Ցուցանակը գողացել են

Տավուշի մարզից Ճամբարակ տանող ավտոճանապարհին ցուցանակ կա, որի վրա գրված է «արձան»: Հետաքրքիր է, որ ճանապարհի մյուս կողմում տեղադրված ցուցանակի գրությունն էլ կիսատ է եւ նորից` «արձան»: Երեւում է` «Խաչի» զորությունն այստեղ չի օգնել, եւ գյուղի անվան առաջին երեք տառը ջնջվել է, կամ էլ դիտավորյալ ջնջել են:

Համայնքի ղեկավար, 40-ամյա Գագիկ Շահնազարյանն ասում է, որ մի կազմակերպություն (որի անունը նա չմտաբերեց) գյուղի մուտքին ու ելքին բնակավայրի անվանումով ցուցանակներ է տեղադրել: Արդյունքում բնակավայրի սկզբին եւ ավարտին ունեցել են 2-ական ցուցանակ, սակայն անհայտ անձինք 2 հատը կտրել-տարել են, մնացել են ջնջված տառերով ցուցանակները: Դիլիջանից 28, մարզկենտրոն Իջեւանից 25 կմ հեռավորությամբ գտնվող Խաչարձանը նախկինում ադրբեջանաբնակ է եղել, կոչվել է Փոլադ, որը նշանակում է «պողպատ»: Խաչարձանում ադրբեջաներեն շատերը գիտեն, որովհետեւ գյուղի 405 բնակիչները Շամախիից, Շամխորից, Բաքվից, Կիրովաբադից, Դաշքեսանից 1988-90 թթ. այստեղ վերաբնակվածներն են: Գյուղի բարձունքում պահպանվում են ադրբեջանական գերեզմանաքարերը, դրանցից վերեւ Խաչարձանի գերեզմանատունն է: Գյուղի Ճերմակավան հանդամասում պահպանվում են հին վանքի մնացորդները:

Հանրապետական արծվի թեւերի ներքո

Այստեղ հակադրություններն աչքի են զարնում: Անտառապատ լեռներով շրջապատված ձորում հոսող լեռնային գեղեցիկ գետակ, շքեղ բնություն, մաշված կղմինդրով ադրբեջանցիների կառուցած հին, անշուք տներ, տանիքներին ամրացված արբանյակային ալեհավաքներ: Գյուղում միայն Հանրային հեռուստատեսությունն է հեռարձակվում, ուստի բնակիչները ստիպված են ալեհավաքներ տեղադրել: Համայնքապետարանի միահարկ, սպիտակեցված շենքի ճակատին փայտյա մաշված ցուցանակ կա` «Խաչարձանի գյուղապետարան» մակագրությամբ, թեեւ պաշտոնապես «գյուղապետարան» տերմին չկա:

Շենքի մյուս թեւում Հանրապետական կուսակցության գրասենյակն է: «Գիտե՞ք, որ օրենքով արգելվում է համայնքապետարանի շենքում կուսակցության գրասենյակ տեղակայել»,- հարցնում եմ համայնքի ղեկավարին: 2003 թ.-ից ՀՀԿ անդամ Գ. Շահնազարյանն անկեղծորեն ասում է, որ իր անձնական տարածքն է, առանց վարձավճարի Դաշնակցությանն է տրամադրել, համայնքապետարանից ոչ հեռու գտնվող վագոն-տնակն էլ ընտրությունների ժամանակ «Օրինաց երկրին» են տալիս: Գյուղում կոլխոզի գրասենյակ հիշեցնող մի խանութ տեսա, որի պատուհանին 3 տարվա հնության ՀՀԿ նախընտրական պաստառն է` «Նոր աշխատատեղեր, զարգացող գյուղ, բարձր կենսաթոշակ» եւ այլ կարգախոսներով:

«Զարգացող գյուղի» ճանապարհները կիսաքանդ են, 115 առանձնատներից 20-ի դռները` փակ: Դրանց տերերը Ռուսաստանում են, նրանք չեն ցանկանում տները վաճառել: Գ. Շահնազարյանն ասում է, որ վերջին անգամ մի երեւանցի է այստեղ տուն գնել 2 տարի առաջ` 10 հազար դոլարով:

Բյուջեն` հանց դատախազի թոշակ

Տավուշի մարզում մոտ 20 փոքր համայնք կա, որոնց բյուջեն մի ստաժավոր դատախազի կենսաթոշակի չափ է: Խաչարձանի այս տարվա բյուջեն 5 մլն 815 հազար դրամ է, որից պետական լրավճարը` 4 մլն 262 հազար դրամ: Գ. Շահնազարյանն ասում է, որ 2003-ին, երբ ստանձնել է համայնքի ղեկավարի պաշտոնը, աշխատավարձի եւ սոցվճարի ավելի քան 4 մլն դրամ պարտք կար, սակայն մինչեւ 2009 թ. դեկտեմբերն այն մարել են: Համայնքի բյուջեի «առյուծի բաժինը»` 3 մլն 24 հազար դրամ, համայնքապետարանի աշխատակազմի աշխատավարձն է, 768 հազար դրամն էլ` պարտադիր սոցվճարը: Աշխատավարձերը բարձր չեն. համայնքի ղեկավարը ստանում է 70 հազար (պահումները հանած` մոտ 60 հազար) դրամ, նրա տեղակալը` 50 հազար, առաջին կարգի մասնագետ-հաշվապահը` 40 հազար, ակումբավարի եւ գրադարանավարի գործն անող, օպերատորի հաստիքով աշխատակիցը` 22 հազար հինգ հարյուր դրամ (0.75 դրույք), հավաքարարը` 15 հազար դրամ (0.5 դրույք): Ցածր աշխատավարձի պատճառով թափուր է համայնքապետարանի քարտուղարի հաստիքը, չնայած ազատ աշխատատեղի մասին 2 թերթով հայտարարություն է տրվել: Համայնքապետն ասում է, որ անցյալ տարի համայնքի սեփական եամուտները հավաքագրել են 130 տոկոսով, եւ դա` նաեւ ապառքների գանձման շնորհիվ: Սակայն սեփական եկամուտները շատ քիչ են. հողի հարկ` 947 հազար դրամ, վարձակալության վճարներ` 250 հազար դրամ, գույքահարկ` 59 հազար դրամ: Գյուղի 153 հա վարելահողից շուրջ 100 հա-ն սեփականաշնորհված է, հողերի կեսն է մշակվում, մեծամասամբ ցանվում է բազմամյա խոտաբույս` կորնգան: Չմշակվող հողերը որպես խոտհարք են օգտագործում: «Հողերը ոռոգելի չեն, ցորենն ու գարին էլ չեն արդարացնում, հիմնականում լոբի եւ կարտոֆիլ են մշակում»,- վկայում է համայնքի ղեկավարը: Հողերի զգալի մասը գյուղից 14-15 կմ հեռու է` Ճերմակավանում եւ Գեղատափում, ճանապարհներն էլ վատ են: Գեղատափը (նախկինում` Մուրթել) բնակավայր է համարվում, այնտեղ Շահումյանից բռնագաղթած 40 մարդ է ապրում: Թեեւ համայնքապետի խոսքերով` 86 ծուխ ունեցող գյուղի տնտեսության հիմնական ճյուղն անասնապահությունն է, սակայն խաչարձանցիների ունեցած անասնագլխաքանակը համեստ է` 218 խոշոր եղջերավոր, որից 104-ը` կով, 48-ը` խոզ, 41-ը` ոչխար, 18-ը` ձի, 628-ը` ընտանի թռչուն, նաեւ` 262 մեղվաընտանիք:

«Բաքվից եկածներն անասուն չեն պահում, ծեր, կենսաթոշակառու մարդիկ են»,- բացատրում է համայնքապետը: Գյուղի 41 հա տնամերձի գերակշիռ մասը ինքնահոս ոռոգվում է գետակի եւ սարերից եկող առվի ջրով: Խաչարձանում խմելու ջրի խնդիր կա: Բնակիչները թաղերում տեղադրված ծորակներից են օգտվում: Գյուղացիների կեսը, ով հնարավորություն ունի, սարերից իջնող ջրագծից իր բակ ջրատար է անցկացրել:

Համայնքապետը ներկայացնում է վերջին տարիներին կատարված աշխատանքները: Դրանք քիչ են, ուստի նա տարիներ առաջ կատարված գործերն էլ` 2003-ին պետբյուջեի միջոցներով երկու թաղամասերը կապող ճանապարհը եւ 2004-ին GTZ-ի ֆինանսավորմամբ բժշկական ամբուլատորիայի շենքի նորոգումն էլ է թվարկում: Այս տարվա ապրիլի սկզբին ուժեղ քամուց ամբուլատորիայի թիթեղապատ տանիքի մի մասը քանդվել է: Գ. Շահնազարյանի խոսքերով` մինչ դեկտեմբեր այն չնորոգելու դեպքում շենքը կփչանա: 4 տարի առաջ միջնակարգ դպրոցի խաղահրապարակն է ցանկապատվել, 2008-ին դպրոցի հենապատն ու խաղադաշտը դպրոցին կապող կամուրջ է կառուցվել, այս տարի էլ Պարենի համաշխարհային ծրագրի «Սնունդ աշխատանքի դիմաց» ծրագրով 78 աշակերտ ունեցող կրթօջախի դասասենյակները կնորոգվեն:

Միակ մասնավոր ներդրումը «Գոշ ՀԷԿ» ՍՊԸ-ի կողմից փոքր հիդրոէլեկտրակայանի գործարկումն է: Չնայած կայանն արդեն մեկ տարի գործում է, սակայն համայնքապետարանին միայն հողի հարկ է վճարում, գույքահարկ` դեռեւս ոչ: Համայնքի ղեկավարի պատճառաբանությամբ` ընկերության փաստաթղթերը կիսատ են: Խաչարձանից հեռանում եմ խոհերով, թե այս չքնաղ վայրում պետական աջակցությամբ հնարավոր էր զարգացնել տուրիզմը, փոքր եւ միջին բիզնեսը, անասնապահությունը, որպեսզի չավելանա փակ դռների թիվը: