Նարեկ Խաչատրյան

Դալարի համայնքապետ Գագիկ Ալեքսանյանը պնդում է, որ տեղի բնակչությունը հիմնականում ապրում է դրսից ստացած գումարներով, իսկ հող քիչ են մշակում, որովհետեւ հողով ընտանիք պահել չի լինում: «Ինչպես գրեթե ամենուր, այստեղ էլ երիտասարդության մի զգալի մասը դրսում է»,- ասում է համայնքապետ Գագիկ Ալեքսանյանը:

Արարատի մարզի այս գյուղում բավականին մեծ մակերեսով սեփականաշնորհված հողատարածքներ (ընդհանուրի գրեթե կեսը) չեն մշակվում: «Ոռոգման ջուրը թանկ է, չի բավականացնում, կիսատ-պռատ է լինում, մարդիկ ժամանակին չեն կարողանում ջրել, եւ բերքի կորուստ է լինում, դրա համար երբեք ոչ ոք պատասխանատու չի, իսկ ջրի փողը, հողի վարձը, անկախ ամեն ինչից, գյուղացին պետք է տա: Արդար չի»,- ասում է համայնքապետը: Հողը մշակելուց հրաժարվելու լրջագույն պատճառ է ոռոգման ջրի սակավությունը: Խնդիրը որոշ չափով լուծելու նպատակով անցած տարի տարածքում հորատանցքեր են փորել` արտեզյան ջրեր հանելու համար, որը բավականին թանկ հաճույք է: «Ոռոգման 1 ժամի համար 800-1000 դրամ փող են ուզում: Դե հաշվեք` 1 հա-ի ոռոգումն ինչ կարժենա»,- հարց է տալիս համայնքապետ Գ. Ալեքսանյանը: 

Այս գյուղում առավելապես պտուղբանջարեղեն ու խաղող են մշակում: «Ժողովուրդը գործարանին հանձնած պոմիդորի փողը չէր կարողանում ստանալ, միայն մարզպետի միջամտության շնորհիվ մարդիկ կարողացան իրենց գումարները ստանալ: Միակ եկամտաբեր ճյուղը խաղողագործությունն է, բայց 1 հա խաղողի այգի հիմնելու համար նվազագույնը 20 հազար դոլար է անհրաժեշտ, որը նույնպես չկա: Կան գյուղեր, որոնք հողի մշակությունից կարողանում են եկամուտ ստանալ, սակայն մեր տարածաշրջանի գյուղերում դա չի հաջողվում»,- իրավիճակը ներկայացնում է Դալարի համայնքապետը:

Հողի անեկամտաբերության պատճառով դրա արժեքն այստեղ բարձր չէ` ի տարբերություն մարզի «գյուղատնտեսական» գյուղերում: Մեր հանդիպումից որոշ ժամանակ առաջ նույն կարծիքն էին պնդում նաեւ Արտաշատի կադաստրի մասնագետները` նշելով, որ եթե այլ գյուղերում 1-2 քմ-ի համար հարեւանների, անգամ բարեկամ-հարեւանների մեջ լուրջ վեճ ու կռիվներ են լինում, դատ ու դատաստան, ապա այս տարածաշրջանում նման վեճեր գրեթե չեն լինում: Այստեղ հողը դեռեւս այն արժեքը չունի: Դալարում վերջին մեկ տարում հողի աճուրդ չի եղել, մի դեպք է եղել, երբ շինություն է վաճառվել: «Հողի աճուրդի համար պետք է այնքան սպասենք, որ գինը հետաքրքրի ժողովրդին: Հիմա չի հետաքրքրում: Սեփականաշնորհված հողի 1000 քմ-ը բոլորովին վերջերս վաճառվում էր 200 դոլարով, հիմա մի քիչ թանկացել է` պայմանավորված ընդամենը դոլարի կուրսի անկմամբ: Իսկ տնամերձ հողամասի 1000 քմ-ն առավելագույնը 3000 դոլարով է վաճառվում: Շուկայական արժեքն ավելի ցածր է, քան կադաստրայինը»,- ասում է համայնքապետը: Մինչդեռ վերջին տարիներին, երբ համայնքապատկան հողերը որպես սեփականություն հանձնվեցին համայնքներին, համայնքապետերը հողերի աճուրդ-վաճառքի ակտիվ գործընթաց սկսեցին: Այսօր արդեն եզակի չեն այն գյուղերը, որոնցում համայնքի հետագա զարգացման նպատակով ժամանակին թողնված ամբողջ հողային ֆոնդն այլեւս աճուրդ- վաճառքով իրացված է:

Ինչ վերաբերում է անմիջապես համայնքապետարանի լուծելիք խնդիրներին. ունեն գրեթե վթարային վիճակում գործող մանկապարտեզ, որտեղ երեք խումբ երեխաներ են հաճախում: Սոցներդրումների հիմնադրամի օգնությամբ մանկապարտեզը վերանորոգելու հնարավորություն կա, բայց, մասնագետների հաշվարկներով, միայն տանիքն ու սանհանգույցը կարգի բերելու համար 45 մլն դրամ է անհրաժեշտ, որի 10%-ը պետք է համայնքապետարանն իր բյուջեից ներդնի: «Որտեղի՞ց այդքան գումար: Դալարի նման գյուղի համար դա շատ մեծ թիվ է: Բյուջեն, դոտացիայով հանդերձ, հազիվ 30 մլն դրամ է կազմում»,- ասում է համայնքապետն ու հավելում, որ գումար ունենալու դեպքում իրենք նույն աշխատանքը կարող են անել` ոչ ավել, քան 10 մլն դրամով:

Դալարի Մշակույթի տունը, որ գեղեցիկ, հիասքանչ շենք է` ամեն կողմից աչքի զարնող, 90-ականների վերջերին 99 տարով վարձակալության է տրվել մի ամերիկահայ գործարարի, որի դիմաց տարեկան համայնքային բյուջե է մուծվում 100-150 դոլար: Գործարարը վերականգնել է վթարային շինությունը եւ այն վերածել գորգագործական ֆաբրիկայի, որտեղ աշխատանք են գտել նաեւ գյուղի բնակիչները: Հիմա գյուղը Մշակույթի տուն չունի, գորգագործի բիզնեսն էլ հաջողություն չի ունեցել, եւ վերջինս արդեն սկսել է «գործարանը փակելու գործընթացը»: 100-ից ավելի աշխատողներից մնացել են ընդամենը 15-ը: Գորգագործականից բացի, գյուղում կա նաեւ գինու գործարան, որը նույնպես լիարժեք չի աշխատում` ընդամենը չորս աշխատակցով: Այնպես որ, այս մեկից էլ համայնքապետարանը թե հարկի, թե օգնության առումով ակնկալիքներ չունի: Բնականաբար, 4-5 մանր խանութներում վաճառված օղու եւ ծխախոտի հարկերը «բալասան լինել չեն կարող»:

Դալարում հողով չեն ապրում, բայց անցած տարի հաջողվել է 92% հողի հարկի հավաքագրում ապահովել: Նախորդ տարիներից, ընդ որում` 90-ականների սկզբներից, մնացած պարտքերը քիչ չեն: Դալարում այն կազմում է շուրջ 40 մլն դրամ: Համայնքապետարանի ներսում` մուտքի մոտ, փակցված է պարտատու հարկատուների ցուցակը` պարտքի գումարի հստակ պատկերով: Երեւում է նաեւ պարտքերի մարման ընթացքը:

Գյուղի 40-50%-ն ընդհանրապես ջուր չունի: Այն հատվածներում էլ, որտեղ կա, օրական 2-3 ժամ են տալիս: Ամռանը լինում է, որ ընդհանրապես ջուր չեն ունենում: «Ասում ենք` ջուր չունենք, «Հայջրմուղից» ասում են` փող չեք տալիս, ջուր չենք տալիս: Իրականում հակառակն է: Չնայած` չտված ջրի դիմաց էլ գյուղացուց փողը «պոկում» են»,- դժգոհում է համայնքապետ Գ. Ալեքսանյանն ու ավելացնում, որ գյուղի ներքեւի հատվածում ջուր ընդհանրապես գոյություն չունի,- իմ տան ջուրն էլ կվասի տակառով այլ գյուղերից եմ բերում»: Ձմռան ամիսներին վիճակը մի քիչ լավանում է, գարնան բացվելուն պես` կտրուկ վատանում: «Ջուր չի հասնում, որովհետեւ, իմ իմանալով, վերեւի գյուղերում խմելու ջրով այգին են ոռոգում: Այլապես, ներքին ցանցի հիմնական մասը երկու տարի առաջ փոխվել է, եւ գյուղն այդ առումով խնդիր չունի»,-ասում է համայնքապետը: Գյուղացիները դրա համար մի անգամ հրապարակային բողոքի ակցիա են արել: Ոչ մի արդյունք: Սա գյուղի ամենացավոտ հարցն է, որի համար Դալարի նորընտիր համայնքապետը պատրաստվում է դիմել համապատասխան մարմիններին: «Չնայած, անկեղծ լինեմ, ինչ-որ բանի հույս չունեմ»,- ասում է Գ. Ալեքսանյանը:

Համայնքապետի վկայությամբ` «կառավարման ամբողջ գործընթացին իր ակտիվ մասնակցությունն է բերում գյուղի ավագանին, որը բավականին ինտելեկտուալ է»: Ինն անդամներից 5-ը մանկավարժ են, որոնց թվում է նաեւ դպրոցի տնօրենը: «Եվ բյուջեն են քննարկում, եւ մնացյալ բոլոր հուզող հարցերը: Ընդ որում` բոլորովին էլ ոչ ձեւական: Պարտադիր նաեւ բյուջեի կատարողականի հաշվետվությունն են լսում»,- հավաստում է Ալեքսանյանը: Անդրադառնալով Դալարի բնակչության սոցիալական վիճակին` ինչպես մյուս տեղերում, այստեղ էլ 3-4 վարկային կազմակերպություններից վարկեր են վերցնում: Ընդ որում` գյուղացին մեկից վերցնում է, մյուսի պարտքը փակում: «Ճիշտ է, լավ իրադարձություններով ուրախանում են, բայց հոգսերի մեջ թաղված, տոկոսային անցուդարձով տարված` կողքները նայելու ժամանակ, ցավոք, չեն ունենում»,- ասում է համայնքապետը: