Ղարաբաղյան հակամարտության մեջ դրսեւորվող աշխարհաքաղաքական շահերի, հակամարտության ներկա ընթացքի վրա այդ շահերի ազդեցության մասին են հայ եւ ադրբեջանցի փորձագետների մեջ անցկացված մեր հարցումները, որոնց արդյունքները ներկայացնում ենք «Հետքի» ընթերցողներին:

«Ռեգիոն» կենտրոն

«Այս պահին կարեւորը հրադադարի պահպանումն է»

ՀՀ ԳԱԱ Արեւելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյան

- Ինչո՞վ է այժմ արտահայտվում ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ «աշխարհաքաղաքական շահերի հավասարակշռությունը», եւ ի՞նչ նշանակություն ունի այն կարգավորման գործընթացի համար:

- Աշխարհաքաղաքական շահերում հավասարակշռություն իսկապես գոյություն ունի: Սա արտահայտվում է նրանով, որ Ղարաբաղում դեռեւս շարունակվում է պահպանվել զինադադարի կարգավիճակը: Բայց կա նաեւ մեդալի հակառակ կողմը. նույն այդ աշխարհաքաղաքական շահերի հավասարակշռության պատճառով է, որ մինչեւ հիմա գոյություն չունի ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման վերջնական տարբերակ: Այս հանգամանքը մի կողմից օգնում է, մյուս կողմից` խանգարում: Այս պահին, իմ կարծիքով, ավելի կարեւոր է, որ հավասարակշռության հաշվին պահպանվում է զինադադարը: Հավասարակշռությունը հիմնականում պահպանվում է Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, ԱՄՆ-ի ու Եվրամիության հաշվին:

- Ի՞նչ գլխավոր հետեւությունների կարելի է հանգել Կոսովոյի անկախությունը ճանաչելուց հետո, կարո՞ղ է, արդյոք, այդ ճանաչումը դառնալ բացառություն ընդունված միջազգային օրենքներից:

- Կոսովոյի ճանաչման փաստն ունի երկակի նշանակություն: Մի կողմից` առաջին անգամ միջազգային իրավունքում կիրառվեց ազգերի ինքնորոշման սկզբունքը, եւ սա, կարծես թե, հույս է ներշնչում, որ ղարաբաղյան հարցում նույնպես կլինեն նմանատիպ մոտեցումներ: Սակայն, մյուս կողմից էլ տեսնում ենք, որ ԱՄՆ-ն եւ Եվրամիությունը, որոնք հիմնական դերակատարներն էին Կոսովոյի ինքնորոշման իրավունքի իրականացման հարցում, լի են վճռականությամբ` այլեւս թույլ չտալու, որ Կոսովոյի դեպքը դառնա նախադեպ, եւ բավական լուրջ ճնշումներ են կիրառում նմանատիպ բոլոր դեպքերը կանխելու համար: Նույնիսկ կարելի է եզրակացնել, որ նրանք ներքին համաձայնություն ունեն թույլ չտալու, որ «կոսովոներն» աշխարհում շատանան: Եթե միջազգային իրավունքի իրականացման տեսակետից Կոսովոյի նախադեպը բարենպաստ ազդեցություն ունի ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծման համար, ապա քաղաքական հարթությունում ընդհակառակը` ազդեցությունն անբարենպաստ է:

- Ձեր կարծիքով` միջազգային ո՞ր ինստիտուտները կարող են իրապես նպաստել հայ ժողովրդի անվտանգությանը, եւ ո՞րն է այժմ հայկական կողմի համար միջազգային միջնորդության լավագույն ձեւաչափը:

- Ես կարծում եմ, որ ԵԱՀԿ-ի առաջադրած միջնորդական ձեւաչափն այս պահի տարբերակներից լավագույնն է: Չեմ կարծում, որ որեւէ այլ ձեւաչափ ավելի հարմար կլիներ, քանի որ ցանկացած մեկ ուրիշի դեպքում կխախտվի հավասարակշռությունը: Կարող է լինել նաեւ ՄԱԿ-ի կողմից նշանակված միջնորդ: Այդ հարցը դեռ բաց է: Տեսականորեն հնարավոր է, որ ՄԱԿ-ի ձեւաչափը չազդի բանակցային գրծընթացի վրա, բայց կարող է նաեւ ազդել: Փոխել ձեւափաչը եւ նորը կիրառել, նշանակում է մի քանի տարով ետ գցել բանակցային գործընթացը: Բացի այդ, վստահ եմ, որ միջնորդությունը կարող է նպաստել, բայց ոչ որոշիչ դեր ունենալ հակամարտության կարգավորման հարցում: Որոշիչ դերակատարում ունեն հակամարտության մեջ ներգրավված կողմերը:

- Երկու մոտեցում կա աշխարհաքաղաքականության նշանակության հարցում. առաջին` ոչինչ կախված չէ հակամարտության կողմերից, եւ կարգավորում կլինի այն ժամանակ, երբ դա ձեռնտու կդառնա գերտերություններին, եւ երկրորդ կարծիքը, որ կարգավորումը կախված է միայն հակամարտող կողմերից, եւ «կարգավորմանը խոչընդոտող բարդ աշխարհաքաղաքական գործընթացներին» հղումն ընդամենը հակամարտության կողմերին հարմար բացատրություններն են: Ձեր կարծիքով` այս երկու բացատրություններից ո՞րն է ավելի հիմնավոր:

- Սովորաբար, ճշմարտությունը մեջտեղում է լինում: Երկու տարբերակները բեւեռային են: Հակամարտությունը կարգավորելու համար մի կողմից պետք է լինի դրանում ներգրավված կողմերի պատրաստակամությունը, վճռականությունը եւ կամքը, իսկ մյուս կողմից` պետք է լինի աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունն ապահովողների դրական մոտեցումը: Բայց, ինչպես ցույց տվեց վերջին տարիների բանակցային փորձը, համանախագահներից յուրաքանչյուրը ցանկության դեպքում միշտ կարողացել է խափանել բանակցային գործընթացը: Անգամ Թուրքիան, որը չունի միջնորդի առաքելություն, Ադրբեջանի վրա ունեցած մեծ ազդեցության շնորհիվ կարողացել է միջամտել գործընթացին: Այսինքն` եթե անգամ տարածաշրջանում լինի համաձայնություն, ապա չի կարելի վստահ ասել, որ համաձայնություն կլինի աշխարհում:

- Ի՞նչ ընդհանրություններ եւ տարբերություններ ունեն հետխորհրդային տարածքում առկա հակամարտությունները (ղարաբաղյան, աբխազական, հարավօսական, չեչենական, մերձդնեստրյան)։

- Միանգամից կարող եմ ասել, որ ի տարբերություն մյուս չորսի, Ղարաբաղում պետականությունը շատ ավելի հստակ է կայացել: Եւս մի տարբերակող հանգամանք. բոլոր թվարկված հակամարտություններում, ի տարբերություն ղարաբաղյանի, Ռուսաստանը փորձում է ինքնուրույն գործողություններ իրականացնել, եւ հակամարտության կողմերից մեկը միանշանակ կողմնորոշված է դեպի Ռուսաստանը: Ղարաբաղյան հակամարտության մեջ նման բան չկա: Ռուսաստանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներից մեկն է, եւ Ղարաբաղը միակողմանի չի դիմում Ռուսաստանին, հույսը չի դնում այդ երկրի վրա: Իսկ ընդհանրությունն այն է, որ բոլոր նշված հակամարտությունների հիմքում ընկած է ազգային ինքնորոշման հարցը: