26-ամյա Անրի Գրիգորյանը սովորում է տնտեսագիություն և բիզնես Բուդապեշտի Կորվինուսի համալսարանում: Նախորդ տարի մագիստրոսական նույն ծրագրով սովորել է Լոնդոնի համալսարանական քոլեջում: Անրին ծնվել և մեծացել է Թբիլիսիում, ավարտել Թբիլիսիի Սևծովյան միջազգային համալսարանի բիզնեսի ֆակուլտետը, ինչպես նաև  Թբիլիսիի Տնտեսագիտության միջազգային դպրոցի մագիստրատուրան: 2010-ին լույս է տեսել նրա պատմվածքների առաջին ժողովածուն՝ «Վայրկյաններ»-ը:

Անրին հիմա Բուդապեշտում է, նրա հետ զրույցը համացանցում ստացվեց:

-Անրի, ի՞նչ կապ ունի բիզնեսն ու տնտեսագիտությունը գրականության հետ:

-Գիտեի, որ կհարցնես:

-Ուրեմն պատրաստվել ես այդ հարցին:

-Չէ, պատկերացրու հազար անգամ հարցրել են ու չեմ կարողանում պատասխանել: Բիզնեսն ու տնտեսագիտությունը փող աշխատելու համար է, իսկ գրականությունը արտահայտվելու, հաճույք ստանալու համար:

-Այսինքն` դու քեզ տեսնում ես ապագա բիզնեսմեն-գրո՞ղ:

-Չէ, իրականում բիզնես այդքան չեմ սովորում, որքան տնտեսագիտություն, ուղղակի ծրագիրն է այդպես կոչվում: Հա, այդպես է ստացվում, տնտեսագետ-գրող, բայց լավ չի հնչում (ժպտում է), տնտեսագետ ու գրող ավելի լավ է:

-Իսկ տնտեսագիտության մեջ դու քեզ այնքան լավ ես զգում, որքան ստեղծագործելի՞ս:

Բնականաբար ոչ: Ստեղծագործելիս ես ինձ ազատ եմ զգում, հաճույք եմ ստանում: Մասնագիտությունս հավանում եմ, հետաքրքիր է, բայց կուզեի զբաղվել միայն գրականությամբ: Այսինքն՝ նստեի տանը, լիքը գիրք կարդայի, ստեղծագործեի, հետո լիքը ճանապարհորդեի և այլն: Բայց դա հնարավոր չէ, որովհետև միշտ պետք է եղել աշխատել: Այսինքն՝ գրականությունը նույնպես աշխատանք է ու մասնագիտություն, բայց, ցավոք, այսօր ստիպված ես զուգահեռ ուրիշ գործ անել, որովհետև գրականությունը չի կարողանում գրողին պահել, մեր երկրում համենայն դեպս այդպես է:

-Վրաստա՞նը նկատի ունես, թե Հայաստա՞նը: 

-Վրաստանն ու Հայաստանը (ժպտում է):

-Ես չգիտեի, որ «մեր երկիրը» Վրաստանն ու Հայաստանն է:   

- Ես երկու հայրենիք ունեմ, դրա համար խոսելիս երկուսն էլ ի նկատի ունեմ: Մեր երկրներում պիտի ասեի:

-Հայ մնալը, հայերեն ստեղծագործելը ինչպե՞ս է ստացվել:

-Տատս հորական կողմից վրացի է, պապս հայերեն չգիտեր, հորաքույրերս ու հայրս նույնպես հայերեն չգիտեն, մի խոսքով՝ վրացական ընտանիք էր: Իսկ մայրս հայկական կրթություն ունի: Այդպես ծնողներս որոշեցին, որ ինձ հայկական դպրոց տանեն: Տարան, ավարտեցի, հաջողվեց հայ մնալ, իսկ հայերեն ստեղծագործելը բնական է, որովհետև մտածում եմ հայերեն:

-Իսկ եթե վրացերեն ստեղծագործեիր, հնարավո՞ր է դա առավելություն լիներ, որ Վրաստանում առաջ գնալն ավելի հեշտ լիներ:

-էդ դեպքում պիտի գնայի վրացական դպրոց: Դպրոցը շատ կարևոր է: Նա է քեզ ձևավորում: էս դեպքում, երբ ձևավորվում ես որպես հայ, մտածում ես հայերեն, հնարավոր չէ, որ ստեղծագործես վրացերեն, որովհետև ստեղծագործելը մտածելու գործընթաց է: Իհարկե կարող եմ գրել վրացերեն, լավ եմ տիրապետում էդ լեզվին, բայց էն չի լինի:

-Դու սովորել ես Լոնդոնում, հիմա շարունակում ես Բուդապեշտում, այսինքն` լայն հնարավորություններ ունես մնալու և դրսում ստեղծագործելու: 

-Դա այդքան էլ հեշտ չէ: Հեռվից հնարավորությունները միշտ լայն են թվում: Օրինակ` Լոնդոնում դժվար է լավ աշխատանք գտնելը, որովհետև ծանոթներ են պետք, բացի այդ՝ մրցակցությունը մեծ է: Բուդապեշտում մրցակցությունը մեծ չէ, բայց լեզուն խնդիր է: Հունգարերենը սովորում եմ, տեսնենք, թե ուր կտանի ինձ:

-Այսինքն` մտածո՞ւմ ես էդ ուղղությամբ, որ կարող է նաև մնաս:

-Ես հաճույքով կմնայի: Կխաբեմ, եթե ասեմ, որ այդ ուղղությամբ աշխատում եմ, ուղղակի կենտրոնացած եմ ուսման վրա, բայց ամեն բան պատահում է, բացառել պետք չէ:

-Ուսման վրա կենտրոնանալուց զատ՝ ժամանակ մնո՞ւմ է գրելու համար:

-Ժամանակ մնում է, բայց ազատ ժամանակ հանգստանում եմ կամ գիրք եմ կարդում: Հաճախ գրում եմ այն ժամանակ, երբ առջևումս քննություններ կան, երբ լիքը բան կա անելու: Հանգիստ, անվրդով մի կողմ եմ դնում ամեն ինչ ու գրում:

-Միայն արձա՞կ ես գրում:

-Այո:

-Չես փորձել բանաստեղծություններ էլ գրել: Փոքր տարիքում դրանցով են սկսում սովորաբար:

-Փորձել եմ, չի ստացվել, բայց փոքր տարիքում հենց պատմվածք եմ գրել:

-Որքանով հասցրեցի քո պատմվածքներից կարդալ, կանայք են գլխավոր դերակատարները: Պատահակա՞ն էր, թե՞ քիչ եմ կարդացել դեռ: 

-Այո կանայք են հիմնականում (ժպտում է), երևի հաջորդ հարցը կլինի ինչո՞ւ: 

-Նախորդում դրա ենթատեքստը կար:

-Կանայք ավելի հետաքրքիր են` կյանքում, գրականության մեջ, դա նրանից է, որ ավելի զգացմունքային են՝ ի տարբերություն տղամարդկանց: Եթե չեմ սխալվում Վիրջինյա Վուլֆն է գրել, որ ավելի շատ գրում են կանանց մասին, նույնիսկ կին գրողները ավելի շատ գրում են կանանց մասին: Երևի կանայք իրենց բնավորությամբ ավելի մեծ հնարավորություններ են տալիս գրողին՝ երևակայելու, նոր բան բացահայտելու առումով:

Ես խուսափում եմ արտաքինը նկարագրելուց, դա կարևոր չէ, թող ընթերցողը ինքը պատկերացնի կերպարին, նրա ներաշխարհն է հետաքրքիր, արտասանած բառերը: Դժվար է իհարկե, մանավանդ տղամարդու համար, գուցե կին գրողը ավելի լավ է գրում կնոջ մասին, որովհետև կին է, գուցե կինը կնոջը ավելի լավ է հասկանում՝ չգիտեմ համենայն դեպս տղամարդիկ փորձում են:

Ասացիր` գրականությունը հաճույք ստանալու համար է: Ո՞րն է այդ հաճույքը:

Նախ` ինձ համար գրականությունը երբեմն կյանքից խույս տալու, երբեմն կյանքին վերադառնալու, երբեմն ուղղակի կյանքին անդրադառնալու միջոց է: Հաճույք ես ստանում նրանից, որ ինչ-որ բան ստեղծում ես, ստեղծում ես կերպարներ, խաղում ես նրանց հետ, ապրում ես նրանց հետ, մեկ-մեկ թվում է՝ նրանք իրականում գոյություն ունեն, երբեմն պատմվածքը գրելուց հետո, երբ ժամանակ է անցնում, մտածում ես նրանց մասին, հետաքրքրվում ես, թե ոնց են նրանք, հիմա ոնց են ապրում:

-Քո պատմվածքներում հերոսները երբեմն պատկառելի տարիքի են, այսինքն` մեծ կենսափորձով ու «ապրած»: Ինչպե՞ս ես կարողանում «կերտել» նրանց` այդ ամենը դեռ «չապրած»:

Հրաշալի հարց է ու բավականին բարդ, փորձեմ պատասխանել: Համամիտ եմ այն կարծիքին, որ գրողը պետք է գրի այն, ինչ նա ապրում է, այն, ինչ սեփական մաշկի տակ զգացել է: Սակայն շատ բաներ կան, որոնք գրողին հուզում են, բայց իրականում նա ուղղակիորեն չի ապրել դա, համապատասխան փորձ ձեռք չի բերել այդ մասին գրելու համար: Գտնում եմ, որ գրող լինելը որոշ չափով դերասան լինելու պես բան է, որոշ չափով: Ջոդի Ֆոսթերը տարիքով շատ փոքր էր, երբ պոռնիկի դեր խաղաց ու նրան հաջողվեց լավ կերտել այդ կերպարը: Հենց նրա համար է գրողին տրված երևակայությունը, որ նա պատկերացնի, հորինի, թափանցի, ու նաև որոշ չափով պետք է հոգեբան լինի ու պետք է կարողանա գուշակել, ենթադրություններ անել, ինչքան մոտ կլինի իր կերտած կերպարը իրականությանը, այնքան լավ: 

-Իսկ քո բոլորը կերպարները հորինվա՞ծ են, թե, այնուամենայնիվ, որոշները նաև «բնորդներ» կամ «բնօրինակներ» ունեն:

-Հաճախ նախատիպեր ունենում են: 

-Ո՞վ է քո առաջին ընդդիմախոսը, ում կարծիքն է կարևոր քո համար` քո գործերը գնահատելու հարցում:

Իմ գործերը առաջինը եղբայրս է կարդում: Նա բժիշկ է, հոգեբանություն է սիրում, ու քանի որ նա առաջ չէր սիրում իմ պատմվածքները ու անտեսում էր, ինձ համար նրա կարծիքը ուղղակի հետաքրքիր է, հիմա երբ սկսել է հավանել գործերս, հաճախ կարդալուց հետո վերլուծում է իմ կերպարները ինչ-որ հոգեբանական տերմիններով, որոնք չեմ հասկանում ու մի երկու գովեստի խոսք ասում ինձ:

Երիտասարդ գրողին ի՞նչ է պետք, որպեսզի կարողանա կայանալ:

Եթե այդ հարցը ինձ երեկ տայիր, անպայման կպատասխանեի այսպես՝ խմիչք, մարիխուանա, սեքս ու գրիչ: Իսկ այսօր, քանի որ մեկ օրով մեծացել եմ ու մեկ օրով ավելի իմաստուն եմ դարձել, ապա կասեմ՝ ժամանակ:

Գրող պետք է հնարավորինս չափ շատ ժամանակ ունենա, որովհետև գրելու համար պետք է շատ մտածել, իսկ երբ զբաղված ես աշխատանքով, մտածում ես, ոնց լուծես այս կամ այն խնդիրը, ապա ավելի կարևոր բաների մասին մտածելու ժամանակ կամ պարզապես էներգիա չի մնում:

Վերևում ասացիր, որ մեր երկրներում գրողը պետք է մեկ այլ մասնագիտություն ունենա, որ ապրի: Այսինքն` գուցե պետակա՞ն մոտեցում է պետք ցուցաբերել երիտասարդ գրողներին, խրախուսական միջոցառումներ, հատուկ ծրագրեր, հովանավորություն: 

Պետական գործերից մի հարցրու (ժպտում է), էնքան խնդիրներ կան, որ երանի նախ մտածեն, որ մարդիկ սոված չլինեն: Երբ մարդկանց սոցիալական վիճակը բարելավեն, ապա ընթերցողներն էլ կշատանան, գրողը կկարողանա վաճառել իր գիրքը: Օրինակ` երբ Լոնդոնում էի, ինձ ապշեցնում էր ուղղակի ընթերցողների թիվը: Կարդում էին ամեն տեղ, նույնիսկ քայլող ընթերցող եմ տեսել, երբ քայլելիս գիրք էր կարդում, կամ կանաչ լույսին սպասելիս, ժամանակ չի կորցնում ու ընթացքում կարդում է:

Ասացիր` գրականությամբ հնարավոր չէ փող աշխատել: Համաշխարհային համբավ ունեցող որոշ գրողներ, ասենք` Կոելիոն, կարողացել են գրականությունը դարձնել ապրուստի միջոց: Դու բիզնես ու տնտեսագիտություն ես սովորում, դա քեզ չի՞ օգնում, որ մտածես, թե ինչպես կարող ես գրականությամբ նաև ապրուստի համար գումար վաստակել:

Գիտես պարադոքս է երևի, բայց գրականությունն էնքան եմ սիրում, որ նույնիսկ դժվարանում եմ այն դիտարկել որպես բիզնես, տհաճ է մտածել, թե ոնց անեմ, որ նրանից փող քամեմ, թվում է՝ դա այն միակ տարածքն է, որտեղ փողի հարցը ոչ մի տեսանկյունից չի շոշափվելու, որ չպղտորվի: Ու դա սխալ է, այդպես մտածել չի կարելի: Չգիտեմ, գուցե հետագայում մտածեմ այդ մասին, թե ինչ կարելի է անել:

Նոր ժողովածու չե՞ս պատրաստում: Ունե՞ս նոր ստեղծագործություններ:

Այո, իհարկե: Արդեն կարելի է ժողովածու կազմել, ինձնից է կախված, ուղղակի ուզում եմ, որ առաջին գրքի համեմատ իսկապես աճ նկատվի, դրա համար դեռ չեմ շտապում:

Անրի Գրիգորյանի պատմվածքներից՝ այստեղ, այստեղ, այստեղ և այստեղ: