«Հրանուշ, 1911»: 1911-ը 1915-ից չորս տարի առաջ էր … 1915-ի մասին հիշատակումը իմ, ու հայերի մեծ մասի մտքում մեր կամքից անկախ ծնում է մի բառ` ցեղասպանություն: Ես ծնվել եմ, քանի որ Էդվարդը` պապս, փրկվել էր ցեղասպանությունից: Նա` իր ծնողների, եղբայրների եւ քույրերի հետ ապրում էր Արեւմտյան Հայաստանի Խարբերդ քաղաքում: Խարբերդը, Հարպուտը կամ Մամուրեթ էլ Ազիզը գտնվում է այժմյան Թուրքիայում: Մասնագիտությամբ փաստաբան Մուրադին` պապիկիս հորը, սպանել են 1915-ին: «Հրանուշ, 1911 թ». սա փորագրված է անտիկ պահարանի վրա, որը կանգնած է Ստամբուլի հինգ աստղանի «Կոնրադ» հյուրանոցի ռեստորաններից մեկում` մուտքի դռան մոտ: 2009-ի մայիս: Ստամբուլում եմ հայաստանցի մի խումբ վերլուծաբանների, քաղաքագետների, լրագրողների հետ: Մենք մասնակցում ենք հայ-թուրքական հարաբերությունները բարելավելու նպատակ ունեցող համաժողովին: Պահարանի վրայի հայատառ փորագրությունը մեր խմբի կողմից նկատվում է  հենց առաջին ճաշի ժամանակ: Պահարանը հայտնվում է մեր ուշադրության կենտրոնում. լուսանկարում ենք, լուսանկարվում: «Հրանուշը ցեղասպանության զոհերից է», - սա առաջին միտքն է, որ վայրկենապես ծնվում է փորագրությունը տեսնելիս: Ծնվելուց առաջ մտքերը մեզնից թույլտվություն չեն հայցում: «Տեսնես ի՞նչ է եղել Հրանուշի հետ» . - բարձրաձայն հարցնում եմ ես, թաքուն հույս ունենալով ստանալ իմ մտքում եղած պատասխանին հակառակ պատասխան: «Դե պարզ չի ՞ …. », - ասում է գործընկերներիցս մեկը: Ես փորձում եմ վերացարկել. նույն հյուրանոցում անտիկ պահարանի վրա  «Հրանուշ, 1911» -ի փոխարեն, փորագրված է «Պատրիցիա, 1911»: Ժամանակին ոմն ֆրանսուհի Պատրիցիայի համար պատրաստված պահարանը նկատելիս ես առաջին հերթին կգնահատեի ձեռակերտ նախշերը, գուցե գովեի անանուն վարպետին, բայց ես հաստատ չէի մտածի, որ Պատրիցիային սպանել են 1915-ին, Օսմանյան կայսրությունում: Ես հավանաբար կմտածեի, որ այս ձեռակերտ, հնաոճ փորագրություններով պահարանը երեւի թե վաճառել են Պատրիցիայի զավակները, թոռները, կամ ծոռները … Հրանուշի պահարանի մասին այդպես մտածել չեմ կարողանում: Ստամբուլում եմ արդեն երկրորդ անգամ: Առաջին այսցելությունս 2007-ին էր, ազգությամբ հայ, «Ագոս» թերթի խմբագիր, լրագրող ու հրապարակախոս Հրանտ Դինքի  սպանությունից մի քանի ամիս անց: 2007-ի Ստամբուլը կարծես ներողություն հայցելու անընդհատ ցանկություն ունենար: Ինձ հանդիպած տասնյակ թուրքեր, լինի հյուրանոցի աշխատող, թե` համալսարանի պրոֆեսոր, հայացքը ներքեւ հառելով ասում էին. Հրանտը մեզնից մեկն էր, մենք ցավում ենք Հրանտի կորստի համար: 2009-ի Ստամբուլը ավելի մտածող ու խորհող դեմք ուներ: Հեռուստաընկերություններն ու առաջատար թերթերն աննախադեպ ուշադրությամբ լուսաբանում էին հայ-թուրքական երկօրյա հավաքը: Հեռուստատեսային խմբերը ժամերով սպասում էին, որպեսզի հարցազրույցներ վերցնեն Հայաստանից ժամանած քաղաքական վելուծաբաններից,   հրապարակախոսներից. հայ-թուրքական հարաբերությունները թուրքական մամուլի սեւեռուն ուշադրության կենտրոնում էին: Հրանուշի պահարանին մենք հանդիպում էինք օրական առնվազն երկու անգամ` նախաճաշին ու ճաշին; Վերջին օրն ընդմիջումներից մեկի ժամանակ ես նույնիսկ հաջողացրի հրաժեշտ տալ պահարանին: Իմ այս հուզականությունը նույնիսկ ինձ էր զարմացրել: Ես  համոզված էի, որ Հրանուշը, Մուրադի պես, գերեզման չունի: Ինձ համար, Ցեղասպանության բոլոր զոհերը մինչ վերջերս ամբողջանում էին մի դեմքում, Մուրադի դեմքում: Եղեռնի հուշահամալիր գնալն ինձ համար միշտ էլ առաջին հերթին եղել է այցելություն Մուրադի գերեզմանին: Այժմ այս անվան կողքին իմ մտքում ավելացավ եւս մի անուն` Հրանուշ: Ես անկեղծորեն ուզում եմ, որ Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ կառուցվեն բարի հարեւաններին հատուկ հարաբերություններ, ես ուզում եմ, որ Թուրքիան բացի իր սահմանները, որ փակել է Հայաստանի առջեւ դեռեւս 1993-ին: Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է հնարավորություն ունենանք թուրքերի հետ ուղիղ հաղորդակցվելու, բանակցելու եւ նախապատրաստելու նրանց այն մտքին, որ իրենց նախնիները ցեղասպանություն են գործել: Այս ամենն իրագործելու համար բաց սահմաններն իհարկե միայն կօգնեն: Սակայն Մուրադը, Հրանուշը, մեկ ու կես միլիոն զոհերը, ինձ իրավունք չեն տալիս հարցական նշաններ դնել 1915-ի Ցեղասպանության դիմաց: Սեդա Մուրադյան, լրագրող, Պատերազմի եւ խաղաղության լուսաբանման ինստիտուտի Հայաստանյան գրասենյակի ղեկավար: