Էլմիրային չճանաչողի մտքով դժվար թե երբեւէ անցի, որ նա ազգությամբ հայ չէ. հստակ արտասանվող ղարաբաղյան բարբառ, «յան»-ով վերջացող ազգանուն եւ հայկական անձնագիր: Էլմիրային կարող է մատնել միայն այն, որ հայերեն կարդալ չգիտի:

Ազգությամբ ադրբեջանցի 60-ամյա Էլմիրա Սվարյանը 15 տարեկան էր, երբ Բաքվում ծանոթացավ ապագա ամուսնուն` ղարաբաղցի Սլավիկ Սվարյանին: 1965 թ., երբ Սլավիկը զորացրվեց, աղջկա ծնողներին մի կերպ համոզելուց հետո Էլմիրային իր հետ հարս բերեց հայրենի գյուղ` Մարտունու շրջանի Բերդաշեն (նախկին Կարաքենդ): «Ամուսնուս հարազատները խոզ էին մորթել ու լավ պատրաստություն տեսել: Բարեկամներն ու հարեւանները հավաքվել էին, բոլորին հետաքրքիր էր, քանի որ արդեն գյուղում լուր էր տարածվել, որ Սլավիկը թուրք աղջիկ է հարս բերել»,- հիշում է Էլմիրան:

Կինը վստահեցնում է, որ ամենասկզբում էր մի քիչ դժվար, այն էլ՝ զուտ լեզուն չիմանալու պատճառով: Ամուսնու ոչ բոլոր հարազատներն էին ռուսերենին տիրապետում, բայց շատ շուտով Էլմիրան սովորեց ղարաբաղյան բարբառը: Մինչեւ Արցախյան շարժումը ամեն ինչ լավ էր, Սվարյանների նորաստեղծ ընտանիքն էլ հաճախակի էր գնում Բաքու՝ աղջկա հարզատներին հյուր. որդիներից մեկը Բաքվում է ծնվել: Ամռանն էլ Էլմիրային այցելում էին կրտսեր քույրերը. մայրը միշտ աշխատել էր, իսկ քույրերին Էլմիրան էր խնամել:

«1989 թ. էր… Հայրս նոր էր մահացել, եւ ես գնացել էի նրա քառասունքին: Հետ եկա, ու հաջորդ օրը երկու կողմերն էլ փակեցին ճանապարհները: Սկսվեց «քրպրանոկը» (ղարաբաղյան բարբառով նշանակում է քարկոծել – հեղ.): Դա վերջին անգամն էր, որ տեսա հարազատներիս»,- պատմում է Էլմիրան:

Սկսվեց պատերազմը, եւ Սվարյանների երեք որդին էլ ինքնակամ միացավ կամավորական ջոկատներին: Էլմիրան այսօր ցավով է հիշում այն տարիները, երբ գյուղի վրա կրակ էին թափում, եւ միակ թոռանը կրծքին սեղմած` մի տնից մյուսն էր վազում, մի գյուղից` մյուսը: Կինը խոստովանում է, որ մի վայրկյան անգամ չի մտածել ընտանիքը լքելու ու Ղարաբաղից հեռանալու մասին:

«Երբ էս գյուղ հարս եկա, հո չգիտեի՞, որ պատերազմ կլինի: Այն ժամանակ մենք` երկու ազգերս, իրար հետ համերաշխ ապրում էինք: Երբեք տարբերություն չեմ դրել ազգերի միջեւ. ինձ համար կարեւորը մարդն է, իսկ թե ի՞նչ ազգության է, արդեն այդքան էլ կարեւոր չի»,- ասում է Էլմիրան: Նա համոզված է, որ ոչ ոք չէր գուշակում մոտալուտ պատերազմը:

Ադրբեջանցիներն իրենց գյուղում աշխատում էին, իրենք էլ Աղդամի շուկայից էին օգտվում: Այն հարցին, թե արդյոք նոր պատերազմի վախ չկա, ի պատասխան՝ Էլմիրան ասաց միայն, որ իրենք պատերազմից չեն վախենում, արդեն սովորել են, «եթե, իհարկե, կարելի է պատերազմ կոչվածին հարմարվել»: Էլմիրայի միակ մտահոգությունն այն է, որ հիմա չորս թոռ ունի:

«Մենք էլ պատերազմ չենք ուզում. ես 1994 թ. Վեյսալու գյուղի մատույցներում մի որդի եմ կորցրել, հերիք է: Ինչքան մայրեր են որդիներ ու կանայք` ամուսիններ կորցրել…»,- չկարողանալով զսպել արցունքները` ասում է Էլմիրան:

Այսօր Է. Սվարյանն ապրում է կրտսեր որդու ընտանիքի հետ: Արդեն երկու տարի է՝ մահացել է ամուսինը` Սլավիկը: Կնոջ առողջությունն էլ այն չէ, իսկ բժշկի դիմելու համար հնարավորություն չունեն: 7 հոգուց բաղկացած ընտանիքի հոգսը տան տղամարդու` Մարտիկ Սվարյանի ուսերին է:

«Որդիս բանակում է ծառայում. ջուր է բաժանում դիրքերին: Ամեն օր կրակի բերանով անցնելով՝ նա ընդամենը 100.000 հազար դրամ է ստանում: Իսկ այդ գումարն, ինքներդ լավ գիտեք, շատ քիչ է ընտանիք կերակրելու համար: Ես էլ թոշակ դեռ չեմ ստանում, իսկ երբ փորձեցի հիվանդության համար նպաստ ստանել, ասացին` չի հասնում: Որպես զոհված ազատամարտիկի մայր` ամուսնուս մահից հետո նպաստ էլ չեմ ստանում. ասում են՝ եթե թոշակառու չեմ, իրավունք չունեմ»,- վրդովված ասում է Էլմիրան:

Շուտով լրանում է որդու` Մարտիկի ծառայելու ժամկետը, իսկ թե ինչով պիտի զբաղվի հետո, չգիտեն. գյուղում աշխատանք չկա: Սվարյանների ավագ թոռը, ֆինանսների բացակայության պատճառով, չկարողացավ մեկնել Ստեփանակերտ՝ համալսարանում սովորելու: Թոռնուհին ստիպված Մարտունու ուսումնարանում է սովորում:

Անցած տարի Էլմիրան չեզոք տարածքում քույրերին տեսնելու ակնկալիքով մեկնել էր Կաբարդինա-Բալկարիայի մայրաքաղաք Նալչիկ՝ աղջկա մոտ: 7 ամիս այնտեղ մնալով՝ այդպես էլ չէր հաջողել քույրերի հետ տեսակցել: Կինը պատմում է, որ քրոջը դժբախտություն էր պատահել. որդին էր ավտովթարից մահացել: Դրանից հետո քրոջ առողջությունը վատացել էր` գումարած ֆինանսական խնդիրները:

«Հեռախոսով կարողացա խոսել քրոջս հետ, ես այնտեղ էի լացում, նա էլ` այնտեղ: Երկար չկարողացա մնալ Նալչիկում. ամեն օր աղջկաս շտապեցնում էի, որ ինձ հետ ուղարկի հայրենի գյուղ: Վախենում էի օտարության մեջ մահանալ»,- ասում է Էլմիրան:

Նրա առողջությունը գնալով վատանում է, եւ միակ ցանկությունը մահանալուց առաջ քույրերին գեթ մեկ անգամ տեսնելն է:

Վերջում հարցրինք` երբեք մտքով չի՞ անցել թողնել ամեն ինչ ու ընտանիքով տեղափոխվել արտերկիր: Էլմիրան, առանց մտածելու, ասաց, որ կյանքի մեծ մասը` 45 տարի, Բերդաշենում է ապրել. դա արդեն իր տունն է, հարազատ օջախը:

Իսկ այն միտքը, որ կարող էր օտար երկրում հանկարծ մահանալ, կնոջ համար սարսափելի է. «Այսքան տարի այստեղ ապրելով՝ ինձ ոչ մեկը մի վատ բան ասած կամ արած չկա: Միշտ ասում եմ` չնայած ես ազգությամբ հայ չեմ, բայց 45 տարի ապրելով հայ ամուսնու հետ՝ կարող եմ ասել, որ հայ եմ, բա ինչ եմ…»: