«Հետքի» կլոր սեղանի շուրջ Հայաստանի հարկային վերջին փոփոխությունների, դրանց թերությունների եւ առավելությունների մասին զրուցում են Պետական եկամուտների կոմիտեի նախագահի տեղակալ Արմեն Ալավերդյանը, կադրերի, խորհրդատվության եւ հաշվապահական հաշվառման «Թի ըքաունթ» ՍՊԸ-ի տնօրեն Տիգրան Մարտիրոսյանը, ԱԺ Ֆինանսավարկային եւ բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ Արծվիկ Մինասյանը եւ «Հետքի» գլխավոր խմբագիր Էդիկ Բաղդասարյանը:

Է. Բաղդասարյան – Փոքր եւ միջին բիզնեսը խթանելու նպատակով հարկային դաշտում իրականացվեցին փոփոխություններ: Ի՞նչ արդյունքներ են դրանք տվել, ոլորտի ներկայացուցիչները գո՞հ են:

Ա. Ալավերդյան – Փոփոխություններն ուժի մեջ են մտել այս տարվա հունվարի 1-ից եւ դեռեւս ընթացքի մեջ են: Դրանք իրենց բնույթով շատ բարդ են, որովհետեւ ընդգրկում են փոքր ու միջին բիզնեսի ողջ դաշտը: Հայաստանում 58,35 միլիոն դրամի շեմի սահմանումը, կարելի է ասել, հարկման առումով ոչ թե նորություն էր, այլ հեղափոխություն: Դա շատ բարձր շեմ է, որի տակ մտնում են փոքր եւ միջին բիզնեսի ներկայացուցիչների մեծ մասը: Բայց կարծում եմ` բոլորը չէ, որ պատրաստ են անմիջապես օգտվել այդ շեմի առավելություններից, սակայն գործընթացը սկսված է: Փոփոխությունների ազդեցությունը զգում ենք տարբեր ուղղություններով: Կան ե՛ւ դժգոհողներ, ե՛ւ գոհունակություն հայտնողներ: Հարկային մարմինները ստանում են բազմաթիվ հարցեր, ընդունում են տնտեսվարող սուբյեկտներին, որոնք առաջ են քաշում տարբեր հարցադրումներ, լարման տակ աշխատում է նաեւ թեժ գիծը: Մեր ամենօրյա աշխատանքով զգում ենք, որ 58,35-ի շեմի գործարկումն առաջացրել է վարչարարական խնդիրներ, եւ ես կարծում եմ, որ մի քանի ամիս անց` տարվա կեսին, կունենանք ռեալ գնահատական, թե փոքր եւ միջին բիզնեսի ներկայացուցիչների ո՞ր մասն է մտնում այդ շեմի տակ, գործում որպես այդպիսին եւ հարկվում այդ մեխանիզմով: Խոսքը տասնյակ հազարավոր տնտեսվարողների մասին է:

Է. Բաղդասարյան – Իսկ հիմնական դժգոհություններն ինչի՞ հետ են կապված, եւ ովքե՞ր են դժգոհողները:

Ա. Ալավերդյան – Միանգամից ասեմ, որ դրույքաչափի հետ կապված դժգոհություններ չկան, որովհետեւ մեղմացումն ակնհայտ է: Տնտեսվարող սուբյեկտների դժգոհությունները վերաբերում են հասույթների ֆիքսմանը, թե որտե՞ղ եւ ինչպե՞ս արտացոլեն իրենց շրջանառությունները, հաշվետվության ի՞նչ ձեւերից օգտվեն, հսկիչ-դրամարկղային մեքենաներն (ՀԴՄ) ինչպե՞ս կիրառեն եւ դրանցում գրանցված հասույթներն ինչպե՞ս արտացոլեն հաշվետվության մեջ: Դժգոհություններ կան իրազեկման պակասից, որովհետեւ բոլորը չէ, որ իրազեկված են: Բայց հիմնական դժգոհությունը կապված է փաստաթղթավորման հետ: Եթե պայմանականորեն տնտեսվարող սուբյեկտներին բաժանենք երկու բանակի` խոշոր, մանր ու միջին, վերջիններս բողոքում են, որ երբ իրենք գնումներ են կատարում` շինանյութերից սկսած, մինչեւ տարբեր հումքի նյութեր, խոշորն իրենց փաստաթուղթ չի տրամադրում: Իսկ մյուս բեւեռը դժգոհում է, որ իրենցից փաստաթուղթ չեն պահանջում, իրենք ուզում են խանութին փաստաթուղթ տրամադրել, բայց վերջինս հրաժարվում է, որովհետեւ այդ դեպքում ֆիքսվում է նրա շրջանառությունը: Այս պարագայում խոշորը զրկվում է սպառման հնարավորությունից, այն էլ տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում, եւ եթե մեկ ուրիշին դիմելով նորից մերժում է ստանում, ստիպված ապրանքը տրամադրում է առանց փաստաթղթի: Ամենամեծ խնդիրը սա է. տնտեսվարող սուբյեկտների մեծ մասը հրաժարվում է կա՛մ փաստաթուղթ տրամադրելուց, կա՛մ այն վերցնելուց: Իսկ օրենքում նախատեսված մեխանիզմը, որով մենք կարող ենք որսալ այդ դժգոհությունները եւ վերացնել դրդապատճառները, կարծում եմ` դեռեւս կատարյալ չէ:

Է. Բաղդասարյան – Ճիշտն ասած` խոշոր բիզնեսի այդ դժգոհության մասին առաջին անգամ եմ լսում, որ իրենք ուզում են փաստաթուղթ տալ, սակայն չեն վերցնում:

Ա. Ալավերդյան – Կարող եմ հասցեական ասել, թե որ կազմակերպություններն են դժգոհում, կարող եմ թվարկել նաեւ նրանց կողմից իրացվող արտադրանքի տեսակները` կաթնամթերք, մսամթերք, շինանյութ, ծխախոտ, խմիչք: Բոլոր խոշոր դիստրիբյուտորական ցանց ունեցող սուբյեկտներն այս խնդիրն ունեն: Միգուցե չեն բարձրաձայնում, բայց շատ-շատ դժգոհում են, որ փոքր եւ միջին բիզնեսը, օգտվելով օրենսդրական հնարավորություններից, շահագրգռված չէ աշխատել փաստաթղթով: Բայց կարծում եմ, որ որոշ մեխանիզմներ կան, որ երեք կամ վեց ամիս հետո կհարթեն այս իրադրությունը: Խնդիրը հիմնավորապես լուծելու համար անհրաժեշտ են ավելի մեծ ջանքեր: Այլ քայլեր էլ կան, օրինակ` վիճակահանությունը: Դա առնչվում է մանր բիզնեսին, բայց փաստաթղթավորման եղանակ է: Հիմա պատրաստվում ենք ներդնել եւս մեկ մեխանիզմ, որպեսզի միմյանց հետ աշխատող կազմակերպությունները շահագրգռված լինեն աշխատել փաստաթղթերով: Նախատեսում ենք շրջանառության մեջ մտցնել հատուկ հաշիվներ, եւ եթե գործարքները կատարվեն առանց դրանց, հարկման տեսակետից մենք ներկայացվող փաստաթղթերը հիմք չենք ընդունի: Պետության կողմից հաստատվելու է ստանդարտ փաստաթուղթ, ու եթե A սուբյեկտը B-ից ապրանք գնի, գրանցումն անպայման պետք է տեղի ունենա այդ համարակալված փաստաթղթի վրա, որը մեկի համար կհիմնավորի ծախսը, մյուսի համար` եկամուտը:

Է. Բաղդասարյան – Պարոն Մարտիրոսյան, «Թի ըքաունթի» հետ աշխատող ընկերություններն այս ընթացքում հատկապես ինչի՞ց են դժգոհում:

Տ. Մարտիրոսյան – Բողոքները հիմնականում կապված են վարչարարության եւ օրենքի որոշ դրույթների բացակայության կամ նախատեսված չլինելու հետ: Օրինակ` դեռ սահմանված չէ հարկ վճարողի գիրքը:

Ա. Ալավերդյան – Ժամանակին մենք Ազգային ժողովում ասում էինք, որ փոքր բիզնեսին հասույթները գրանցելու համար անհրաժեշտ է ինչ-որ մատյան, գիրք: Իրականում, երբ նշում ենք` հաշվապահություն չի վարում, դրանով ասում ենք` կեցցե անգրագիտությունը: Հաշվապահությունը միայն բարդ հաշվապահությունը չէ: Ենթադրվում է, որ ցանկացած փոքր բիզնես պետք է ցույց տա, թե իր արտադրանքն ինչքան իրացվեց: Մենք այնքան ենք ընկել պոպուլիզմի հետեւից, որ ասում ենք, թե հաշվապահությունն այնքան վտանգավոր է, որ փոքր բիզնեսի համար անգամ գիրք էլ չենք սահմանել: Հիմա օրենքով բոլոր այն սուբյեկտների համար, ովքեր ունեցել են մինչեւ 58,35 մլն դրամի շրջանառություն, ապրանքների վաճառքի եւ հասույթների գրանցման գիրքը վերացել է: Դրա համար ո՛չ գրքի կարիքը կա, ո՛չ էլ այդ ուղղությաբ կիրականացվեն ստուգումներ:

Տ. Մարտիրոսյան – Պարոն Ալավերդյան, ես մի հարց ունեմ: Ի՞նչ են անելու ծառայություն մատուցող այն ընկերությունները, որոնք նախորդ տարի գործել են Ավելացված արժեքի հարկի (ԱԱՀ) դաշտում, բայց, դրամական հոսքերից ելնելով, վճարումները կատարել են այս տարվա հունվարին: Հիմա նրանց ԱԱՀ-ն հետաձգված է: Օրինակ` մենք ունենք մի ընկերություն, որը ստացված ծառայության մասով մոտ 1,5 միլիոնի հետաձգված ԱԱՀ-ի վճարում ունի: Ստացվում է, որ եթե նա վճարեր դեկտեմբերին, կհարկվեր ավելի քիչ: Իսկ հիմա մեկ անգամ արդեն վճարելով` մի անգամ էլ ծախսագրում է կատարելու: Նույն իրավիճակն է նաեւ այն ընկերությունների մոտ, որոնք, ասենք, ապրանքները գնել եւ վաճառել են նախորդ տարում, բայց մատակարարին դեռ չեն վճարել:

Ա. Ալավերդյան – Ես բացառում եմ երկակի ԱԱՀ-ի վճարումը, որովհետեւ մեր Հարկային օրենսգրքի հիմնարար սկզբունքն է. միեւնույն հարկման օբյեկտին նույն ժամանակահատվածի համար երկու անգամ միեւնույն տեսակի հարկով չհարկել: Պետք է առաջնորդվենք այս սկզբունքով, եւ եթե այդպիսի հարցեր բարձրացվեն, խելամիտ առաջարկների դեպքում պատրաստ ենք պաշտոնական պարզաբանմամբ կամ հրանգավորման միջոցով խնդիրը կարգավորել, որպեսզի սուբյեկտն ավել հարկ չվճարի կամ երկու անգամ չկորցնի:

Տ. Մարտիրոսյան – Մեր հաճախորդները հաճախ տալիս են նաեւ հետեւյալ հարցը. ենթադրենք` տնտեսվարողը հիմնական միջոց է ձեռք բերել պարզեցված հարկի վճարման ժամանակահատվածում: Հիմա նա անցնում է ընդհանուր հարկման ռեժիմ: Այս դեպքում այդ հիմնական միջոցների մաշվածությունը նա կարո՞ղ է նվազեցնել շահութահարկից: Որովհետեւ այս պարագայում նա հայտնվում է մի իրավիճակում, որ իր նմանը, որը գույքը ձեռք է բերել ԱԱՀ-ի ժամանակ, ավելի շահեկան վիճակում է:

Ա. Ալավերդյան – Բայց չէ՞ որ ԱԱՀ վճարող տնտեսվարողը հաշվապահություն էր վարում, շահութահարկի հաշվարկ էր անում, եկամտի ծախս էր հաշվարկում: Նա այդ բարդությունները հաղթահարել է, հիմա էլ օգտվում է պտուղներից: Իսկ հարկատուների մի խումբ կա, որոնք այն ժամանակ օգտվել են պարզեցված հարկի բարի պտուղներից, հիմա սկսվել է մեկ այլ արտոնյալ կարգավիճակ, իրենք ուզում են այդ վիճակից օգտվել, սակայն ուզում են նաեւ օգտվել ԱԱՀ վճարողների համար նախատեսված արտոնություններից: Ճիշտն ասած` մենք այս հարցում մի քիչ դիմադրում ենք:

Տ. Մարտիրոսյան – Խոսքը մնացորդի մասին է, ոչ թե նախորդի կամ այն մաշվածության, որը բաժին ընկավ պարզեցված հարկի հատվածին:

Ա. Ալավերդյան – Ես առաջարկում եմ այդ պրոբլեմը միասին` մեր համապատասխան մասնագիտական բաժինների հետ մասնագիտորեն քննարկենք: Համոզված եմ, որ լուծում կգտնենք` հաշվի առնելով երկու կողմերի շահերը:

Ա. Մինասյան – Իմ կարծիքով` ոլորտում այսօր բաց է նաեւ այն հարցը, որ խոշոր բիզնեսը, հնարավոր մասնատումների միջոցով, կարող է հայտնվել արտոնությունների դաշտում: Այսինքն` փոխկապված անձանց ինստիտուտի խնդիրը պետք է օրենքում հստակ ամրագրվեր: Այդ հարցը, քանի որ իրավակիրառական պրակտիկայում դեռեւս փորձարկում չէր անցել, պայմանավորվեցինք, որ ընթացքում պետք է լուծում ստանա, որովհետեւ այսօր այն առկա է: 58,35-ի շեմից կարող են այսօր օգտվել, օրինակ, մի քանի սուբյեկտներ ստեղծելով, բայց մեկ կենտրոնից ղեկավարվելով:

Ա. Ալավերդյան – Տեսեք` ինչ է ստացվում: Մենք ունենք փոքր բիզնեսի զարգացմանն ուղղված փաթեթ, որը գործողության մեջ է: Տեսականորեն թվում է, թե բոլոր հարցերը հաշվի են առնվել եւ արդեն կիրառվում են: Բայց ընթացքում ի հայտ են գալու մի շարք հարցեր` ծախսագրման, հասույթների գրանցման, փոխկապակցված ինստիտուտի կիրառման հետ կապված: Միանշանակ, պարոն Մինասյանը ճիշտ է. Հայաստանում փոխկապակցված անձանց ինստիտուտը դեռեւս միայն թղթի վրա է, եւ գործնականում շատ դժվար է դա կիրառել: Կարծում եմ, որ այսպիսի հարցերը կկուտակվեն, կկազմեն որակ եւ դրանց լուծման նպատակով կարիք կլինի դիմելու ԱԺ-ին` փոքր բիզնեսի շահերը հաշվի առնելու նպատակով:

Տ. Մարտիրոսյան – Իսկ հնարավո՞ր է, որ թեկուզ ապագայում լինի մի այնպիսի մարմին, որը, ելնելով կոնկրետ իրավիճակից, մոտեցման այլ ձեւ կիրառի տնտեսվարող սուբյեկտի նկատմամբ: Օրինակ` ունենք սննդամթերք արտադրող կազմակերպություն, որն իր արտադրանքն առաքում է գրասենյակներ: Փաստորեն, այդ տնտեսվարող սուբյեկտին ՀԴՄ չի տրամադրվում. դիմել է հարկային տեսչություն, մերժվել է: Այսինքն` նա չի կարողանում իր պարզ բիզնեսն իրականացնել:

Ա. Ալավերդյան –Ես այդ կազմակերպության մասին տեղյակ եմ, այն մշտական գործունեության վայր չունի: Հիմա խնդրում եմ պատասխանեք, ասենք` նա պիցցայի պատվերն առաքում է կոնկրետ հասցե, հենց այդ պահին նա ՀԴՄ-ի կտրո՞ն պետք է տրամադրի:

Ա. Մինասյան – Իսկ ինչո՞ւ ոչ: Ոչ թե առաքիչը ՀԴՄ-ն իր հետ պետք է տանի, այլ արտադրամասում պիցցայի հետ միասին կտրոնը վերցնի ու տրամադրի գնորդին:

Ա. Ալավերդյան – Իսկ մենք ասում ենք` երբ պիցցան առաքում եք, գրանցեք այն առաքման գրքում: Ավելի լավ չէ՞:

Ա. Մինասյան – Լավ չէ, որովհետեւ դրանով տվյալ ապրանքի գնորդը զրկվում է ՀԴՄ կտրոնով վիճակահանությանը մասնակցելու հնարավորությունից:

Ա. Ալավերդյան – Ուրեմն, թող տուն առաքելու պատվերի փոխարեն գնա համապատասխան վայր ու գնի այդ ապրանքը, որպեսզի կարողանա մասնակցել նաեւ վիճակահանությանը:

Ա. Մինասյան – Ինչքանով հասկացա, եթե գնորդն արտադրամաս էլ գնա, միեւնույն է, ՀԴՄ կտրոն նրան չեն կարող տրամադրել, որովհետեւ այդ ընկերությունն իրացման կետ չունի: Այս դեպքում Ձեր առաջարկած լուծումը ո՞րն է:

Տ. Մարտիրոսյան – Իմ կարծիքով` պետք է լինի ինչ-որ մի մարմին, որը նման դեպքերում, ելնելով տնտեսվարող սուբյեկտների ներկայացրած առանձնահատկություններից, կկիրառի առանձնահատուկ մոտեցում, բնականաբար, իրականացնելով նաեւ համապատասխան վերահսկողություն: Ասպիսի մի կոնկրետ պրոբլեմ էլ կա. լամինանտներ վաճառող տնտեսվարողը մի փոքր կրպակում ապրանքը ցուցադրում է փոքր չափի կտորներով: Նա ՀԴՄ-ով գումարը վերցնում է եւ կազմակերպում առաքում: Բայց հարկային տեսչությունն ասում է` այս փոքր կրպակի մեջ 6 մետրանոց լամինատը չէիր կարող իրացնել, պետք է այն հասույթի գրքում գրանցես:

Ա. Ալավերդյան – Հարցը վերաբերում է նրան, թե տվյալ սուբյեկտն արտադրանքի իրացման ինչպիսի ձեւ է ընտրում: Երկրորդ` միայն նմուշը տեսնելը գնորդի համար բավարար չէ: Դա խոսում է առեւտրի սպասարկման որակի մասին:

Ա. Մինասյան – Բայց հարկայինն ի՞նչ գործ ունի գնորդի ճաշակի հետ:

Ա. Ալավերդյան – Կներեք, 14 հարկանի շենքի 12-րդ հարկում մեկը մեծածախ առեւտուր է կազմակերպում, ես դրա հետ գործ ունե՞մ:

Ա. Մինասյան – Դրա հետ էլ գործ չունեք, որովհետեւ օրենքով արգելված է 12-րդ հարկում իրացմամբ զբաղվել:

Ա. Ալավերդյան – Արգելված է զբաղվել մանրածախ առեւտրով, բայց մեծածախ կարող է:

Ա. Մինասյան – Ես որքանով հիշում եմ` Քաղաքացիական օրենսգրքում, «Իրավունքների պետական գրանցման մասին» օրենքում եւ կառավարության համապատասխան որոշումներում արգելվում է այդպիսի տարածքներում նման գործունեություն ծավալել` առանց տարածքի նշանակությունը փոխելու: Ա. Ալավերդյան – Հարկային օրենսդրության կիրառման առումով մենք չենք կարող ասել, որ տվյալ սուբյեկտի գործունեությունը տվյալ տարածքում համարվում է ապօրինի: Առեւտուր անելու սահմանափակում, ցավոք, օրենսդրորեն չունենք:

Ա. Մինասյան – Որպես ոլորտի ներկայացուցիչներ` ես ուզում եմ մի հարց ուղղել ձեզ: Ընդամենը վերջերս մենք օրենք ընդունեցինք, որով մինչեւ 100 մլն շրջանառություն ունեցողները հաշվապահությունը վարելու են պարզեցված կարգով, եւ այդ կանոնակարգը դեռեւս պետք է կառավարությունն ընդունի: Իսկ մի քանի տարի անց պետք է անցնենք հաշվապահական հաշվառման միջազգային չափանիշներին: Ինձ համար հետաքրքիր է` ի՞նչ խոչընդոտներ կան միջազգային ֆինանսական հաշվետվությունների կազմման եւ ներկայացման ուղղությամբ: Ես հասկանում եմ, որ այսօր ո՛չ մեր հաշվապահներն են պատրաստ դրան, ո՛չ էլ ձեռնարկությունների սեփականատերերը եւ մենեջերներն են գիտակցում դրա կարեւորությունը: Բայց ուրիշ ի՞նչ խոչընդոտներ կան:

Տ. Մարտիրոսյան – Կարծում եմ` առաջին հերթին պետք է փոխվի հոգեբանությունը, որովհետեւ այսօր հաշվապահական հաշվառում տնտեսությունների մեծ մասը վարում է, որպեսզի բավարարի հարկային տեսչության պահանջները: Մարդիկ դեռ քիչ են հասկանում, որ հաշվապահական հաշվառումը պետք է նաեւ ներքին օգտագործողին: Միջազգային չափանիշներին անցնելու հետ կապված` մեր մասնագետների, հաշվապահների շրջանում այսօր մեծ զանգված կա, որոնք այս անցումները, որպես մասնագետ, ուղղակի ի վիճակի չեն հաղթահարելու: Օրինակ` տարիքով կանայք, ովքեր պարզեցված հարկի դաշտում են աշխատել, հիմա պետք է նորից կարդան բազմաթիվ օրենքներ:

Ա. Ալավերդյան – Նախեւառաջ` այդպիսի հաշվապահություն վարելու հարցում պետք է լինի պահանջարկ: Քանի մեր բիզնեսը թափանցիկ չէ, ստվերի մեջ է, որեւէ սեփականատիրոջ կամ բաժնետիրոջ Հայաստանում ձեռնտու չէ, որպեսզի իր շրջանառությունները հաշվապահորեն արտացոլվեն: Բայց, բացի հարկայինին ներկայացնելուց, հաշվապահությունը սեփականատերերին, բաժնետերերին, պոտենցիալ բաժնետերերին, արտաքին ներդրողներին ներկայացնելու համար է, որպեսզի գրավչություն ստեղծվի, իմանան` ինչ ակտիվներ եւ պասիվներ ունի տվյալ կազմակերպությունը: Սրա համար է հաշվապահությունը, եւ եթե մեր տնտեսվարողները վարեն միջազգային ֆինանսական հաշվետվություն, օտարերկրյա կապիտալը կարող է թափանցել նաեւ Հայաստան: Դրա համար առաջին հերթին պահանջարկ է պետք: Այդ ինչպե՞ս է, որ մենք կարողանում ենք հանրային սննդի ոլորտում միջազգային ամենաբարձր չափանիշներով օբյեկտ պատրաստել, բայց հաշվապահություն չենք ուզում վարել: Կամ`այդ ինչպե՞ս է, որ մի քանի սուբյեկտներ նման հաշվապահություն շատ լավ վարում են` կոնյակի գործարան, «ՎիվաՍել-ՄՏՍ», բանկեր եւ այլն:

Ա. Մինասյան – Որովհետեւ նրանց առջեւ այդ պահանջը դրված է օրենքով:

Ա. Ալավերդյան – Այո, դա վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի պնդումն էր, որ անպայման այն, ինչին հասել ենք բանկային ոլորտում, տեղափոխվի նաեւ տնտեսական դաշտ: Ընկերությունները շահագրգռված չեն, եւ դրա համար կառավարությունը գնաց պարտադրանքի. ինչ-որ մեծության ընկերություններ, որոնք, օրինակ, ունեն 500 միլիոնի շրջանառություն, պետք է հաշվապահական հաշվառումը վարեն միջազգային չափանիշներին համապատասխան:

Ա. Մինասյան – Սա ստվերի դեմ պայքարի կարեւոր միջոց է: Բայց մյուս կողից` այլ բան է, երբ կա օրենքի պահանջ, այլ բան է, որ սուբյեկտները դեռ պատրաստ չեն դրան:

Տ. Մարտիրոսյան – Մենք, լինելով մի ընկերություն, որտեղ աշխատում է 25 հաշվապահ, ինքներս տեղեկատվության պակաս ունենք: Կարծում եմ` ամենամեծ բացերից մեկն այսօր դա է:

Ա. Մինասյան – Դուք ունեք հաշվապահական ասոցիացիա, ինչո՞ւ չեք ակտիվացնում:

Ա. Ալավերդյան – Հասարակական այդ կառույցը դեռեւս վերջնականապես կայացած չէ. կա «Հաշվապահների ասոցիացիա», «Որակյալ հաշվապահների ասոցիացիա», շուտով կարող է ստեղծվել «Հայ որակյալ հաշվապահների ասոցացիա»...

Ա. Մինասյան – Պատճառը նաեւ պետության մեջ է, որովհետեւ առ այսօր չենք մտածում, որ առնվազն հաշվապահների որակավորման քննությունը հարկավոր է փուլային ձեւով փոխանցել այդ կառույցներին: Պահել ենք չինովնիկի ձեռքում. Ֆինանսների նախարարությունն ինքն է որակավորում: Արդյունքում հաշվապահության հարցաշարի 60 տոկոսը հաշվապահներին ամենեւին պետք չէ: Պահանջարկը, թե ինչ հարցաշար է անհրաժեշտ կազմել եւ ինչ որակի, դա պետք է իրենք որոշեն: Պահանջը ծնում է նաեւ պետությունը:

Ա. Ալավերդյան – Հայաստանում հաշվապահական հաշվառման դրվածքի համար պետեկամուտների կոմիտեն երբեք պատասխան չի կրել եւ չի էլ կրելու, որովհետեւ դա սուբյեկտների խնդիրն է: Մենք հարկային հաշվառման պատասխանատուն ենք, որը հաշվապահական հաշվառումից տարբերվում է:

Ա. Մինասյան – Իհարկե, տարբերվում է, բայց նաեւ հիմնվում է դրա վրա: Պետությունը պետք է աջակցի դրա կայացմանը: Օրինակ` ֆոնդային բորսան մինչեւ 2000 թ. պետական կառույց էր, այնուհետեւ դարձավ ինքնակարգավորվող կազմակերպություն, հետո` պետական եւ օտարվեց շվեդական ֆոնդային բորսաների ցանցին: Կենտրոնական բանկը գնաց այդ քաղաքականությանը, որպեսզի խրախուսի մասնավորի մասնակցությունը, ընդ որում` պլանավորված էր, որ որակավորման քննությունները պետք է փոխանցվեն Ֆոնդային բորսային: Այսինքն` պետական չինովնիկը պետք է հասկանա, որ ինքն ավելի շատ չի մտածում այն անձի մասին, ով ինքն իր որակի համար շուկայում պետք է տեղ ունենա:

Է. Բաղդասարյան – Ես ուզում եմ ձեր ուշադրությունը հրավիրել հարկային ռազմավարության փաստաթղթի վրա, որում մի շատ լավ կետ կա. «Պետական բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից գործարարությամբ զբաղվելը կանխարգելող օրենսդրական եւ վարչարարական մեխանիզմի ներդրում»: ԱԺ-ում օրենքի ինչ-որ նախագծեր կա՞ն, ինչպե՞ս է այս ամենն իրականացվելու: Ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկելու, որպեսզի պատգամավորները բիզնեսով չզբաղվեն:

Ա. Մինասյան – Սկսենք օրենսդրությունից. Քաղաքացիական օրենսգրքի 2-րդ հոդվածը սահմանում է ձեռնարկատիրական գործունեությունը: Այն սեփական ռիսկով, որոշակի եկամուտ ստանալու ակնկալիքով իրականացվող տնտեսական գործունեություն է: Իսկ 26-րդ հոդվածը սահմանում է ձեռնարկատիրական գոծունեության առնվազն 3 ձեւ. ստեղծել իրավաբանական անձ, գրանցվել անհատ ձեռնարկատեր, արտոնագրավճար կատարողներ կամ գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու դեպքում` համատեղ գործունեության պայմանագիր: Ստացվում է, որ իրավաբանական անձ ստեղծելու դեպքում ես դառնում եմ բաժնետեր եւ այդ ուժով դառնում եմ ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող: Այսինքն` խախտեցի ոչ միայն Սահմանադրությունը, օրենքը, այլեւ բազմաթիվ այլ պետական պաշտոնյայի էթիկական սկզբունքներ: Այսօր մեր երկրում, եթե այս տրամաբանությամբ ենք շարժվում, վարձակալություն հանձնող անձը դառնում է ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող: Այսինքն` կա օրենսդրական լուրջ փոփոխության անհրաժեշտություն: Ես շատ ուրախ եմ, որ այդ ռազմավարությունը ներառված է կառավարության ծրագրում, բայց դա գերազանցապես վերաբերում է հարկային ոլորտին, այնինչ հարկավոր են գլոբալ փոփոխություններ, որպեսզի հնարավոր լինի կատարել հստակ տարանջատում: Կան միջազգային չափանիշներ, օրինակ` անձը որեւէ ընկերությունում փայի մասնակցության ուժով չի համարվում ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող, եթե փայը. առաջին` չի պարտադրում այնպիսի վերահսկողություն, որ տվյալ անձը կարողանա որոշումներ կայացնել միանձնյա կամ փոխկապակցված անձանց հետ: Երկրորդ` նա չի հանդիսանում գործադիր մարմնի անդամ: Եվ երրորդ` չի միավորում աշխատուժը, կապիտալը եւ ձեռնարկատիրական ունակությունը: Այս սկզբունքներից ելնելով` ներկայումս ես եւ իմ շատ գործընկերներ աշխատում ենք օրենսդրության մեջ փոփոխություն կատարելու ուղղությամբ, որպեսզի կարողանանք մտցնել հստակություն:

Է. Բաղդասարյան – Այսինքն` պետք է օրենքները փոխեք, որ այդ մարդիկ հանգիստ կարողանան բիզնեսո՞վ զբաղվել:

Ա. Մինասյան – Ոչ, օրենքները պետք է փոխենք, որպեսզի հստակ լինի` ով է երկրում համարվում ձեռնարկատիրական գործունեություն իրականացնող անձ: Այսօր մենք պրոբլեմ ունենք, եւ հարկայինն այն լուծելու համար տեսեք, թե ինչ է արել: Ձեռնարկատիրական գործունեություն հասկացությունից զատ հարկային օրենսդրության մեջ օգտագործել է տնտեսական գործունեություն հասկացությունը եւ որոշել է որոշակի ձեւով չափանիշներ սահմանել, որպեսզի կարողանա կիրառել արդար հարկման համակարգ:

Է. Բաղդասարյան – Պարոն Ալավերդյան, այս ռազմավարությունը գրելիս կիրառումն ինչպե՞ս էիք պատկերացնում:

Ա. Ալավերդյան – Պետք չէ պատկերացնել կոնկրետ մեկ օրինակով, այլ համալիր ընդգրկման մեջ: Երկրորդ` դա կապված է ծրագրի այն հատվածի հետ, որը վերաբերում է խոշոր բիզնեսի հարկման մեխանիզմների կատարելագործմանը: Մասնավորապես, այդ կետն ուղղված է բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների կողմից ձեռնարկատիրական գործունեության դեպքերի կանխարգելմանը: Օրինակ` նախարարի տեղակալը միաժամանակ ձեռներեց է, զբաղվում է ներկրմամբ կամ ունի խոշոր ձեռնարկություն: Եթե նա բաժնետոմսեր ունի, այսօրվա օրենսդրությունը որեւէ խոչընդոտ չի ստեղծում: Բայց եթե զբաղվում է ակտիվ բիզնեսով, որոշումներ է կայացնում, արձակում է հրամաններ եւ վճիռների վրա գործում է որոշիչ ազդեցություն, ապա դա ուղղակի ձեռնարկատիրական գործունեություն է: Միայն այդ հարցադրումն արդեն շատ կարեւոր է: Մինչ այժմ մենք ընդհանրապես նման հարցեր չենք բարձրացրել, եւ բոլորիս աչքի առաջ պետական բարձրաստիճան պաշտոնյան զբաղվել կամ զբաղվում է բիզնեսով: Կարծում եմ` արդեն իսկ հարցադրումը ենթադրում է, որ պետք է տարբեր մեխանիզմներ ու ելքեր գտնենք, վերլուծենք եւ աստիճանաբար մտցնենք սահմանափակումներ պետական բարձրաստիճան պաշտոնյաների համար, որ նրանք միաժամանակ բիզնեսով չզբաղվեն ու օգտվեն իշխանության, այսպես ասած, բարիքներից: Պաշտոնյան պետք է համոզված լինի, որ եթե այդ պաշտոնը զբաղեցնում է, ստանում է այնքան նյութական բավարարվածություն, որը բավարարում է իր պահանջները, այսինքն` նա կարիք չունի հովանավորի կամ բիզնեսով զբաղվելու: Ստացվել է հակասական իրավիճակ. մի կողմից չունենք պետական բարձրաստիճան պաշտոնյայի բարեկեցության այնպիսի մակարդակ, որի դիմաց նրանից կպահանջենք համապատասխան մոտեցումներ եւ կարգելենք զբաղվել ձեռներեցության տեսակներով: Իսկ պարոն Մինասյանը շատ լավ օրինակ բերեց, որ ձեռներեցությունն այնպես անհստակ է սահմանված, որ եթե նույնիսկ մեխանիկական սահմանափակումներ մտցնես, ուղղակիորեն նա կարող է ձեռներեց չհամարվել, բայց անուղղակի` իր երեխաների, կնոջ, հարազատների միջոցով զբաղվել բիզնեսով: Եթե հարցերը լուծեցիր փոխկապակցված ինստիտուտում, կա շահերի հետ կապված խնդիր, եւ շահերի իրացման միջոցով տվյալ անձն այդ հարցը կկարգավորի: Ուզում եմ ասել` նախ պետք է այդ երկու բեւեռները` պետական պաշտոնյա եւ բիզնես, իրարից սահմանազատել: Մեկ օրվա կամ մեկ տարվա մեջ սա չի լինի: Մեխանիզմներից մեկն այն է, որ օրենսդրությունը պետք է հստակեցնել: Պետք է հստակեցնել քաղծառայողի, հարկային, մաքսային, հանրային ծառայողների, պետական մյուս պաշտոնյաների պաշտոնների նկարագրերը, գործառույթները: Պետք է հստակ պատասխանատվության միջոցներ սահմանվեն պաշտոնեական դիրքը չարաշահելու համար: Պետք է հստակեցվեն նաեւ պետական պաշտոնյային պարգեւատրման, խրախուսման մեխանիզմները: Այսինքն` սա ենթադրում է մի շարք միջոցառումների իրականացում: Խոսքը նաեւ կանխարգելիչ միջոցառումների մասին է: Օրինակ` բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների շահերն ուսումնասիրող կամ էթիկայի հարցերով զբաղվող առանձին մարմնի կամ այդպիսի գործառույթով օժտված միավորի ստեղծում: Այսօր դա դրված է պետական կառավարման հիմնարկի ղեկավարի հայեցողությանը: Իսկ առաջիկայում այսպես կոչված Էթիկայի հանձնաժողովը կարող է աստիճանաբար մեր հասարակության մեջ նաեւ այդպիսի մեխանիզմներ ներդնել: Հարկային մարմնի ծրագրում դա ներառելը պայմանավորված է այդ համակարգում խնդրի սրությամբ, որպեսզի հարկային ծառայողն ինքը բիզնեսով չզբաղվի կամ չհովանավորի, որովհետեւ դա առաջացնում է անհավասար մրցակցություն:

Է. Բաղդասարյան – Մեզ մոտ ամեն ինչ հակառակ է ստացվում: Ասենք` հրապարակում ենք փաստեր եւ տեղեկացնում ինչ-որ խախտման մասին, բայց դրա հեղինակը ոչ միայն չի պատժվում, այլեւ բարձրացվում է նրա պաշտոնը: Օրինակ` բանանի պատմությունը: Այս օրինակն եմ մատնանշում, որովհետեւ խախտումներն իրականացվել են հարկային եւ մաքսային մարմինների միջոցով:

Ա. Ալավերդյան – Բերեք կոնկրետ օրինակ:

Է. Բաղդասարյան – Օրինակն արդեն ներկայացրի` բանանի ներկրման եւ արտահանման փաստաթղթեր կեղծողը ԴԱՀԿ ծառայության պետն է:

Ա. Ալավերդյան – Ես տեղյակ չեմ այդ մասին, որովհետեւ ինձ հետաքրքրում է ՍՊԸ-ն, որի կատարած խախտման դիմաց պետական բյուջեին հասցված վնասը ոչ միայն վերականգնվեց, այլեւ տույժ-տուգանքներով մենք նույնիսկ մեր մեկ ամսվա պլանը հանգիստ կատարեցինք, եւ շատ լավ էր:

Է. Բաղդասարյան – Այսինքն` դրանով նրան հնարավորություն տվեցիք, որ ինչ ուզենա անի:

Ա. Ալավերդյան – Ոչ, մենք մարդուց գումար չենք գանձել, գանձել ենք կազմակերպությունից ԱԱՀ, որ պետբյուջեն պետք է ստանար, ուշացման օրերի տույժ, որ բավականին լուրջ գումար էր, եւ տուգանք` կատարված խախտման դիմաց:

Զրույցը գրի առավ Արարատ Դավթյանը