Կոտայքի մարզի հանրային պաշտպան Ռոբերտ Ղազարյանն իր վարույթում ընդամենը 5 գործ ունի, որից երկուսին նա մասնակցել է նախաքննության փուլում, երեք գործով` պաշտպանության է հրավիրվել դատարանի որոշումով:

Ռ. Ղազարյանին, որը սպասարկում է Աբովյանի եւ Եղվարդի տարածաշրջանները, ՀՀ ոստիկանության Կոտայքի քննչական բաժանմունքը պաշտպանության է հրավիրել երկու գործով եւ միայն նրա համար, որ տվյալ դեպքերում Քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածը պաշտպանի պարտադիր մասնակցություն է նախատեսում: Քննիչը հանրային պաշտպան հրավիրելու իր որոշումներից մեկը հետեւյալ կերպ է պատճառաբանել` «հարցաքննվողի մոտ նկատվում են հոգեկան հիվանդությանը բնորոշ հատկանիշներ, որի պայմաններում փաստաբանի մասնակցությունը պարտադիր է, ուստի հանրային պաշտպան է հրավիրվում»: Մեկ այլ դեպքում` «անչափահաս է, բացի այդ, նա հրաժարվել է պաշտպանի ծառայությունից վճարունակ չլինելու պատճառով, ուստի անհրաժեշտություն է առաջացել ներգրավել հանրային պաշտպան»: Նշենք, որ Քրեական դատավարության օրենսգրքի 69 հոդվածը պաշտպանի պարտադիր մասնակցություն է նախատեսում հետեւյալ դեպքերում. 2) կասկածյալի կամ մեղադրյալի համար դժվար է ինքնուրույն իրականացնել պաշտպանության իր իրավունքը` համր, կույր, խուլ լինելու, խոսքի, լսողության, տեսողության ֆունկցիաների այլ էական խանգարման, երկարատեւ ծանր հիվանդության, ինչպես նաեւ տկարամտության, բացահայտ մտավոր անզարգացածության, այլ ֆիզիկական կամ հոգեկան պակասությունների հետեւանքով. 3) կասկածյալի կամ մեղադրյալի մոտ առկա է հոգեկան հիվանդություն կամ ժամանակավոր հիվանդագին հոգեկան խանգարում. 4) կասկածյալը կամ մեղադրյալը չի տիրապետում կամ ոչ բավարար չափով է տիրապետում քրեական դատավարության լեզվին. 5) հանցանքը կատարելու պահին կասկածյալը կամ մեղադրյալն անչափահաս է. 8) քրեական հետապնդումն իրականացվում է այն անձի նկատմամբ, որին վերագրվում է քրեական օրենսգրքով չթույլատրված արարքի կատարում անմեղսունակության վիճակում. Հանրային պաշտպանի(հ/պ) գրասենյակն ամփոփել է հանրային պաշտպանների գործունեության 2009 թ. առաջին կիսամյակի արդյունքները, ըստ որի` նախաքննության ընթացքում հ/պ-ների ներգրավվածությունը նախաքննություններին կտրուկ նվազել է ողջ հանրապետությունում: Պատճառն այն է, որ ապրիլ ամսից հանրային պաշտպանի գրասենյակը նոր ղեկավար ունի, որը հ/պ-ներին արգելել է քննիչների կանչով, առանց հարցաքննվողի պաշտպան ունենալու ցանկությունը եւ նրա սոցիալական վիճակը ճշտելու ներկայանալ նախաքննություն իրականացնողներին: Արդյունքում, կտրուկ կրճատվել է հ/պ-ներից հրաժարումների թիվը, որոնք կոչված են անվճար պաշտպանություն իրականացնել սոցիալապես անվճարունակների համար: Կոտայքի մարզի հ/պ Ռ. Ղազարյանը գրասենյակին ներկայացրած իր անցյալ տարվա վարույթների հաշվետվություններով միայն 2008 թ.-ի համար իր ծառայությունից հրաժարվելու 41 որոշում է ներկայացրել: ՀՀ ոստիկանության Կոտայքի քննչական բաժանմունքը բոլոր վարույթներին կցել է տպագիր մի ձեւաթուղթ (բլանկ), որը նրանք վերնագրել են` «Արձանագրություն կասկածյալի կամ մեղադրյալի կողմից պաշտպանից հրաժարվելու մասին»: Միօրինակ այդ ձեւակերպումը հավաստումն է այն բանի, որ ոստիկանությունում հարցաքննվողը «հրաժարվում է պաշտպանից եւ մտադիր է իր պաշտպանությունն իրականացնել անձամբ` առանց պաշտպանի իրավաբանական օգնության»: Նախկինում իր ծառայությունից մեծ թվով հրաժարումների պատճառը Ռ. Ղազարյանն այսպես է բացատրում. «Առաջ գնում էի եւ կասկածյալները կամ մեղադրյալները իմ ներկայությամբ էին հրաժարվում, իսկ հիմա նման բան չկա, ես գնում եմ, երբ նրանք հաստատապես հանրային պաշտպան են պահանջում: Նախկինում, երբ իմ ներկայությամբ էին հրաժարվում, ես տեղեկանում էի, թե որն է հրաժարվելու պատճառը: Հիմա, ի տարբերություն նախկինի, նույնիսկ հրաժարումների պատճառներից տեղյակ չեմ, քանի որ ինֆորմացիա չի տրամադրվում, թե քանի գործ է եղել քննչական կամ դատական վարույթում եւ քանիսն են հրաժարվել պաշտպանի ծառայությունից»: Հարցաքննվողները, նրա ասելով, իրենց ծառայությունից հիմնականում հրաժարվում էին պատճառաբանելով, որ իրենք ունեն պաշտպան, որին կհրավիրեն կամ` քանի որ իրեն քննիչներն են հրավիրում, նրանք հ/պ-ներին դիտարկում էին իբրեւ քննիչի պաշտպան: «Այժմ իրավիճակը միանգամայն այլ է. մեզ հրավիրում են, երբ հարցաքննվողը հաստատապես հանրային պաշտպան է ցանկացել, եւ այդ մասին քննիչը որոշում է կայացրել»,- ասում է Կոտայքի մարզի հանրային պաշտպանը: Ռոբերտ Ղազարյանի ասելով դատարաններում ավելի քիչ են հրաժարվում հանրային պաշտպանի ծառայությունից, քան նախաքննության փուլում: Հանրային պաշտպանին հայտնի չէ այս իրավիճակի պատճառները, սակայն համոզված է, որ մեղադրյալը կամ կասկածյալը պետք է պաշտպանի ներկայությամբ հրաժարվի: «Մենք ի՞նչ իմանանք, թե քննիչը ինչ է ասել կամ ինչպես է ասել, որ մեղադրյալը կամ կասկածյալը հրաժարվել է անվճար իրավաբանական օգնություն մատուցող հանրային պաշտպանի ծառայությունից»,- ասում է նա: Այնուամենայնիվ, նա կարծում է, որ հրաժարումների հիմնական պատճառներից մեկն էլ փաստաբանին չվստահելն ու չհավատալն է, իսկ որոշ կասկածյալներ կամ մեղադրյալներ էլ համոզված են, որ իրենք անմեղ են, ուստի պաշտպանի կարիք չունեն: Անշուշտ վերջինս հասարակության թերի իրավագիտակցության արդյունք է, բայց ըստ Կոտայքի մարզի հանրային պաշտպանի` եղել են նաեւ դեպքեր, որ սկզբում հրաժարվել են պաշտպանի ծառայությունից, բայց հետո զղջացել են եւ վերստին հանրային պաշտպան պահանջել: Իրավական այս խնդիրը համապարփակ ուսումնասիրության կարիք ունի, քանի որ հանրային պաշտպան հրավիրելու օրենսդրական լուծումը տարբեր կերպ է մեկնաբանվում եւ շատ հաճախ հանրային պաշտպանի, քննչական մարմնի աշխատակցի եւ դատավորի տեսակետներն այս հարցում հակադրվում են: Ակնհայտ է նաեւ, որ հ/պ-ներից հրաժարվելու ամենագլխավոր պատճառներից մեկը հասարակության թերի իրավագիտակցությունն է. անվստահություն կա ողջ իրավական համակարգի նկատմամբ, լինի` փաստաբանական ծառայություն, քննչական մարմին, թե` դատարան:

Բելլա Հովհաննիսյան