Հրակ (Հալեպ) - Յարգելի Պրն. Մանուկյան: Ժամանակն է արդէն, փոքր կուսակցոիթիւններ միանան մէկ կուսակցական գաղափարի ներքո: Թէկուզ եւ նոյնիսկ լինի գաղափարախօսական որոշ տարակարծութիւններ:

Օրինակ` Սամուէլ Բաբայան ՀՌԱԿ-ի հետ միաձուլում, Ալբերտ Բազեյան մօդօրէն, ինչու ոչ Վազգէն Մանուկյան ալ միանա 86-ամյակը բոլորած ՌԱՄԿԱՎԱՐՆԵՐԻՆ:

Վ. Մանուկյան - Անձամբ ես եւ ԱԺՄ կուսակցությունը միշտ էլ կողմնակից ենք եղել կուսակցությունների խոշորացմանը: Առանց դրա Հայաստանում իրական ժողովրդավարական գործընթացներ չեն լինելու: Եվ ես կանխազգում եմ, որ այս ընտրություններից հետո, անկախ նրանից` ով կլինի նախագահ, կստեղծվի մի ժամանակաշրջան, որը նպաստավոր կլինի կուսակցությունների խոշորացման համար: Ինչ վերաբերում է այն հարցին, թե ո՞ր կուսակցություններն իրար միանան, այդտեղ արդեն քննարկելու հարցեր կան: Հիմա ես չէի ցանկանա որոշակի կուսակցությունների մասին խոսել:          

Ժողովրդի զավակ - Պարոն Մանուկյան, տարբեր առիթներով Ձեզ փորձել են վերագրել «ժողովրդի հոր» առաքելությունը: Դուք համաձա՞յն եք այդպիսի ձեւակերպման հետ, եւ ընդհանրապես ո՞րն է առաջնորդի` Ձեր պատկերացմամբ իդեալը:

Վ. Մանուկյան - Այդպիսի խոսակցություններ եղել են, բայց ես չեմ կարծում, որ այդպիսի կարգավիճակ էլ կա` ժողովրդի կամ ազգի պապա: Ես կարծում եմ, որ դա մի քիչ վերամբարձ է հնչում: Ուղղակի, տարիների ընթացքում, երբ երկար ես մնում քաղաքականության մեջ, շատ ավելի ներողամիտ ես դառնում մյուս քաղաքական գործիչների, առավել եւս` երիտասարդների նկատմամբ, ժամանակ առ ժամանակ խրատական խոսքեր ես ասում: Իսկ §ժողովրդի հոր¦ դերին կարող է հավակնել ճնշող մեծամասնության աջակցությունը ստացած, սեփական անձնական վարքով եւ օրինակով աչքի ընկած, ժողովրդին սիրող եւ հարգող, բոլորի զգացմունքների հետ հաշվի նստող, բոլորին հավասարապես վերաբերվող, ցանկացած հատվածայնությունից վեր կանգնած նախագահը` դրանով դառնալով նաեւ առաջնորդ:

Ինչ վերաբերում է իդեալին, ապա ես շատ լավ խոսքեր կարող եմ ասել, բայց հետո կպարզվի, որ ոչ մեկս այդ պատկերի մեջ չենք տեղավորվում, որովհետեւ մարդը շատ ավելի թույլ է, քան այն իդեալները, որոնք ինքը պատկերացնում է: Երեւի ամեն մեկս մեզ համար դա պետք է կառուցենք. եթե պետությունը երկար ժամանակ անկախություն ունենա, կամաց-կամաց ժողովրդի մեջ կառաջանա մի միասնական, ամբողջական պատկեր, թե ի՞նչ է նշանակում այս պայմաններում իդեալ:       

Հայուհի - Խնդրում եմ մեկ անգամ եւս մեզ՝ հայ ժողովրդին բացատրեք, որ այն, ինչ կատարվեց Հայաստանում 1991-ց մինչեւ 1996-ը ու շարունակվում է մինչեւ այսօր, ԼՏՊ-ի պատասխանատվությամբ է: Եւ ԼՏՊ-ի կողքին այսօր կանգնած են միայն այդ ժամանակներում իշխանիկներ եղած եւ այսօր գահընկեց արված այդ զանգվածները:  Ես չեմ ուզում հավատալ, չեմ ուզում, որ դուք եւս հավատաք, որ հայ ժողովուրդը տառապում է հիշողության կորստով: Չեմ ուզում հավատալ, չեմ ուզում, որ դուք եւս հավատաք, որ ես համարում եմ մեծ վիարվորանք, որ ինչ-որ մեկը փորձում է ինչ-որ կերպ Ձեր անունը կապել ԼՏՊ-ի հետ, որ դուք կարող եք վրիժառությամբ տառապել: ԼՏՊ-ն արժանի է միայն Ձեր եւ հայ ժողովրդի խորը արհամարհանքին: 

Վ. Մանուկյան - Այնուամենայնիվ, մեր ժողովուրդը 1988 թ. արդեն մի անգամ համախմբվել է որոշակի հարցերի շուրջ: Դա սկսվեց Արցախի հարցից, բայց շատ արագ դրան միացան ազգային շատ ուրիշ հարցեր, նաեւ երազանք` ապրել անկախ պետությունում, որտեղ մարդիկ ազատ են, պաշտպանված օրենքով, որտեղ միասնություն կա: Ցավոք, դա չիրականացավ: Հիմա ես անձերի մասին չեմ ցանկանում խոսել, բայց ընդհանրապես շատ կարեւոր են այն մարդիկ, ովքեր պետք է ղեկավարեն պետությունը կայացման ժամանակաշրջանում: Որպես օրինակ` կարող եմ բերել ԱՄՆ առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնին, ով անշեղորեն հետեւելով այն գաղափարներին, որոնց շնորհիվ եկավ իշխանության, ինքնազսպվածության օրինակ ծառայելով` հիմք դրեց ազատ հասարակության կառուցման գործին: Կարծում եմ, որ ԱՄՆ առաջին, երկրորդ նախագահները կարողացան այնպիսի հիմքեր դնել, որ այդ պետությունը դարձավ այն, ինչ որ դարձավ: Ցավում եմ, որ մեզ դա չհաջողվեց:

Աշոտ -  Չե՞ք կարծում, որ դուք այլեւս արժեզրկված եւ անդեմ քաղաքական գործիչ եք, որին միայն անցյալի հիշողություններն են խթանում: 

Վ. Մանուկյան - Ոչ, չեմ կարծում: Եթե ուշադիր հետեւեք, կհասկանաք, որ իմ ասածներում եւ գնահատականներում անցյալը երբեմն բերվում է որպես օրինակ: Բայց ես միշտ ուղղված եմ դեպի ապագան, եւ այն խնդիրները, որոնք ի սկզբանե դրված են եղել, դեռ սպասում են իրենց լուծումներին:

Երդվյալ վազգենականների դուստր - Մեր ընտանիքը բոլոր ժամանակներում բոլոր տեսակ ընտրությունների ժամանակ Ձեզ է ընտրել, այդպես է լինելու նաեւ այս ընտրություններին, բայց ես մի քիչ կասկածներ ունեմ: Քավ լիցի, ոչ թե Ձեր ազնվության վերաբերյալ, այլ Ձեր գործողությունների արդյունավետության: Չե՞ք կարծում, որ եթե միանայիք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, հնարավորություն կունենայիք դրսեւորել Ձեզ նաեւ աշխատանքի մեջ, քանի որ կոնկրետ իմ սերունդը Ձեզ այդ պրոֆիլով չի հիշում: Այսպես եմ ասում, քանի որ համոզված եմ, որ եթե միանան ԼՏՊ-ն ու ՎՄ-ն, նրանց դեմ հաստատ խաղ չի լինի: Այս պարագայում կերեւա նաեւ Ձեր ակնհայտ առավելությունը, քանի որ ավելի կարեւոր է ոչ թե այն, թե ինչ պաշտոն ես զբաղեցնում, այլ թե ինչպես ես աշխատում (առավելեւս Ձեզ համար, համոզված եմ, պաշտոնն ինքնանպատակ չէ,այլ ժողովրդին ծառայելու միջոց): 

Վ. Մանուկյան - Շնորհակալություն Ձեզ եւ Ձեր ընտանիքին, որ միշտ ձեր ձայներն ինձ եք տվել եւ այժմ էլ պատրաստվում եք ինձ տալ, ես շատ զգացված եմ, եւ դա ինձ համար եւ’ ոգեւորիչ է, եւ’ լրացուցիչ պատասխանատվություն: 

Նախ` միավորվելու մասին. շատ են խոսում իմ եւ Լ.Տեր- Պետրոսյանի միավորման մասին, բայց դրանք օդի մեջ ասված նախադասություններ են: Նախ եւ առաջ պետք է իմանալ` ի՞նչ ես ուզում դու այս երկրի համար անել, եւ այդտեղ կհասկացվի` ով ում հետ է միավորվում: Լ. Տեր-Պետրոսյանը հիմա դուրս է եկել եւ պայքարում է իշխանությունների դեմ` նախագահ դառնալու հավակնություններով: Դա ինձ համար շատ քիչ է միավորվելու համար: Այս բոլոր տարիների ընթացքում ես միշտ էլ հնարավորություն եմ ունեցել բարձր պաշտոններ զբաղեցնելու: Բայց միաժամանակ կարծում եմ, որ բարձր պաշտոն կարելի է զբաղեցնել այն դեպքում, երբ միասնական գաղափարներով թիմ է գալիս եւ թիմի մեջ դերերի բաշխում է կատարվում`ո՞վ ի՞նչ պետք է անի: Գաղափարով ոչ միասնական թիմով իշխանության գալ, կարծում եմ, ոչ մի արդյունք  չի տա:

Արտյոմ - Ձեր կարծիքով` Հայաստանի անկախացումից հետո ո՞վ է եղել ամենապրոֆեսիոնալ վարչապետը: 

Վ. Մանուկյան - Ես իմ կարծիքներն ունեմ, բայց հիմա չեմ ուզում կիսվել Ձեզ հետ: Եվ ասեմ միայն, որ տարբեր ժամանակներ տարբեր տիպի պրոֆեսիոնալներ են պահանջվել: Ասեմ միայն, որ վաչապետի պաշտոնը (առավել եւս նախագահի) համեմատելի չէ նախարարի պաշտոնի հետ: Եթե նախարարը պետք է լինի պրոֆեսիոնալ, ապա վարչապետից պահանջվում է ավելի լայնախոհ, փիլիսոփայական, գաղափարական, ազգային, տնտեսական, աշխարհի անցուդարձը հասկացողի հատկանիշներ: Միայն տնտեսական պրոֆեսիոնալիզմն արդյունք չի տա:

Աստղիկ - Պրն Մանուկյան, ինչպե՞ս եք գնահատում Սամվել Բաբայանի գործունեությունն այսօր: Նա հնարավոր է դառնա հերթական ղարաբաղցի օլիգարխը:  Եւ երկրորդ հարցը. Ձեր կարծիքով` Հայաստանում ե՞րբ է ավարտվելու նախնական կապիտալի կուտակման շրջանը:

Վ. Մանուկյան - Սամվել Բաբայանի մասին ասել եմ, որ միասին ճանապարհ ենք անցել. երբ ես ՀՀ-ում պաշտպանության նախարար էի, իսկ նա Ղարաբաղում գլխավոր հրամանատար էր: Մենք շատ լավ ենք իրար հետ համագործակցել, եւ ռազմական տարիներին ձեւավորված հարգանքն իրար նկատմամբ պահպանվել է: Սակայն կարող են լինել բազմաթիվ հարցեր, որոնց նկատմամբ տարբեր մոտեցումներ ունենանք: Ինչ վերաբերում է, թե Սամվել Բաբայանը կդառնա՞ օլիգարխ, թե՞ ոչ, ապա ամեն մարդ ինքն է որոշում իր ճանապարհը` մտնել տնտեսությա՞ն, թե՞ քաղաքականության մեջ: Ինչքան ես հասկանում եմ, Սամվել Բաբայանը որոշել է մտնել քաղաքականություն: 

Ինչ վերաբերում է նախնական կապիտալի կուտակման շրջանի ավարտին, ապա կարծում եմ, որ պարտադիր չէ այդքան երկար շրջան անցնել: Նույնիսկ հիմա շատ տարբեր զարգացած պետություններում մարդիկ զրոյից դառնում են միլիարդատեր, միլիարդատերերը սնանկանում են, դա անվերջ պրոցես է: Այն միտքը, թե իբր կապիտալը ձեւավորվում է կրիմինալ ճանապարհով, չեմ ընդունում ոչ այս, ոչ էլ  նախորդ ժամանակների համար:

Արթուր - Դուք չեք ընդունում ո’չ Սերժ Սարգսյանին, ո’չ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, ու դա հասկանալի է, սակայն երբ Ձեր ելույթներում մեծ տեղ է սկսում գրավել ԼՏՊ-ի քննադատությունը, տպավորություն է, որ նախանձը հաղթել է քաղաքական հաշվարկին ու տրամաբանությանը: 
Իրո՞ք:  1996 թվականի վիրավորանքը (արդարացված) արժի՞, որ այրեք բոլոր կամուրջները շատ հարցերում գաղափարապես ձեզանից քիչ տարբերվող ԼՏՊ-ի հետ երբևէ համագործակցելու հնարավորությունից: Եվս մեկ հարց. ես Ձեր վերջին ելույթներից տպավորություն եմ ստանում, որ Դուք գնալով մոտենում եք Դաշնակցությանը: Արդյոք ճի՞շտ են ընկալումներս: Դուք համաձա՞յն եք նրանց «ազգային» ծրագրերին: 

Վ. Մանուկյան - Ես չեմ հասկանում, թե ի՞նչ պատճառով պետք է նախանձեմ Լ. Տեր-Պետրոսյանին: 1996 թվականի հարվածն ինձ չէր ուղղված, հարվածն ուղղված էր մեր ժողովրդին, նրա ձայնին, եւ ես չեմ կարող կյանքս անընդհատ նվիրել անցած էջը վերանորոգելուն: Տարիներ առաջ ես ինքս եմ դիմել, որ Լ.Տեր-Պետրոսյանը մտնի քաղաքական դաշտ. ենթադրում էի, իհարկե, ոչ որպես թեկնածու: Նա ավելի կարեւոր դեր կարող էր վերցնել (ինչ խոսք, ինքն է որոշում, ես չեմ կարող այդ առումով ոչինչ ասել): 

Ինչ վերաբերում է քննադատությանը, ապա ես ինձ թույլ եմ տվել քննադատել, երբ նա հրապարակում հայտարարեց, որ ով իրեն չի միանում, ապա դա նշանակում է, որ ծառայում է Սերժ Սարգսյանին: Ես այդպիսի շանտաժներ չեմ ընդունում: Գաղափարական սկզբունքների առումով էլ ասեմ, որ, այնուամենայնիվ, մեր միջեւ բավականին տարբերություններ կան: Այնպես չի, որ ամեն ինչ համընկնում է. ընդ որում` եւ’ ես, եւ’ Լ. Տեր-Պետրոսյանն այն վիճակում ենք գտնվում, որ գուցե իր դեպքում մի քիչ ավելի շատ, իմ դեպքում մի քիչ ավելի քիչ, կարող են տեսնել` գործն ու խոսքը համընկնու՞մ են, թե՞ ոչ: 

Ինչ վերաբերում է Դաշնակցությանը, ապա մենք նրանց հետ 96-ին էլ ենք միասին եղել: Նրանց ազգային ծրագիրը լրիվ չի համընկնում իմ պատկերացումների հետ, բայց ընդհանուր եզրեր մենք ունենք:

Մանվել Սարդարյան - “Հետք”-ից եւ պրն Մանուկյանից ներողություն եմ խնդրում, եթե հարցերս շատ լինեն: Հարգելի պարոն Մանուկյան, ՄԵՂԱԴՐՈՒՄ ԵՄ եւ’ Լ. Տեր-Պետրոսյանին, եւ’ Ձեզ… քանի որ միշտ ամենախելոքներն ու ամենաուժեղները պետք է պատասխան տան` մյուսներին ինչու՞մ մեղադրես: Խնդրում եմ այդ մեղադրանքներն ընդունեք որպես հարցեր և պատասխանեք:
Հարց 1. Լինելով համազգային շարժման լիդերները` դուք տարբեր առիթներով ու պատճառներով ձեր ձեռքից բաց թողեցիք իրավիճակի տիրապետման ղեկը եւ ամբողջ ժողովրդին թողեցիք բախտի քմահաճույքին եւ անպաշտպան` ընդդեմ պատեհապաշտների ու սրիկաների բազմահազարանոց բանակի:

Վ. Մանուկյան - Ես ինձ պատասխանատու եմ զգում ներկա վիճակի համար, որովհետեւ 88 թվականին ես բեմ եմ բարձրացել ու ասել` ժողովու’րդ, եկե’ք մեր հետեւից, եւ մենք կունենանք բոլորիս երազած պետությունը: Մարդիկ ինձ հավատացել են, եւ եթե այդպես չի ստացվել (ճիշտ է, մենք անկախություն ենք ձեռք բերել, պատերազմ ենք հաղթել, որոշակի պետական հարցեր ենք լուծել), ապա, իհարկե, ես պատասխանատու եմ զգում ինձ, եւ այդ պատասխանատվությունն է պարտադրում կողքի չկանգնել, այլ մինչեւ վերջ պայքարել: Բայց ամեն մի կոնկրետ դեպքի, հանցագործության համար եղել են մարդիկ, ովքեր ուղղակի մեղավոր են: Եվ ես կիսում եմ Ձեր կարծիքը, որ ինձ վրա կա պատասխանատվություն, որն ինձ դրդում է, կրկնում եմ, շարունակել այս պայքարը:

Հարց 2. - Ժողովուրդը հեշտությամբ կհասկանա ու կմոռանա մութն ու ցուրտը եւ այլ բաներ, բայց երբեք չի ների ոչ սրտացավ վերաբերմունքը եւ ջերմ ու հուսադրող խոսքերի բացակայությունը:

Վ. Մանուկյան - Ես լրիվ համաձայն եմ Ձեր մտքի հետ, բայց կավելացնեմ, որ այդ հուսադրող եւ ջերմ խոսքերի հետ միասին, նաեւ համապատասխան գործեր պետք է արվեն:

Հարց 3.   -Այսօր, երբ ամբողջ ազգը մի նոր ու մեծ հասարակական շարժման կարիքն ունի, դուք երկուսով էլ չեք կարողանում մի կողմ թողնել անձնական խնդիրներն ու վիրավորանքները հանուն ավելի մեծ բաների:

Վ. Մանուկյան - Իրար նկատմամբ վիրավորանքի կամ թշնամանքի զգացումը մեծ դեր չի խաղում: Դեր են խաղում տարբեր հարցերին մոտեցումների տարբերությունները: Ավելի մանրամասն կպատասխանեմ մյուս հարցերում` չնայած բավական նյութ կա ԱԺՄ-ի համագումարի իմ ելությում:    

Հարց  4 - Մնացել եք միակ այլընտրանքները եւ չունեք փոխարինողներ: Հստակ չգիտեմ, բայց ենթադրում եմ, որ շարժման սկզբում Ռաֆայել Ղազարյանը մշտապես ոգեւորելով եւ առաջ մղելով ձեզ` ինքը միշտ մնում էր ստվերում… Ի՞նչն է այսօր ձեզ խանգարում նման մի վեհանձն գործառույթ վերցնել ձեր ուսերին:

Վ. Մանուկյան - Ես Ռաֆայել Ավետիսովիչի մասին միայն լավը կարող եմ ասել, որովհետեւ ինքն իր անմիջական ոգեւորությամբ, իր անմիջական մաքրությամբ միշտ շատ կարեւոր դեր է խաղացել եւ’ «Ղարաբաղ» կոմիտեում, եւ’ մինչեւ իր մահը:

Ինչ վերաբերում է այդպիսի դեր վերցնելուն, ապա դեր վերցնելը միայն քո ցանկությամբ պայմանավորված չէ, նաեւ ուրիշների ցանկությունը պետք է լինի նման դեր ստանձնելու համար: Բայց մենք մնում ենք մեր մարդկային հարաբերությունների դաշտի մեջ, որ միայն առաջ մղվելով ես կարողանում քո ծրագրերն իրականացնել, ուրիշների միջոցով չի ստացվում:    

Հարց 5 - Ժամանակ կար, երբ դուք էիք խաղի կանոններ թելադրողները… Ցավով նկատում եմ, որ այսօր կամա թե ակամա դարձել եք պրիմիտիվ ուժերի ներկայացման փոքր դերակատարներ: Ու խնդիրն ամենևին այդ “դերերը” չեն, այլ այն, որ օրեցօր ավելի է մարում ժողովրդի մաքուր զգացումների լույսն ու հավատը ամեն մի ճշմարիտի հանդեպ:
  - Անկեղծ ասած` չեմ կարծում, որ ես այդ պրիմիտիվ ուժերի ներկայացման դերակատարն եմ, եւ կամ ի՞նչն է դրդել այդպիսի եզրակացության գալ: Ինչ վերաբերում է ժողովրդին, ապա, եթե նա այդքան արագ կորցներ իր հույսը լավի, մաքուրի, ազատության, ազգայինի նկատմամբ, վաղուց վերացած կլիներ այս երկրագնդի վրայից: Բայց նա դիմացել է, եւ ես կարծում եմ, որ այդ հույսը երբեք չի մարի մեր ժողովրդի մեջ: Ուրիշ բան, թե մենք մեր քայլերով որքան արագ կկարողանանք այդ հույսն ու հավատը վերադարձնել մեր ժողովրդին: Բայց ես համոզված եմ, որ մեր ժողովրդի հույսը եւ ձգտումը` պայքարելու իր ապագայի համար, երբեք չի մարի:         

Հարց 6 - Հիշում եմ, որ Ձեր ծրագրային հիմնադրույթներում միշտ լինում էր այսպես ասած “Համահայկական Կոնգրես” ունենալու գաղափարը: Ինչու՞ այժմ դրա մասին ոչինչ չեք ասում: Եւ արդյո՞ք Արա Աբրահամյանի հայտնի կառույցն ու դրա նման մի քանի այլ կառույցներն այդ կարևորագույն գաղափարի ծաղրապատկերները չեն, և արդյո՞ք հատուկ չի այլասերվում այդ գաղափարը:

Վ. Մանուկյան - Կոնգրես բառը չարտասանելով, այնուամենայնիվ, ես համագումարի իմ վերջին ելույթում խոսել եմ Հայաստանից դուրս գտնվող հայերի միասնական համագործակցության մասին` առանց որեւէ ստրուկտուրա ներկայացնելու, որովհետեւ համագումարում դրա ժամանակը չէր: 

Ինչ վերաբերում է ուրիշների ստեղծածին, ապա այդ գաղափարն այնքան վառ, այնքան կարեւոր գաղափար է հայության համար, որ բազմաթիվ փորձեր են լինում դրանք իրականացնելու: Ես կարծում եմ, որ առանց պետության գործուն միջամտության, այդ գաղափարը իրականացնել վերջնականորեն հնարավոր չէ: Բայց ավելի մանրամասն, թե դա ինչպե՞ս իրականացնել, առանձին մեծածավալ խոսակցության նյութ է:  

Հարց 7 - Վերջապես ե՞րբ պետք է քաղաքական գործիչները հասկանան, որ կրթության և դաստիարակության հարցերն ամենակարևորներից են (եթե ոչ` ամենակարևորները) մեր երկրի համար: Էլի քանի՞ բլեյաններ և երիցյաններ պետք է “վայելի” մեր ժողովուրդը: Իսկ նրանց ֆոնի վրա շատ լավը երևացող Լ.Մկրտչյանն “ԱԶԳ”-ում նման այլ հարցի պատասխանելիս հպարտությամբ ասում էր, որ մենք դպրոցներում ունենք “Եկեղեցու պատմության” և “Հայ Ժող.պատմության” … Արդյոք դրանք կամ մանկապարտեզներում սովորեցվող երգե՞րն են (հիմնականում` դաշնակցական) մեր պատկերացրած ազգային կրթությունն ու դաստիարակությունը: Իսկ վերջերս շատ մեծ զարմանքով մի տեղ հանդիպեցի Ա. Մյասնիկյանից մի մեջբերում. “Ազգային դպրոցները պետք է դառնան մեր ոգու հենարանները”… Կարծում եմ` մեկնաբանություններն ավելորդ են:

Վ. Մանուկյան - Ես գտնում եմ, որ նույնիսկ պրոֆեսիոնալ փոքր հարց լուծելիս շատ կարեւոր է կիրթ, զարգացած մարդ լինելը: Պաշտպանության նախարար եղած ժամանակ ես զրույց եմ ունեցել Լ.Տեր-Պետրոսյանի հետ: Խոսում էինք մեկի մասին, ասացի` պարզվում է, եթե մեկը լավ է աշխատում, դա դեռ բավական չի: Եթե ինքը Թումանյան չի կարդացել, եթե ինքը Դիկկենս չի կարդացել, ապա, ի զարմանս ինձ, այդ մարդը աշխատանքի մեջ թերություններ է ունենում: Այդ տեսակետից լրիվ համաձայն եմ: 

Ինչ վերաբերում է Մյասնիկյանի ասածին, ապա ես դրա հետ համաձայնելով` բերեմ մեկ ուրիշ այդպիսի պատմական դեպք: Նակասոնեն 60-ական թվականներին Ճապոնիայի պաշտպանության նախարարն էր, հետագայում դարձավ վարչապետ: Ճապոնիան մեծ վերելքով, տնտեսական աճով գնում էր առաջ եւ այլն, բայց կամաց-կամաց սկսեց նվազել այդ տնտեսական աճը, եւ Նակասոնեն անվտանգության խորհրդում բարձրացրեց այդ հարցն ու ասաց. «Ես հետեւեցի մեր դասագրքերին, մեր դասագրքերն են փչացել»: Այսինքն` դրանք մարդկանց չէին տալիս ոգեւորություն: Ընդհանրապես, մարդն իր անձնական շահի համար աշխատելով` նաեւ ուզում է իրեն զգալ մեկ թիմի անդամ: Արդյունքում ոգեւորությունը բերում է նրան, որ աշխատանքը լավանում է: Եվ իսկապես, Նակասոնեի ժամանակ սկսվեցին դասագրքերի փոփոխություններ: 

Տարօրինակ բան է, բայց նույնիսկ այն տարիներին, երբ Բրազիլիայի ֆուտբոլային թիմը առաջին տեղն էր զբաղեցնում մրցումներում, Բրազիլիայի համախառն ներքին արդյունքը 1-2 % աճում էր: Այսինքն` մարդիկ անձնական շահեր հետապնդելով` միասնական ոգեւորության, միասնական թիմի զգացողության էլեմենտներ եթե չունենան, չեն կարող առաջ գնալ: Մի բան էլ հիշեմ, քանի որ սկսեցինք հիշել այդպիսի բաներ: Անգլիացիներն այսպիսի խոսք ունեն. «Մենք ունենք ամենահզոր 2 զենքը` մեկը ժողովրդի պատմությունն է, մյուսը` միջուկային զենքը»:

Հարց 8 - Վերջին ժամանակներս փորձում եմ գտնել որեւէ վերլուծություն, ուր կլիներ Արցախյան հիմնահարցի ամբողջական ու համակարգված պատկերը, ընթացող զարգացումները եւ հնարավոր լուծումների տարբերակները: Սովորական քաղաքացին ինչպե՞ս կարող է հայթայթել եւ ծանոթանալ նման նյութերին, եթե, իհարկե, այդպիսիք կան (ինչում շատ կասկածում եմ):

Վ. Մանուկյան - Բազմաթիվ նյութեր կան, ընդ որում` ոչ միայն քաղաքական գործիչների, այլ նաեւ տարբեր ստրատեգիական ինստիտուտների կողմից հրատարակված: Օրինակ` Ա. Մանասյանի գիրքը, որում բավականին լավ ներկայացված է Ղարաբաղի հարցը: Այդպիսի բազմաթիվ գրքեր կան, որոնք կարելի է կարդալ: Ես հիմա չթվարկեմ բոլորը: Ճիշտ է, իրարամերժ կարծիքներ կան այդ գրքերում, բայց երբ կարդում ես, ունենում ես ընդհանուր պատկեր:

Հարց 9 - Հոկտեմբերի 27-ը մի չարորակ ուռուցքի նման հայտվնել եւ գնալով իր թեւերն է տարածում մեր ազգի մեջ: Ինչու՞ գոնե այս հարցի շուրջ չի կատարվում ուժերի համախմբում, եւ այդպես էլ ոչ մեկի կողմից չեն տրվում դրա գնահատականները (մինչ այժմ, բացի անհիմն հայտարարություններից, ոչինչ լուրջ չի ասվել կարծեմ): Ե՞րբ եւ ու՞մ կողմից պետք է վերջապես լրջորեն նախաձեռնվի այդ ոճիրի բացահայտումը:

Վ. Մանուկյան -Հոկտեմբերի 27-ը մեծ ողբերգություն էր մեր ժողովրդի եւ մեր պետության համար: Դրա մասին բազմաթիվ հայտարարություններ են եղել, բայց վերջնականորեն ամեն ինչի պարզաբանումը կարող է լինել, եթե լինի իշխանություն, որը շահագրգռված է այդ ամենը բացահայտել: Իսկ ընդդիմության համար շատ դժվար է այդպիսի հարցերի պարզաբանում տալը:

Հարց 10 - Ենթադրենք Սերժ Սարգսյանն իրոք հասկանում է մեր հիմնախնդիրները եւ իրոք ուզում է ամեն ինչ կարգավորել (ի վերջո, նա երբեք առաջին դեմք չի եղել և սխալ է նրան ամեն ինչի մեջ մեղադրել, նաեւ` մեծ միամտություն է նրան ու Ռ. Քոչարյանին նույնացնելը), ու ենթադրենք նա հոկտեմբերի 27-ի մեջ որեւէ դեր չունի (անձամբ ես ենթադրում եմ, որ այդպես է, ու որ 27-ը դրսի ուժերի կազմակերպածն է): Հիմա էդ մարդը, որ համատարած ձևով “թույնի մեծ դոզա” է ստանում ամբողջ ընդդիմադիր դաշտի (ու ոչ միայն) կողմից, կկարողանա՞, արդյոք, նախագահ դառնալով (էս պայմաններում դա ամենահավանականն է) թոթափել իր միջի այդ թույնը, որը շատ կարևոր է երկիրը լավ ղեկավարելու համար: Ու նաև, ըստ Ձեզ, ի՞նչը նրա կամ ցանկացած այլ գործչի համար կարող է երաշխիք հանդիսանալ, որ ազգանպաստ գործունեություն ծավալելիս ապահովագրված կլինի նոր 27-երի սանձազերծումից:

Վ. Մանուկյան - Առաջինը` մի կողմ թողնենք այն ենթադրությունը, թե ով ինչ հավանականություն ունի նախագահ դառնալու: Երկրորդ` ես չեմ նույնացնում Ռոբերտ Քոչարյանին եւ Սերժ Սարգսյանին, բայց նախորդ տարիների կառավարման ժամանակ այն բոլոր դժգոհությունները, որ մենք ունեցել ենք, այդտեղ Սերժ Սարգսյանն ունի իր պատասխանատվության մեծ բաժինը: Առանց նույնացնելու ես կարող եմ ասել, որ նրանք նույն թիմի անդամներ են: 

Ինչ վերաբերում է թույնին, ապա այն Հայաստանում դառել է նորմ: Ես ոչ միայն իշխանություն, այլեւ ընդդիմություն եղած ժամանակ այդպիսի թույն եմ ստանում ոչ միայն իշխանական, այլեւ ընդդիմադիր մամուլից, որ դժվար է դրան դիմանալ: Բայց, եթե դու մտել ես այսպիսի խաղի մեջ, ուրեմն պետք է հակաթույն ունենաս, այլապես կթունավորվես եւ ամբողջ կյանքդ կնվիրես սրանից-նրանից վրեժ լուծելուն: Որոշ դեպքերում պետք է թույնն արհամարհել: Բայց ես կարծում եմ, որ իսկապես շատ թունոտ մթնոլորտ է Հայաստանում: 

Հոկտեմբերի 27-ի հետ կապված ասեմ, որ Հայաստանում ոչ մեկը ոչ մի բանից ապահովագրված չէ, բայց այդպիսի դեպքեր կատարվում են շատ հազվադեպ: Ես ոչ միայն չեմ ուզում, այլ նաեւ չեմ կարծում, որ մենք ականատես լինենք  եւս մեկ այդպիսի դեպքի:   

Հարց 11- Հայտնի չեկիստ (առանց որևէ վատ իմաստի եմ ասում) Գառնիկ Իսագուլյանն ի լուր աշխարհի հայտարարեց, որ ինքը վերցնում է Լ. Տեր-Պետրոսյանի նետած ձեռնոցը` թող գա իր հետ բանավիճի: Արդյո՞ք դա Ձեզ համար, գոնե որպես քաղաքացի, վիրավորական չէր: Ու ճիշտ չէ՞ր լինի, որ Դուք, անկախ Տեր-Պետրոսյանի հետ ունեցած Ձեր տարաձայնություններից, արձագանքեիք նրա այդ հանդգնությանը:

Վ. Մանուկյան - Իհարկե, Գառնիկ Իսագուլյանի ասածն անհեթեթություն է, որովհետեւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի շպրտած ձեռնոցն ինքը չէ, որ պետք է վեցնի: Եվ համարեք, որ հիմա ես արձագանքեցի դրան:

Հարց 12 - Ինչու՞ լուրջ գործիչներով չեք հավաքվում եւ համատեղ հայտարարություններ չեք հրապարակում մեր երկի վարկին ակնհայտ վնաս հասցնող երեւույթների կապակցությամբ, որոնք անընդհատ տեղի են ունենում մեզանում: Օրինակներ չեմ ուզում բերել, որպեսզի լրացուցիչ անգամ չբարձրաձայնեմ մեզանում առկա խայտառակ երեւույթները: Ու ընդհանրապես, ինչի՞ց է, որ մեր ժողովուրդը հակում ունի Ազատությունը վերածելու Սանձարձակության, Ժողովրդավարությունը` Պոռնկության, Ազգայնականությունը` Շիզոֆրենիայի, իսկ Լիբերալիզմը` Այլասերվածության…

Վ. Մանուկյան - Նախ եւ առաջ` բացասական երեւույթների մասին բազմիցս, տարիների ընթացքում եղել են եւ' կուսակցությունների հայտարարություններ, եւ', երբեմն, քաղաքական գործիչները միասնական նամակներ են ստորագրել: Ընտրությունների ժամանակ, բնական է, որ այդպիսի բաներ քիչ են տեղի ունենում, որովհետեւ ամեն մեկն իր ճանապարհով է գնում: 

Ինչ վերաբերում է այդ մեղադրանքններին` ուղղված մեր ժողովրդին, ես դրանք չեմ ընդունում: Մարդկանց մի խումբ, տիրանալով իշխանությանը, խրախուսում է այդ բացասական երեւույթները, եւ «իրենց արածը» պետք չէ վերագրել ամբողջ ժողովրդին:

Հարց 13 - Ես, կարծում եմ` նաեւ շատերը, հոգնել ենք անընդհատ հետին ամսաթվով կատարված սխալներն ու բացթողումները պարզապես արձանագրելուց: Մի՞թե պարզ չէր, որ այս տարի ընդդիմությունը խորհրդարանական ընտրություններում ջախջախվելու է (մի կողմ թողնենք կեղծիքները): Ինչու՞ 95-ի խայտառակ ընտրություններից հետո ժողովրդին ոտքի չհանեցիք, մի՞թե որևէ տարբերություն կար 95-ի կամ 96-ի միջև: Ու հիմա էլ, մի՞թե պարզ չէ, որ 1-2 ամսում հարց չի լուծվելու, ու գործողները իշխանություն չեն տալու (եթե, իհարկե, արտաքին գործոն չլինի, որը նույնպես ընդունելի չէ), ու ինչու՞ միշտ միայն ընտրությունների նախաշեմին է տեղի ունենում քաղաքական նման ակտիվացումը:

Վ. Մանուկյան - Առաջին` 95 թվականին հաջորդեց 96-ը, որն ապահովեց մեծ միասնություն: Այդ տեսակետից 95-ը դաս եղավ ընդդիմության համար, եւ 96-ին մենք գնացինք միասնական ճակատով: Ինչ վերաբերում է 2007-ի ԱԺ ընտրություններին, ապա լրիվ համաձայն եմ, որ ժողովրդի ձայնն ամբողջությամբ փոշիացվեց, եւ դա էր պատճառը, որ մենք չմասնակցեցինք, որովհետեւ ԱԺՄ-ն գտնում էր, որ միասնական մեծ ուժ ստեղծելու պարագայում միայն իմաստ ունի գնալու պայքարի: Ակտիվության մասին էլ ասեմ, որ այն Հայաստանում միշտ էլ կա. բնական է, որ, ինչպես ամբողջ աշխարհում, այնպես էլ մեր դեպքում քաղաքական ակտիվացումը նախընտրական շրջանում միշտ էլ լինում է:

Հարց 14 - Ինչքան գիտեմ, անձամբ ճանաչում եք Ալեքսանդր Վարպետյանին: Տեղյա՞կ եք, արդյոք, որ նրան արդեն 5 տարուց ավել է, ինչ պարզապես չեն թողնում մուտք գործել Հայաստան: Ի դեպ, այդ “առեղծվածը” հետաքննել է նաեւ “Հետքը”: Մի կողմ թողնելով Վարպետյանի աշխատություններն ու գործունեությունը, որը կարծում եմ պատշաճ ուշադրության չի արժանացել հայ հասարակության կողմից, ինչպե՞ս եք գնահատում այն, որ այդպիսի վերաբերմունք է որդեգրվել մի մարդու նկատմամբ, որին տարբեր ժամանակներում ու տարբեր առիթներով քաջալերել եւ աջակցել են այնպիսի անհատներ, ինչպիսիք են` Կ. Դեմիրճյանը, Վ. Համբարձումյանը, Գառզուն, Փարաջանովը, Ա. Տերտերյանը, Շիրազը, Հ.Սահյանը, Էմինը եւ բազում այլ մեծություններ: Մի՞թե սա նաեւ ազգային արժանապատվության հարց չէ, եւ արդյո՞ք նաև քաղաքական գործիչները չպետք է հետաքրքրվեն այդ հարցով:

Վ. Մանուկյան - Անկեղծ ասած` ես ծանոթ չեմ այդ հարցին, կփորձեմ հետաքրքրվել:

Սարգիս Զեյթունյան - Դուք ասում եք, որ Տեր-Պետրոսյանը պարտք է մեր ժողովրդին: Արդյոք նա ի վիճակի՞ է այդ պարտքը վերադարձնել: Եթե այո, ապա ինչպե՞ս:

Վ. Մանուկյան - «Պարտք» բառն օգտագործել եմ, երբ խոսք է գնացել 96-ի մասին: Ես ասացի` Լ.Տ.Պ-ն պարտք է ոչ թե ինձ, այլ պարտք է ժողովրդին, որովհետեւ նրա ձայներն են ոչնչացվել: Ինչպե՞ս կարող է վերադարձնել. ինձ թվում է` ճիշտ քաղաքական դիրքորոշումներով:

Կարեն - Հարգելի համաքաղաքացիներ, ինչ է պետք անել, որպեսզի կարողանանք հաղթել այս Ռեժիմին, իհարկե, միավորվենք: Հիմա հարց եմ տալիս. ո՞ր միավորումը կլինի ավելի էֆեկտիվ, Վ. Մանուկյա՞նը միավորվի Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, թե՞ հակառակը: Ենթադրենք Վ. Մանուկյանը միավորվեց Լ.Տեր-Պետրոսյանին, միեւնույն է, Վ. Մանուկյանի ընտրազանգվածը չի ընտրի Լ. Տեր-Պետրոսյանին, քանզի (ասեմ, որ 1996-ին ընտրել եմ Լ.Տեր-Պետրոսյանին) 96 տեսնողը (եւ ոչ միայն կեղծված ընտրությունները) ուղղակի չի ընտրի Լ. Տեր-Պետրոսյանին, ինչքան էլ Վ. Մանուկյանը կոչ անի: Հիմա հակառակ տարբերակը: Եթե Տեր-Պետրոսյանը պաշտպանի Վ. Մանուկյանին, դա իրոք կլինի ներողություն իմ եւ հազարավոր այն մարդկանց հանդեպ, ովքեր 1996 թ. ընտրել են հենց Լ.Տեր-Պետրոսյանին: Դա կլինի համաժողովրդական ալիք, քանզի Վազգեն Մանուկյանի նկատմամբ գրեթե չկա ժողովրդի հակակրանք, ինչը չես ասի Լ.Տեր-Պետրոսյանի մասին: Դե հիմա եկեք մտածենք` ո՞նց է ձեռնտու մեզ: Իսկ պրն Մանուկյանին հարց. ո՞նց են ընթանում բանակցությունները Րաֆֆի Հովհաննիսյանի հետ: Եթե միավորումը տեղի չունենա, անիմաստ է անել որեւէ բան:

Վ. Մանուկյան - Ձեր դատողությունները` ով ում միանա, բավականին հետաքրքիր են, եւ որոշ պիտակներ եթե հանենք, ես համաձայն կլինեմ: Բայց դա թող հասարակությունը քննարկի: 

Ինչ վերաբերում է Րաֆֆի Հովհաննիսյանին, ապա մենք իրար բավականին հոգեհարազատ ենք ոչ միայն որպես անձեր, այլեւ տարբեր հարցերի շրջանակներում միասնական կարծիք ունենալով: Մենք իրար հետ միշտ հանդիպում ենք, եւ եթե Հովհաննիսյանի թեկնածությունը թույլատրվեր դնել, ես խնդիր չէի ունենա նրան պաշտպանելու: Այս պայմաններում ի՞նչ կլինի, դեռ ժամանակը ցույց կտա:   

Լուսինե - Բարեկամներ, եկեք այնպիսի հարցեր չտանք, որոնց պատասխանը կա ելույթում: Օրինակ` պարոն Կարեն Մանգասարյանի հարցի մասին , որ Սահմանադրությունը փոխելով համակարգը չի փոխվի, կա արդեն ելույթում, հարկավոր է մի քիչ ուշադիր կարդալ, ահա մեջբերում եմ ելույթի այդ հատվածը, ուր ասվում է, թե Սահմանադրությունը փոխելը «բավարար չէ»: Կարող ենք մեխանիկական ճանապարհով գնալ: Ասենք, կարող ենք վերցնել որեւէ լավ պետության օրինակ, նրա Սահմանադրությունը, օրենքները, ընդօրինակել եւ մտածել, որ այսուհետ կապրենք լավ պետության մեջ: Այդպես չէ: Կարող եմ ասիական եւ աֆրիկյան երկրների տասնյակ օրինակներ բերել, որոնք 60-ական թթ. անկախություն ստացան, վերցրեցին Միացյալ Նահանգների, Անգլիայի (հիմնականում այդ երկու երկրների) Սահմանադրությունը, բայց ոչնչի չհասան: Դա իրենց համար զուտ մեխանիկական, թղթի վրա գրած օրենքներ էին, ուրիշ ոչինչ: Ամեն մի արդյունավետ աշխատող համակարգի հիմքում ընկած են որոշակի փիլիսոփայական, գաղափարական սկզբունքներ, որոնք ընդունվում են ժողովրդի հիմնական մասի կողմից՝ դառնալով ոչ պարտադրված դոմինանտ նրա մտածողության մեջ։ Եվրոպական համակարգի հետեւում ընկած է դարավոր պայքար, ընկած է Վերածնունդը, ռեֆորմացիայի շարժումը, Ֆրանսիական հեղափոխությունը, 1848 թ. եվրոպական հեղափոխությունները, եւ դրանց գաղափարների վրա է հիմնված ներկա եվրոպական համակարգը։ Եվ պետք է հասկանալ, որ ոչ մի մեխանիկական ճանապարհ չկա՝ ուրիշներից վերցնել լավ Սահմանադրություն, լավ օրենքներ եւ դառնալ լավ երկրիր։ ... արդյունավետ գործող համակարգի մոդելի հիմքում միշտ էլ լինում են դոմինանտ գաղափարներ, որոնք չեն պարտադրվում, սակայն ժողովրդի մեծամասնությունը դրանք իր սեփականն է համարում:

Կարելի էր հարց տալ Սահմանադրությունը որպես դոմինանտ արժեքների ձևակերպման դաշտ ստեղծելու մեթոդների մասին: Ինչպե՞ս կարելի է վերհանել, ձևակերպել ու որպես Սահմանադրական օրենք մշակել մեր այդ արժեքները:

Վ. Մանուկյան - Իսկապես, մեխանիկական սահմանադրական փոփոխությունները դեռ բան չեն տալիս, եթե հիմնված չեն մարդկային մտածողության վրա: Այսինքն` ընդունված է ասել, որ սահմանադրությունը հասարակական պայմանագիր է, եւ դրա մեջ ճշմարտություն կա: Հասարակությունը պետք է տեսնի, թե ինքը ինչ է ուզում, հետո իր տեսածը կարողանա ձեւակերպել որպես Սահմանադրություն, որը հետո կդառնա համակարգի հիմնական ձողը: Օրինակ` եվրոպական պետություններում այն գաղափարները, որոնք առաջացան Վերածննդից, Ֆրանսաիական հեղափոխությունից եւ այլն, այն գաղափարները, որ գալիս են քրիստոնեությունից, ամրագրվեցին օրենքների միջոցով: Եվ մարդիկ իրար ոչ միայն քարոզում են` եղիր բարոյական, 10-ը պատվիրանները կատարիր եւ այլն (որն իր կարեւորությունը պահպանում է միշտ), այդ ամենը նաեւ ձեւակերպվեց որպես օրենք, եւ այն խիստ պաշտպանվում է, որովհետեւ կա անկախ դատական համակարգ: Մենք այդ ճանապարհով դեռ պետք է գնանք: 

Մասնավոր մտածող - Ես ուզում եմ մի դառը ճշտում կատարել մեզ բոլորիս համար: 1996 թվականի ընտրություններում Ձեր գաղափարների ետևից գնացողների քանակը կազմում էր մաքսիմում 5 տոկոս ձեր հավաքած 65 տոկոս ձայների մեջ: Մնացած 60 տոկոսը պարզապես դեմ էր իշխող վարչակարգին: Դրա վառ ապացույցն էր հետագա տարիներին ձեր` որպես քաղաքական գործչի ռեյտինգի ճշտումը 3 տոկոսի սահմաններում: Այն այսօր էլ կա այդպիսին: Դուք ունեք 3 տոկոս ընտրազանգված Հայաստանում: Այդ 3 տոկոսը կազմող երեսուն հազար մարդուց հազար, հազար հինգ հարյուրն են պատրաստ անշահախնդիր ու տևական գործողությունների և այն էլ` որոշակի բարոյահոգեբանական պայմաններում: Այդպիսին է ինտելեկտուալ, բարեկիրթ մարդու էներգետիկան: 1995 թվականի կեղծված սահմանադրությունից հետո մենք մտել ենք պատմական կոյուղի: Երբ կավարտվի տարածաշրջանում մեզ դերաբաշխված կատալիզատորի ֆունկցիան, մեզ իր մեջ կձուլի որեւէ գերտերություն. լավագույն դեպքում դա կլինի Ռուսաստանը: Ձեր նկարագրած հասարակարգը կառուցելու համար հայ հավաքականությունը պիտի անցնի հասարակական կացութաձևերի էվոլյուցիոն երկար ճանապարհ այդ գերտերության կազմի մեջ, որը կլինի պատմության կրկնությունը: Շատ տարիներ անց, երբ կգա մի նոր Վազգեն Մանուկյան, մեր ազգը, երբ նորից ձեռք կբերի իր անկախությունը /եթե լինեն դրա պատմական նախադրյալները/, այն ժամանակ կհիշեն ձեր ասածները, ինչպես Մովսես Խորենացուն են հիմա հիշում: Նոր այն ժամանակ մի գուցե ստացվի ձեր ասածը: Դուք ռոմանտիկ, հայ իրականությունից կտրված,հայ մարդու ներքինին օտարոտի կացութաձև եք առաջարկում: Ազատություն, ազնվություն, խիղճ, սոցիալական արդարություն: Չկա դրա ներքին պահանջմունքը հայ էլիտան ձևավորած խավի մեջ: Հավաքական ազատ կացութաձև կառուցելու կամք չի կարող դրսևորել այսօրվա հայ սեփականատերը: Այլ դաստիարակության մարդիկ են այսօր տնօրինում միջոցները: Ձեր պատկերացրածից շատ հեռու և այլ: Մենք շատ երկար ենք քաշելու հայ ֆեոդալի լուծը, այնքա~ն երկար, մինչև գա մեր օտար տերը: Չեմ ուզում չարաշահել «Հետքի» կողմից մեզ ընձեռված շփման հնարավորությունը եւ տալիս եմ իմ հարցը. Դուք ա՞յլ կարծիքի եք:

Վ. Մանուկյան - Գիտեք, Ձեր ասածների մեջ կան բաներ, որոնք ինձ հոգեհարազատ են, բայց ես չեմ կարող համաձայնվել Ձեր այն ընդհանուր գնահատականի հետ, որ մենք ապրում ենք մի հասարակություն, մի ժողովուրդ ենք, որը չի ընդունում այդ արժեքները:  1996 թ. ես դժավարանում եմ նշել այն մարդկանց տոկոսը, որոնք գալիս էին իմ փիլիսոփայական եւ գաղափարական սկզբունքների հետեւից, բայց, քանի որ Ղարաբաղյան շարժման մեջ այս սկզբունքները մեծ դեր էին կատարում, ես կարծում եմ, որ բավականին մեծ տոկոս էր կազմում այդ մասը: Ընտրությունը պահանջում է, որ դու քո կողմը գրավես ոչ միայն գաղափարներով, այլ գաղափարից բխող հետեւանքներով` ծրագրերով գյուղատնտեսության, առողջապահության, կրթության, սոցիալական հարցերի մասին օրենքներով: Եվ ես անկեղծ եմ եղել: 1996 թ. այդ բոլոր նախընտրական ծրագրերը կապված են եղել գաղափարների հետ եւ շահավետ են եղել ժողովրդին: Ես ստացել եմ իրենց ձայնը, եւ ընտրությունը միայն գաղափարական պայքար չէ. գաղափարներն այն հիմքն են, որի վրա կառուցվում են այն ծրագրերը, որոնք պետք է շահավետ լինեն յուրաքանչյուր քաղաքացու համար: Եվ վերցնել միայն այն տոկոսը, որը մինչեւ վերջ հետեւում է գաղափարներին, իհարկե, այդ տոկոսը ցանկացած երկրում, ցանկացած ընտրության ժամանակ քիչ է լինում: Բան չունեմ ասելու: Բայց բոլորի մոտ ձգտում կա դեպի անկախություն, դեպի ազատություն, որ ինքը պաշտպանված լինի օրենքով: Նույնիսկ իշխանական վերնախավի հոգում այդ զգացողությունները կան: Ես չեմ կարծում, որ հայ մարդու մոտ դրված է ֆեոդալական համակարգում ապրելու գաղափարը: Դա եղավ այդպես, բայց դա բնորոշ չէ հայերի համար: Եվ կարծում եմ, որ պետք չէ շատ ժամանակ անցնի կամ սերունդներ փոխվեն, այլ այս վիճակում էլ կարելի է մեր պատկերացրած պետությունը կառուցել: Բերեմ մի օրինակ, որը կարող է մի քիչ երկար լինել: Շատ անգամ ասում են, որ ամեն ժողովուրդ արժանի է այն իշխանությանը, որն ունի: Շատ գեղեցիկ բանաձեւ է, բայց արդյո՞ք ճշմարիտ է, թե՞ ոչ: Ես օրինակ եմ բերում Ֆրանսիական հեղափոխությունը, որը մեզանից հեռու է, եւ հանգիստ կարող ենք խոսել: Ֆրանսիական հեղափոխությունը տեղի ունեցավ 1789 թ. եւ վերջացավ 1815 թ.  Վաթերլոոյի ճակատամարտով: Փաստորեն, 25 տարի մի սերնդի կյանք է, եւ այդ սերնդի կյանքի մեջ ի՞նչ տեղավորվեց: Սկզբում այդ նույն ժողովուրդն ապրում էր Բուրբոնների տիրապետության տակ եւ բավականին գոհ էր իր վիճակից,  կարողանում էր իր կյանքը կարգավորել: Հետո եղավ հեղափոխություն. հեղափոխության ժամանակ մեկ էլ ամբողջ ֆրանսիական ժողովուրդը դարձավ հեղափոխական եւ սկսեց մեծ անհնազանդությամբ գնալ վեհ գաղափարների հետեւից: Հետո մի քանի տարուց սկսեց դիրեկտորիայի իշխանությունը, այսինքն` ամբողջ Ֆրանսիան թաթախվեց կոռուպցիայի եւ կաշառակերության մեջ: Եվ այդ նույն ժողովուրդը դա նորմալ էր համարում: Հետո եկավ Նապոլեոնը, որը վերականգնեց կայսրության փայլը. գնացին ուրիշ երկրներ նվաճելու եւ ազատության գաղափարները տարածելու: Եվ ամբողջ ժողովուրդը ոգեւորված էր ու գնում էր այդ ճանապարհով: Հետո նորից ռեստավրացիան եղավ` եկան Բուրբոնները, եւ այդ ժողովուրդը սկսեց ապրել իր նախկին կյանքով: Սովորական ընդունել: Դե այդ տարբեր ժամանակաշրջանների ո՞ր իշխանությունն էր համապատասխանում ժողովրդի  մենթալիտետին: Դա ցույց է տալիս, որ ժողովրդի մենթալիտետի  մեջ հնարավորությունների դաշտ կա, որի վրա կարելի է կառուցել շատ տարբեր պետություններ: Ես կարծում եմ` մեր ժողովրդի այժմյան մտածողության մեջ, մենթալիտետում կա հենց այն դաշտը, որի մեջ մենք, իսկապես, կարող ենք ունենալ ազգային ժողովրդավարական պետություն, պետություն, որը  նման է Ֆրանսիային, Իտալիային, Իսպանիային: Իհարկե, սա ժամանակ է պահանջելու, բայց հիմքերն այժմ պետք է դնել: Նշենք նաեւ, որ ի տարբերություն Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Իսպանիայի, հայերի մի զգալի մասը դրսում է ապրում: Դա պահանջում է նաեւ նոր տիպի կառույցներ, որոնք չունեն իմ նշած պետությունները, եւ մեզ տալիս է լրացուցիչ առավելություններ, մանավանդ որ այժմ` գլոբալիզացիայի պայմաններում, մրցակցությունն ու համագործակցությունը նույնպես դառնում են գլոբալ, նաեւ պետությունների սահմաններից դուրս:    

Վահան Խաչատրյան (Գերմանիա, Ռոստոկ) -Հարգելի պրն Մանուկյան: Քաղաքական խաղի զարգացումները բերել են նրան, որ ուզեք, թե չուզեք դուք խաղում եք բավականին հզոր խաղի նրբություններին տիրապետող խաղացողների հետ՝ ի դեմս Սերժ Սարգսյանի ու Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի: Ըստ իս, դուք նման եք այն խաղամոլին (խնդրում եմ չվիրավորվեք, խաղամոլներն էլ վատ մարդիկ չեն), որը, ձեռքին չունենալով ուժեղ խաղաքարտեր, փորձում է քաղաքական բլեֆի դիմել:  Վստահեցնում եմ Ձեզ, որ նրանք խոշոր խաղադրույքներ են անելու ու խաղալու են մինչեւ վերջ: Հիմա հարցս. քանի որ հարցազրույցը լինելու է հեռակա ու մենք չենք կարող նայել Ձեր աչքերի մեջ, խնդրում եմ Ձեզ նայել հարցրազրույց վարող լրագրողի աչքերին ու անկեղծ պատասխանել. դուք ինքներդ հավատու՞մ եք Ձեր հաղթանակին, թե՞ ընդամենը երազում եք դրա մասին:  

Վ. Մանուկյան - Նախեւառաջ, դա երեւի իմ ամենաթույլ կողմն է, որ ես բլեֆի չեմ գնում քաղաքականության մեջ: Դա երեւի թուլություն է. ի տարբերություն այն Ձեր նշած «հզոր» ուժերի, որոնք նաեւ գնում են բլեֆի: Բայց դրա հետ միասին, ես հիշում եմ 1988 թ., երբ մենք բարձրանում էինք հարթակ եւ հանրահավաք