«Հետքի» հարցերին պատասխանում է ՀՀ Ազգային ժողովի «Բարգավաճ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր, «Հզոր հայրենիք» կուսակցության անդամ, ծննդով ջավախքցի Ստեփան Մարգարյանը:

Պրն Մարգարյան, ինչպիսի՞ն էր 2013 թվականը Ջավախքի համար:

Այս տարի մեծ փոփոխություններ եղան: Հիմնականը Վրաստանում եղած իշխանափոխությունն էր և նախկինում բարդ, վախի և շատ բաներ արգելված լինելու մթնոլորտի վերացումը:

Կարելի է ձեռքբերո՞ւմ համարել:

Այո: Բնականաբար, դա միայն Ջավախքում չէր, այլ ամբողջ Վրաստանում այդպիսի երևույթ կար: Եվ բոլորի համար էր ձեռքբերում, բայց հատկապես Ջավախքում, որովհետև Ջավախքում բարդանում էր այդ իմաստով, ասենք` շատ ավելի ճնշման տակ էին, շատ ավելի մեծ քանակով ուժային կառույցներ կային, որոնցից յուրաքանչյուրն իր հերթին իր կանոններն էր սահմանել: Կարծում եմ, որ դա լուրջ ձեռքբերում է, որ վախի մթնոլորտը վերացել է: Մարդիկ հանգիստ խոսում են, անում են այն, ինչը գտնում են ճիշտ: Հավաքվելը, զրուցելը, քննարկելը, քննադատելն արդեն չի համարվում մեղք:

Հաջորդ մեծ խնդիրը, որ Ջավախքում ունեինք ազգային, մշակութային բնագավառում, լեզվի խնդիրն էր: Դրա մասին բարձրաձայն խոսակցությունը սկսվեց նախընտրական շրջանից` դեռևս խորհրդարանական ընտրություններին, երբ Իվանիշվիլին հայտարարեց, որ ինքը կողմ է և լուծելու է այդ խնդիրները: Հիմա, բնականաբար, դեռևս չեն լուծվել, քանի որ մի քիչ բարդ ընթացակարգի հետ է կապված. Վրաստանը ազգային փոքրամասնությունների լեզվի վերաբերյալ խարտիան չի վավերացրել, պիտի վավերացնի, որ նոր կարողանա ընդունել այդ ամենը: Համենայնդեպս, շատ ավելի կառուցողական ու բարձրաձայն այդ հարցը քննարկվում է նաև վրացական քաղաքական միջավայրում: Նախորդ իշխանությունների օրոք այդ մասին խոսելը համարվում էր բավականին լուրջ մեղք և անվտանգ չէր խոսողի համար: Հիմա այդ մասին խոսում են, և դրա հետևանքով վերջերս` դեկտեմբերի սկզբին, երբ Ալավերդիում հանդիպեցինք Վրաստանի խորհրդարանի պատգամավորների հետ, այդ մասին ևս նրանց հետ զրուցեցինք: Իրենց համար դա զարմանալի չէր, և մեր զրույցը շատ կառուցողական մակարդակում ընթացավ: Երբ ասացինք, որ մենք Ջավախքում ունենք լեզվի խնդիր, իրենք ասացին, որ ընդունում են այդ խնդրի առկայությունը: Նաև նշվեց, որ ունենք վրացերեն լեզվի խնդիր Ջավախքում, ինչը, բնականաբար, նույնպես ճիշտ է: Ամենակարևորը` իրենք պատրաստակամ էին քննարկել այդ հարցերը: Դա նշանակում է, որ իրենք ընդունում են խնդրի գոյությունը և այդ ուղղությամբ կառուցողական ցանկացած քննարկում: Դա ևս ես համարում եմ լուրջ ձեռքբերում, եթե մնա այսպես:

Սոցիալ-տնտեսական դաշտում ի՞նչ կարող եք առանձնացել:

Սոցիալ-տնտեսական խնդիրներում առայժմ լուրջ ձեռքբերումներ չկան: Գիտեմ` գյուղատնտեսության լուրջ ծրագիր ունեն, դեռևս Իվանիշվիլու ժամանակ գյուղատնտեսության օժանդակության հիմնադրամ ստեղծեցին: Դա ևս լուրջ հարց է, բայց հայ բնակչության շրջանում լուրջ տնտեսական մեխանիզմների, աշխատատեղերի ստեղծման և այլնի ուղղությամբ դեռևս, ցավոք սրտի, առաջընթաց չկա:

Մշակութային ձեռքբերումներ նշեցիք, բայց, միևնույն ժամանակ, վրաց եկեղեցին շարունակում է սեփականաշնորհել եկեղեցիներ ու մատուռներ, որոնք հայկական կողմն ասում է` մերն է, վրացականը պնդում է հակառակը: Օրինակ` Տամալա գյուղի Վանքը: Եկեղեցիների հարցում, կարծես թե, առաջընթաց չկա:

Սա արդեն այլ դաշտ է, սա հայ-վրացական հարաբերությունների մշակութային դաշտ է: Խոսքը չի վերաբերում միայն Վրաստանի ներսին, որովհետև եկեղեցիներ կան, որ վրացիները հայտարարել են իրենցը, մենք ասում ենք` մերն է. դրանք ոչ թե գործող եկեղեցիներ են, այլ պատմական հուշարձաններ: Խոսքը դրանց պատմական, մշակութային արժեքի մասին է: Մյուս կողմից, եթե հիշում եք, վրացիները տարիներ առաջ հարց բարձրացրին, որ Լոռիում ունեն վրացական եկեղեցիներ, նույնիսկ թեմ ստեղծեցին և պահանջում էին այդ եկեղեցիները: Սա մի խնդիր է, որն առաջին հերթին հայ-վրացական հարաբերություններից է կախված:

Ինչո՞ւ էինք Ալավերդիում հավաքվել: Վերջին տարիներին հայ-վրացական հարաբերությունների օրակարգը գնալով շատ էր փոքրացել, կարծես սպառվել էր, և առանձնապես լուրջ հարաբերություններ չկային: Խոսքը չի վերաբերում նրան, որ մենք վատ էինք միմյանց հետ կամ թշնամաբար էինք, պարզապես այդ ուղղությամբ չկար հարաբերություն: Մենք, Ալավերդիում երկու օր աշխատելով, փորձեցինք օրակարգ ձևավորել` ի՞նչն ենք համարում կարևոր, և ինչի՞ շուրջ հետագայում աշխատենք: Կարծում եմ, որ մշակութային և տնտեսական խնդիրներն առաջնայիններից էին, որոնց մասին խոսել ենք և օրակարգում փորձել ենք մտցնել: Մենք առաջարկեցինք ստեղծել միջխորհրդարանական հանձնաժողով` երկու համանախագահներով, ինչպես նախկինում եղել է, և աշխատանքային խումբ, որը կպատրաստի բոլոր խնդիրներրը, որոնք պետք է քննարկվեն: Միջխորհրդարանական հանձնաժողովի հանդիպման ժամանակ ընդունված որոշումը կհամարվի պարտադիր` որպես միջպետական պայմանագիր: Եթե մենք կարողանանք հասնել նրան, որ նախկինի նման աշխատենք, ես կարծում եմ, որ Վրաստանի քաղաքական այս թիմի հետ բավականին կառուցողական հարցեր կարելի է առաջադրել և լուծել:

Հանձնաժողովը ստեղծվե՞լ է արդեն:

Մենք պայմանավորվեցինք, որ յուրաքանչյուր կողմի խորհրդարան քննարկի և որոշի: 2014-ին պայմանավորվել ենք հանդիպել արդեն Վրաստանի տարածքում` վերջնական քննարկելու և որոշումներ կայացնելու համար:

Որո՞նք են եղել Ջավախքի ձախողումները կամ կորուստները 2013-ին:

Դժվար է ասել ձախողումներն ու կորուստները, քանի որ շատ բաներ, որ լավ չեն, նախկինում էլ կային: Այնպես չի եղել, որ մի լավ բան այնտեղ փակվել է, և դա համարենք կորուստ: Խնդիրները բազմաթիվ են: Ամենամեծ խնդիրն այն է, որ հսկայական թվով, թեկուզ ժամանակավոր, արտագաղթ կա: Ճիշտ է, դժվար է գնահատել, թե որն է ժամանակավոր, որը` ոչ, որովհետև մի մասը գնում է` մնալով Վրաստանի քաղաքացի, բայց տարիներով չկա ու չգիտես` կգա, թե չի գա: Այսինքն` շարունակվում է աշխատանքային միգրացիան կամ գնալը` ապրելու մեկ ուրիշ տեղ աշխատանքի պատրվակով: Իմ հաշվարկներով, տարեկան առնվազն 20-30 հազար մարդ գնում է Ջավախքից, բնականաբար, մի մասը հետ է գալիս: Բայց սա նախկին «խոպանը» չէ, որ գարնանը գնում, աշնանը գալիս են: Հիմա կարող է գնան ու վերադառնան 2-3 տարի անց: Ես համարում եմ, որ, այնուամենայնիվ, ամենամեծ կորուստն այն է, որ այդ հարցին դեռևս լուծում չկա: Ընդ որում` ոչ միայն այս հարցը չի լուծվել, ես չգիտեմ որեւէ լուրջ ծրագիր այս ուղղությամբ, բացի նշված գյուղատնտեսական ծրագրից, պետական մակարդակով այլ ծրագիր, որն ուղղված լինի տարածաշրջանում աշխատատեղերի ստեղծմանը կամ կասեցնելու արտագաղթը, առայժմ, ցավոք սրտի, չկա:

Սահակաշվիլին պաշտոնից հեռանալուց առաջ հեշտացրել էր Վրաստանի քաղաքացիության տրամադրման ընթացակարգը: Առիթից օգտվեցին նաև այն ջավախքցիները, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով հրաժարվել կամ զրկվել էին Վրաստանի քաղաքացիությունից: Սա որևէ բան կփոխի՞ այս հարցում:  

Ճիշտն ասած` դժվարանում եմ ասել: Եթե մարդը փաստաթղթերի հետ խնդիր ուներ, հիմա կարգի է գալիս, որովհետև Ջավախքում այնքան խառը բաներ կային, որ այդ իմաստով լավ բան էր: Բայց դժվարանում եմ ասել` դա հարց կլուծի, թե ոչ, որովհետև տվյալ դեպքում հեշտանում է նրա գնալ-գալու խնդիրը, բայց չի լուծում այն խնդիրը, որ ինքը գալուց հետո չգա: Այսինքն` հարցերին պետք է համալիր կերպով նայել: Եթե դու հեշտացնում ես կամ վերականգնում ես քաղաքացիությունը, ոնց պիտի անես, որ մնա:

2014-ից ի՞նչ սպասելիքներ ունեք:

Կարծում եմ` կակտիվանան այս խնդիրները: Շատ հարցեր կան Վրաստանի հայության համար. առաջինը Վրաստանի ներքին խնդիրն է, որ իր քաղաքացիները կարողանան ինտեգրվել սոցիալական, քաղաքական, մշակութային կյանքին: Շատ հարցեր կան, որ կախված են հայ-վրացական հարաբերություններից: Երկու պետություններն էլ հիմա մի վտանգավոր մարտահրավերի առաջ ենք կանգնած` տնտեսական և քաղաքական ընտրության, այն է` Եվրոպական տնտեսական գոտի և Մաքսային միություն: Վրաստանը գնում է առաջին ճանապարհով, մենք` ՄՄ: Այս պարագայում վտանգ կա, թե ինչպես անել, որ Վրաստանի և Հայաստանի միջև բաժանարար գիծ չառաջանա: Վրաստանի հետ մենք ունենք բազմաթիվ միջպետական պայմանագրեր, որոնք շատ կարևոր են: Ինչպիսի՞ն է լինելու դրանց ճակատագիրը, երբ վերջնականապես ձևավորվեն երկու ինտեգրացիոն պրոցեսները` ՄՄ և Եվրոպական տնտեսական գոտի:

Եվ ի՞նչ ճակատագիր կարող են ունենալ այդ պայմանագրերն ու համաձայնագրերը:

Կարծում եմ, որ սա երկու խորհրդարանների լուրջ ուսումնասիրության խնդիր է` ինչ անել և ինչը փրկել: Բնականաբար, որոշ բաներ փոխելու խնդիր կարող է առաջանալ: Եթե տեր չկանգնենք, հայ-վրացական հարաբերություններում իսկապես բաժանարար գծի նման բան կարող է լինել: Մեր սահմանները կարող են դառնալ այլ տիպի, քան մենք հիմա ունենք: Վրաստանը կդառնա շատ ավելի արտասահման, քան հիմա կա, և Հայաստանը` Վրաստանի համար: Այս պարագայում Վրաստանի հայության համար էլ կբարդանա Հայաստանի հետ շփումը: Ես չգիտեմ` ինչ կլինի: Եթե մենք չխորացնենք Վրաստանի հետ հարաբերությունները, շատ հարցերի լուծում չտանք, կտուժեն ոչ միայն Հայաստանն ու Վրաստանը՝ որպես տարածաշրջան, այլև Վրաստանի հայությունը, որովհետև չի պատկերացնում իր կյանքն առանց Հայաստանի հետ ամենօրյա շփման:

Ի՞նչը կարող է սահմանափակել նրանց շփումը:  

Մենք դառնում ենք տարբեր տնտեսական գոտիներ: Ես չգիտեմ` սահմանային ինչպիսի ռեժիմներ կլինեն: Հիմա մենք ավելի հեշտ ենք Վրաստան գնում, քան, ասենք, Ֆրանսիա: Ես չեմ ասում` վիզային ռեժիմ մտնի, բայց հազար ու մի այլ բան կարող է առաջանալ: Երբ երկու հարևան պետությունները սկսում են օտարվել, հարաբերությունները գնալով նվազում են: Ասենք, ջավախքցիները Բավրայի անցակետով գնում-գալիս են, այն ժամանակ կասեն` հետո ինչ, որ ջավախքցիներ են, որովհետև Հայաստանն ու Վրաստանը այնպիսի հարևաններ չեն, որոնց արանքում լուրջ սահման կա դրված: Մեր տրամաբանության մեջ կա այն, որ Ջավախքում ապրում են հայեր, որոնք Հայաստան են գալիս ամեն օր, և որոշակի բաներ նրանց համար պետք է հեշտացված լինեն:

Նախկինում ջավախքցիները, որոնք արտագնա աշխատանքի էին գնում, գալիս էին և Հայաստանից էին թռչում, հիմա ավելի շատ մարդիկ Թբիլիսիից են գնում, որովհետև այնտեղից ավելի էժան է, հեշտացված է, սահման չեն անցնում, իսկ հիմա ես հանդիպում եմ վրացիների, նույն պատգամավորների, որոնք Հայաստան են գալիս առաջին անգամ: Այսինքն` Հայաստանն իր համար հետաքրքիր չի եղել նախկինում, որ ինքը գա, իսկ Հայաստանում երևի մարդ չկա, որ Վրաստանում եղած չլինի:

Այդ պատգամավորները, բնականաբար, կողմ կքվեարկեն այնպիսի օրենքի, որը սահմանում է, որ Հայաստանն իրենց համար լրիվ արտասահման է` բառի ամենադասական իմաստով: Ես անհանգստացած եմ այն բանով, որ մենք հնարավոր է՝ չկարողանանք նույնիսկ ամենամեղմ ձևով նույնիսկ տարածաշարջանային հարաբերություններ ձևավորել: 2014-ի հիմնական անելիքներից մեկը Վրաստանի հետ հարաբերությունները խորացնելը պետք է լինի: