ազատ առեւտուր, հնարավոր է, որ մյուս տարի հանվի վիզային ռեժիմը ԵՄ հետ, հետո արդեն քննարկում ես ԵՄ անդամության թեկնածության հարցը, եթե որոշեն ընդլայնել: Իսկապես, ինչ հարց դնում էինք, լուծում էին: Ավելին, Ադրբեջանը հակահայկական շեշտադրումներ էր անում, որոնք չէին անցնում եւ նույնիսկ սաստում էին նրանց: Ի դեպ, Ադրբեջանը թեկնածու չի, որովհետեւ ներքին պատճառ կա՝ եւ՛ տնտեսական բարեփոխումները, եւ՛ քաղբանտարկյալները: Այսպես ասեմ՝ որպես ընդդիմություն ես դժգոհ եմ հայաստանյան վիճակից, հանրապետականներն էլ ասում են՝ տեսեք, Ադրբեջանի վիճակը կարծես ավելի վատ է: Դատելով այս ամենից՝ մենք ունեցել ենք հաջող այցելություն:

Ու հանկարծ այնտեղ լսում ենք, որ նաեւ Մաքսային միությունը կա: Բնականաբար, ես ասում եմ հանրապետական գործընկերներին՝ եղբայր, ի՞նչ եք անում, սա ի՞նչ է: Կամ եւ՛ Եվրոպա, եւ՛ Ռուսաստան պայմանավորված ինչ-որ խաղ եք խաղում, ասենք մենք էլ իմանանք, կամ վերջում ստացվելու է այնպես, որ նրանցից մեկը մեզնից երես է թեքելու, կամ էլ եթե կրակն եք ընկել՝ ոչ  մեկին չեք կարողանում ոչ ասել, ձեւ կա, որը նույնպես առաջ քաշեցինք փետրվարյան ընտրություններին՝ հանրաքվե: Եկեք մեր ժողովրդին ասեք՝ սիրելի ժողովուրդ, այսպիսի շատ կարեւոր հարցեր կան, ահա ձեզ ռեֆերենդում, որոշեք, ինչ կա որ: Նույն չեխերը տպավորություն են թողնում գերմանացիների վրա, որ բծախնդիր են, բայց արդեն տասնյակ ռեֆերենդումներ են անցկացրել՝ Եվրամիության այս կամ այն հարցի շուրջ: Ես կարծում եմ, որ այդպես է պետք՝ պետք է ժողովրդին հարցնել: