Նոյեմբերի 4-ին տեղի ունեցավ «Սարդարապատ» շարժման նախաձեռնող խմբի կողմից հրավիրված սեմինար «Համակարգային փոփոխությունների անհրաժեշտությունը. համապետական ընտրություններո՞վ, թե ոչ» թեմայով, ընդդիմադիր քաղաքական և  հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների, հրապարկախոսների, փորձագետների և նախկին քաղբանտարկյալների մասնակցությամբ։ Ելույթով հանդես եկավ օրվա բանախոսը, «Ժողովրդավարական հայրենիք» կուսակցության նախագահ Պետրոս Մակեյանը։ Ստորև ներկայացնում ենք ելույթի տեքստը։ Ասելիքս կփորձեմ շարադրել հետևյալ հաջորդականությամբ: Նախ, սկզբից կներկայացնեմ այն գործընթացը, թե ինչպես վարչախմբին հաջողվեց 10-12 տարվա ընթացքում ձևավորել քրեաօլիգարխ համակարգ, որը կարողացավ քաղաքական պրոցեսներից դուրս մղել քաղաքական սուբյեկտներին: Այնուհետև, կանդրադառնամ ներքաղաքական իրավիճակի գնահատականին, այդ իրավիճակի վրա ազդող հիմնական գործոններին, իսկ վերջում՝ հնարավոր զարգացումներին: 1998թ. մեզ բոլորիս հայտնի գործող անձինք, հասարակությանը դուրս մղելով  քաղաքական  գործընթացներից, կարողացան կեղծել ընտրությունների արդյունքները, և ուզուրպացնել իշխանությունը : Արդեն 1999թ.-ի ԱԺ ընտրություններից հետո հայտնի զույգը համոզվեց, որ չունի հասարակության աջակցությունը, նախաձեռնեցին հավաքագրել և որպես հենարան ձևավորել հայաստանցու  այն տեսակին, որը, մարդկությանը հայտնի, հայկական տականքի նոր տարատեսակն է : Իշխող զույգը կարողացավ հմտորեն օգտագործել սրանց. հնարավորություն  տվեցին   ցանկացած ճանապարհով փող աշխատելու, այնուհետև՝ հավաքած կոմպրոմատներով նրանց օգտագործել ըստ անհրաժեշտության : «Մարդկային» այդ տեսակը տարեցտարի ավելի կազմակերպվեց, դարձավ իրավիճակի տնօրինողը և  իշխող կլանի հիմնական հենարանը: Արդյունքում, այդ ոհմակն  օգտագործվեց ոչ միայն ընտրությունները կեղծելու ու ժողովրդի դեմ որպես մահակ, այլև՝ աստիճանաբար այդ տեսակը ներքաշվեց պետական համակարգ : Փաստացի վերոնշված տեսակը դարձավ իշխող կլանի հիմնական սպասարկուն, ինչը հնարավորություն ընձեռեց հայտնի զույգին յուրացնել ամբողջ իշխանությունը իր բոլոր թևերով : Վերջին տարիներին, հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ յուրաքանչյուր ընտրությունից հետո ժողովուրդը ըմբոստանում է և առանց վախենալու իր վրդովմունքն է արտահայտում ընտրակեղծիքների դեմ, վարչախումբը նոր նախաձեռնություն հանդես բերեց՝  հավաքագրել և օգտագործել եվրոպական տեսքով ու նիստուկացով, կարիերիստ երիտասարդներին: Ըստ իս, այս ջահելները շատ ավելի վտանգավոր են, քան քրեաօլիգարխ համակարգի սափրագլուխները, որովհետև, եթե վերջինները միայն հրաման կատարող են, ապա անհայրենիք, կոսմոպոլիտ երիտասարդներն ինչ-որ պահի կարող են ինքնուրույն որոշումներ ընդունել, և շատ շուտով ականատես կլինենք չափված-ձևված, նույնիսկ հաճելի տեսքով երիտասարդության, որոնք էլ ավելի արդյունավետ ու անտեսանելի, առանց աղմուկի կկեղծեն ընտրությունները: Ի տարբերություն ընդդիմությանը, որն իր քայլերի հիմքում դնում է ազգային ու պետական շահը, իշխող վարչախմբի հիմնական նպատակը փող աշխատելն է, ինչը հնարավոր է միայն իշխանությունը պահելու ճանապարհով: Եվ այդ խնդիրը լուծելու համար վարչախումբը կեղծել ու շարունակում է կեղծել բոլոր մակարդակի ընտրությունները, մասնավորապես՝ 2003թ. նախագահական ու ԱԺ-ի, 2005թ. սահմանադրական հանրաքվեն, 2007թ. ԱԺ, 2008թ.  նախագահական, 2009թ. Երևանի ավագանու և 2010թ. ԱԺ թիվ 10 ընտրատարածքի լրացուցիչ ընտրությունները: Կարելի է եզրակացնել, որ ավազակապետական համակարգը համապետական ընտրություններով, առավելևս՝ հերթական, իշխանությունը չի զիջելու, եթե այդ ընտրության պատվիրատուն հասարակությունը չի հանդիսանալու: Փորձենք հասկանալ,  թե հասարակությունը երբ կարող է հանդես գալ, որպես ընտրության պահանջատեր ու պատվիրատու: Դա հնարավոր է միմիայն քաղաքական ընդդիմության ղեկավարությամբ: Ընդդիմության քայլերը պետք է իրականացվեն այն տրամաբանությամբ, որ վարչախմբին պարտադրվի հրաժարական տալ, և անցկացվեն արտահերթ նախագահական ընտրություններ: Միայն ու միայն արտահերթ նախագահական ընտրություններ, որովհետև չի բացառվում, որ վարչախումբն իրավիճակը լիցքաթափելու նպատակով գնա արտահերթ ԱԺ-ի ընտրություններին, որի դեպքում ռեժիմը փորձելու է վերստին գործի դնել ընտրակեղծիքների համակարգը, և հնարավոր հասարակության անտարբերության պայմաններում  նրանց հաջողվի կրկին թվանկարչությամբ հրապարակեն ընտրությունների իրենց ցանկալի արդյունքները: Հիմա անրադառնամ այն գործոններին, որոնք ըստ իս Հայաստանում կարող են բերել իրավիճակի փոփոխությանը: Ես կցանկանայի հատկապես անրադառնալ հասարակության հոգեվիճակին, թե քաղաքական հնարավոր զարգացումների դեպքում, ինչպիսի դրսևորումներ կարող է հանդես բերել: Այն, որ մեր ժողովուրդը հիմնականում դժգոհ է վերջին  10-12 տարիներին Հայաստանում ձևավորված քրեաօլիգարխիկ համակարգից, բոլորիս է հայտնի, նաև հայտնի է, որ այդ համակարգը շարունակում է սանձարձակորեն թալանել ժոդովրդին: Հույս ունենալով, որ այդ համակարգն  ինքնիրեն  ներքին հակասությունների արդյունքում կարող է փլուզվել կամ  էվոլուցիոն  ճանապարհով վերափոխվել ու դեմքով  շրջվել դեպի ժողովուրդը, գրեթե բացառված է: Չնայած այս ամենը հասկանում  է  նաև  ժողովրդի քաղաքացիական որակներ կրող զանգվածը, որը  պետք է դառնա հասարակության առաջնորդողը, այնուամենայնիվ, կա լուրջ մտավախություն, թե մեր հասարակությունն անհրաժեշտ պահին  արդյոք կարձագանքի ընդդիմության  համապատաասխան քայլերին և կոչին՝ ուղղված վարչախմբին պարտադրվող հրաժարականին և արտահերթ նախագահական ընտրությունների պահանջին: Պետք է խոստովանեմ, որ նախկինում, եթե այդ հարցում վստահ էի, որ անհրաժեշտ պահին ժողովուրդը դուրս կգա հրապարակ, ապա վերջերս ունեմ մտավախություն, ասվածը հիմնավորում է  նաև  ավազակապետության սպասարկող կուսակցությունների շարքերը վերջերս բիրիքով համալրելու փաստերը, ինչից կարելի է հետևություն անել, որ կա անվստահության մթնոլորտ իշխանափոխություն իրականացնելու հարցում: Լրջագույն խնդիր է նաև մեր հասարակության ակտիվ մասի արտագաղթը, ըստ էության հիմնականում հեռանում են ստեղծված վիճակի  հետ չհամակերպվող զանգվածը: Հաջորդ գործոնը՝ արտաքինն է, որի ազդեցությունը վերջին տարիներին էական մեծացել է: Պատճառը՝  գործող վարչախումբի  խոցելիությունն է և առաջին հերթին ՝  լեգիտիմության բացակայությունն է: Արտաքին գործոնի  ազդեցությունը բացատրվում է  գերտերությունների շահերով, ինչպես  տարածաշրջանային ազդեցության մեծացմամբ, այնպես էլ հակամարտությունների լուծման իրենց ցանկալի սցենարով, ինչին վարչախումբը դիմակայելու ռեսուրս չունի, որովհետև իշխանություններն իր բոլոր լծակները, հնարավորությունները ու ժամանակը ծախսում է աթոռները պահելու համար: Մաթեմատիկական ձևակերպմամբ՝  արտաքին գործոնի ազդեցությունը հակադարձ համեմատական է ներքին  գործոնից, այսինքն՝  որքան հասարակությունը  քաղաքացիական  հասունություն է հանդես բերում, այնքան իրավիճակի վրա ներազդելու նրա հնարավորությունը  մեծանում է, ապա  այդ դեպքում փոքրանում է արտաքին գործոնի չափաբաժինը: Վարչավումբը գիտակցաբար, թե անգիտակցաբար ազգային ու պետական շահերը ստորադասեց անձնական ու կլանային շահերին, որի արդյունքում իրենք դարձան  արտաքին ուժերի պատանդը,  իսկ երկիրը՝ անչափ խոցելի: Այնուամենայնիվ, այս բոլորով հանդերձ, ընդդիմությունն էլ  ավելի արդյունավետ  պետք է աշխատի ժողովրդի հետ, որպեսզի հնարավոր լինի անհրաժեշտ պահին հասարակությանը  համախմբել  և, որ ամենակարևորն է, այդ պահը պետք է հասունացնի  ընդդիմությունը: Հակառակ պարագայում, որքան ժամանակը ձգվի, այնքան կդժվարանա ավազապետական համակարգից համապետական ընտրություններով  ազատվելու հնարավորությունը: