«Տոնացույց» ծիսական թատրոնն ամեն կիրակի Աշտարակում` Պերճ Պռոշյանի տուն-թանգարանում, բեմադրում է հին հայկական տոներ: Եթե որեւէ մեծ տուրիստական խումբ Հայաստանը պետք է լքի մինչ կիրակի, բայց շատ է ցանկանում տեսնել տվյալ տոնը, ապա «Տոնացույցը» Աշտարակում բեմադրում է տոնը զբոսաշրջիկների համար: Սակայն բացառվում է, որ «Տոնացույցը» տոն բեմադրի որեւէ մեկի տանը կամ, ասենք, հարսանիքին` ռեստորանում: Դա, ըստ «Տոնացույց» կազմակերպության եւ «Ավանդական տոների վերածնունդ» կրթամշակութային ՀԿ-ի նախագահ Հասմիկ Բաղրամյանի, նույնն է, ինչ Պատմության թանգարանից, օրինակ, որեւէ արձանիկ տուն բերելը, երեխային ցույց տալն ու թանգարան վերադարձնելը: «Ավանդական տոների վերածնունդ» հկ-ին անդամակցում է ավելի քան 100 հոգի, հիմնականում երեխաներ ու երիտասարդներ: 2008 թ.-ից գործում է նաեւ Հայաստանում 1-ին էթնոդպրոցը, որը համաֆինանսավորում է մշակույթի նախարարությունը, եւ որի ղեկավարը եւս Հասմիկ Բաղրամյանն է: Էթնոդպրոցի շրջանակներում համապատասխան մասնագետները` ազգագրագետ, երգի, պարի ուսուցիչներ, մոտ 8 գյուղի երեխաների համար դասեր են անցկացնում:

Մասնագիտությամբ թավջութակահարուհի Հասմիկ Բաղրամյանը 12 տարի ուսումնասիրում է հայաստանյան արխիվների նյութերը` հին հայկական տոների վերաբերյալ: Նա աշխատել է Վատիկանի թանգարանում, համերգներով հանդես եկել արտերկրում, սովորել է Հռոմի Սանտա Սիսիլիա երաժշտական ակադեմիայում, որի արխիվում եւս Հին Հայաստանի մշակույթի մասին նյութեր է ուսումնասիրել:

Այն ժամանակ ինձ թվում էր, որ այնքան բան, որ ես տեսել էի Եվրոպայում, Հայաստանում էլ կա, ու ինձ մնում է միայն ներկայացնել: Ու ասացի` պետք է մնալ Հայաստանում, Հայաստանից նյութ տանել, որովհետեւ մեր համերգների 1-ին մասը եվրոպական միջնադարյան երաժշտություն էր, 2-րդ մասը` հայկական: Մենք նվագում էիք Մաշտոց, Շնորհալի, Նարեկացի: Փառք Աստծու, հոգեւոր երաժշտությունը նորմալ վիճակում պահպանված կա: Բայց ախր Մաշտոցը, Նարեկացին էլ ունեն իրենց ակունքները, որտեղից սնվել են: Իրենք ստեղծել են հոգեւոր էլիտար մշակույթ, բայց եղել է նաեւ էլիտար պալատական մշակույթ: Շատ լավ գիտենք` Եվրոպայի պալատներում ինչ է հնչել: Մեր պալատներում ի՞նչ է հնչել: Աշուղական, գուսանական, Սայաթ-Նովա, 17-րդ դար. իսկ մինչեւ դա՞: Մենք Վանի թագավարություն ենք ունեցել: Ի՞նչ է այդ թագավորությունում հնչել: Ինչո՞վ է մեր թագավորը ոգեւորվել, ո՞րն է եղել իր հիմնը: Մենք գալիս ենք Պատմության թանգարան, տեսնում ենք մ.թ.ա. ինչ-որ դարի սափոր, դրանով հիանում ենք: Այդ նույն ձեւով հիմա մեր առաջ խնդիր ենք դրել կենդանի մշակույթը վերականգնել, որ լսենք մաքուր ինչ-որ մի երգ, ինչպես այն եղել է 4-րդ կամ 9-րդ դարում: Ես չեմ ասում, որ բոլորը սկսեն դա երգել, կամ դա դառնա մեր գլխավոր մշակութային ուղղությունը, այլ ուղղակի մարդը համեմատելու բան ունենա, տեսնի` ինչպես են ապրել Մաշտոցի ժամանակաշրջանում, ինչ է կատարվել: Հայաստանը, ունենալով այդքան հարուստ մշակույթ, այդքան հարուստ պատմություն, երեւի ամենահետամնացն է այդ տեսակետից. մենք կարգին պատմական ֆիլմ չունենք: Տեսեք ինչքան ֆիլմեր կան Հռոմի, Հունաստանի մասին: Ես 1-ին դասարանից ամբողջ հունական դիցաբանությունը գիտեի, որովհետեւ մուլտֆիլմերի միջոցով տրվում էր, իսկ հայկականը` չէ: Դիցաբանությունից մենք իսկապես շատ քիչ բան գիտենք: Տոներն իրենց իմաստաբանական առումով վերականգնված չեն: Այսինքն` նայեք մեր տոների վրա` Նոր տարին, Զատիկը, Համբարձումը, Խաղողօրհնեքը կամ Սուրբ խաչը: Ո՞նց կարող եմ ես ասել, որ մեր Նոր տարին այնպիսին է, ինչպիսին ավանդական հին Նոր տարին է եղել, երբ մեզ մոտ Նոր տարում եղել է պասի շրջան: Մեր ժողովրդականն այսօր ուտել-խմելն է մինչեւ մեռնելու աստիճան, այսինքն` ինքը Բարեկենդանի ֆունկցիա է անում: Մեզ մոտ տոնը մի օր է, նույնիսկ ինչ-որ մի ժամ, երբ ուտում ենք, խմում ենք, պարում ենք, ինչ-որ հրավառություն, փուչիկ եւ այլն: Իսկ նախկինում այնպիսի օր չի եղել, որ տոն չլինի: Օրն ինքը եղել է տոմարային չափազանց մեծ նշանակության ժամանակահատված. մարդիկ գնահատել են իրենց կյանքի ամեն մի վայրկյանը եւ ապրել են իմաստավոր: Ինչ տոն ուզում եք վերցրեք, այն մի օր չի եղել, այլ 40 օր` մինչեւ հասունացել է հաջորդ տոնը:

Եղե՞լ են շրջաններ, երբ դադար է եղել` տոն չի եղել:

Նույնիսկ պասը էլի տոն է եղել, որովհետեւ այդ պասը, երբ դու չես խոսում, հաց չես ուտում եւ այլն, եղել է այնքան իմաստավոր, որ դու հոգու խորքում շատ ուրախ ես, որովհետեւ դու մաքրվում ես եւ հոգեպես, եւ ֆիզիկապես:

Այսինքն` տվյալ դեպքում տոնը մենք գրեթե նույնացնում ենք իմաստի հետ: Հնում ամեն օր մի իմա՞ստ ուներ:

Ավելի սարսափելի բան ասեմ, նույնիսկ մահն էր տոն: Ծնունդն էր տոն: Այսինքն` լույսը բացվեց` տոն է, մութն ընկավ` գիշեր է, գնում ենք դեպի մահճակալ. ինքը մի օրն էլ կարծես կյանքի` ծնունդի ու մահվան փոքրիկ մոդել է եղել: Իմաստավորված է եղել: Ես չեմ ուզում ասել, որ հիմա մենք լրիվ անիմաստ ենք ապրում: Բայց հիմնական մասն ապրում է այն ռիթմով կամ ձեւով, որը որոշված է իր համար` կիսառոբոտային տարբերակով, այսինքն` ինքը գիտի, որ արթնացավ` պիտի գնա սովորի, հետո գա այդ դասը անի: Բայց ինչո՞ւ է ինքը սովորում, դա իրեն պ՞ետք է` առանձնապես չգիտի:

Հնարավո՞ր է նշել մոտավոր դարաշրջան, երբվանից տոներն իրենց իմաստը կորցրին եւ ուտել-խմելու վերածվեցին:

Կոնկերտ դարաշրջան չի կարելի ասել: Սովետական Միությունն էլ ուներ գլոբալիզացիայի` ժողովրդականը, ավանդականը, մանավանդ հոգեւորը վերացնելու քաղաքականություն: 15-րդ դարից սկսվեց: Իսկ Սովետական Միությունն այդ պրոցեսը ավելի ու ավելի արագացրեց: Հիմա մեր պետությունը ավելի է արագացնում: Գլոբալիզացիա, «Jingle Bells», մի հատ էլ հնդկահավ ավելացավ մեր սեղանին: Այն է մարդ ընդունում, ինչ իրեն անընդհատ գովազդում են:

Ո՞րն է, Ձեր կարծիքով, հին հայկական ամենահետաքրքիր եւ ամենաիմաստալից տոնը, որը հիմա այլեւս չի նշվում:

Բարեկենդանն է իմ ամենասիրած տոնը: Ինքը հայկական կառնավալն է եղել, հենց այդ ուտել-խմելը եւ այլն: Բայց այդ ուտել-խմելն այնքա~ն թատերականացված է եղել, այնքա~ն իմաստավոր է եղել: Բարեկենդանը մի ամիս է տեւել (փետրվարից մինչեւ Մեծ պաս), ու բոլոր տոները կարծես ներկա են եղել: Տրնդեզն էլ է հաճախ ընկել Բարեկենդանի շրջանի մեջ: Բարեկենդանին ամեն ինչ ոտքից գլուխ շուռ էր գալիս: Աղջիկը դառնում է տղա, տղան` աղջիկ, ամբողջ աշխարհը խառնվում է իրար, քաոս էր, բայց հոյակապ կառավարվելի, որովհետեւ խաղերից, երգերից, պարերից բռնած` բոլորն իրենց տեղերը պիտի ընկնեին, որը հիմա ընդհանրապես չկա: Միայն մնացել է Թումանյանի եղն ու բրինձը, վերջ: Եթե Թումանյանը չգրեր, անունն էլ չէր հիշվի:

Կնշե՞ք այն տոնը, որը հիմա քիչ թե շատ պահպանված է այնպես, ինչպես հնում էր:

Տրնդեզին կրակի վրայից թռչելը, Վարդավառին իրար վրա ջուր լցնելը: Այդ 2 տոները ոչ թե որպես իմաստ, այլ որպես ավանդույթ` պահպանվել են: Այսինքն` մեկ էլ իրար վրա ջուր ենք լցնում, չգիտենք` ինչու, բայց լավ է:

Իսկ ինչո՞ւ ենք իրար վրա ջուր լցնում:

Ամառային բոլոր տոները եւ ծեսերը, այդ թվում` Վարդավառը, անձրեւաբեր իմաստ են ունեցել:

Այս մշակույթի վերաբերյալ ինֆորմացիան կորա՞ծ է:

Այդ մշակույթը գոյություն ունի արխիվներում, գրքերում, ինչ-որ տեղ` լրիվ ցաքուցրիվ: Կարծես տաճար լինի. տաճարի ինչ-որ մի փոքրիկ մասը վերականգնում ես, մեկ էլ տեսնում ես` իր փոքրիկ բեկորները այստեղից-այնտեղից հավաքվում են: Հսկայական քանակությամբ նյութեր կան: Ես սկսեցի փնտրել եվրոպական միջնադարյան երաժշտություն` մինչեւ հիմա չկատարված: Եթե Եվրոպան` այդքան զարգացած, ունի հրաշալի, մեծ գրականություն, որը չի էլ կատարվել, պատկերացնո՞ւմ եք` հայկական ինչքան կա: Կոմիտասից այնկողմ համարյա թե ոչինչ չի կատարվել: Եթե շատ լավ փնտրեք, եթե 150 հոգի իր կյանքը նվիրի դրան, հնարավոր է գտնել: Դա, իմ խորին համոզմամբ, պիտի լինի պետական քաղաքականություն: Եթե իմ պետությունն այսօր որոշեց, որ ինքը պետք է հանի մշակութային այդ շերտը, հնչեցնի այդ երաժշտությունն ու ասի. «Ես ունեմ քաղաքականություն` վերականգնելու ուժեղ Հայաստանի ժամանակաշրջանի մշակույթը, ոչ թե 19-րդ դարի այդ ֆոլկլորը»: Ոչ մեկ չի ասում, որ ախր 15-րդ դարում պալատը կորցրինք, եւ հայերը կյանքի գնով փորձել են նմանվել քրդերին: 19-րդ դարը արդեն վերջ` կործանումն էր, այդ ժողովուրդը իրականության մեջ արդեն կործանված է, եւ գոնեցիդը մի հատ փոքրիկ բան էր, որ խփեցին ժողովրդին:

Այսինքն` հայերը սկզբում մշակութապես կործանվեցին, դրա՞ համար ֆիզիկապես ոչնչացան:

Իհարկե, առաջինը ոգին է կոտրվում: Իսկ գերմանացիները ֆիզիկապես ոչնչացան, բայց 10 տարի հետո հանկարծ դարձան աշխարհի ամենաուժեղ պետությունը, հաղթանակ տարած ամբողջ Սովետական Միությունը հետ ընկավ Գերմանիայից: Չկա Բեռլին, փոշի է, պատերազմից հետո մնացել են միայն հաշմանդամ երեխաներ, կանայք ու ծերեր, վերջ, տղամարդ գոյություն չունի: Վագների երաժշտությունը բարձր միացնում են, ասում են` մենք այս ժողովուրդն ենք, սա մեր ոգին է, մենք մեր պետությունը պիտի կառուցենք: Կառուցում են` ոգեւորված Վագների երաժշտությամբ:

Ձեր կարծիքով` ո՞ր դարի ո՞ր մշակույթը պիտի պետությունը վերցնի ու դարձնի մեր մշակույթը` հիմիկվա մշակույթի փոխարեն:

Իմ կարծիքով` այն ժամանակաշրջանինը, երբ Հայաստանը վերածնունդ է ապրել, այսինքն` այնքան ուժեղ է եղել, որ աշխարհին տվել է ձեւը` ինչպես պիտի երգես, պարես: Դա Մաշտոցի ժամանակաշրջանն էր` 5-7-րդ դարեր: Նաեւ 9-11-րդ դարեր:

Դա հնարավոր է վերականգնել: Եթե պահպանենք մեր մշակույթը` Վանը, Սասունը, Մուշը, Կարսը, Անին, ինչպես ինքը եղել է, իմ մեջ լինի այդ Վասպուրականը, կոպիտ ասած, հնից մինչեւ վերջ եկած, ես զգամ, որ այդ քարը իմն է, հաստատ այդ Վասպուրականը իմը կլինի: Իսկ մեր ժողովրդի 99 %-ի համար Վասպուրականը արդեն կորած-մոռացված ինչ-որ մշակույթ է:

Որքանո՞վ եք ռեալ համարում, որ այսօրվա Հայաստանի իշխանությունը նման մշակութային քաղաքականություն կվարի:

Ռեալ չեմ համարում: Հիմա ես վախենամ` մեր պառլամենտի անդամին նստեցնենք, Նարեկացի կամ Մաշտոց միացնենք, սա սկսի տանջվել, տառապել: Ես ինչպե՞ս այդ մարդուն ստիպեմ, որ «գիտե՞ս ինչ, արի սա վերականգնիր»: Նախ, մարդ ինքը պիտի դրա արժեքը հասկանա, որ փորձի վերականգնել: