Գոլի Թարաղի

Հեղափոխությունից հետո մեր բոլոր աշխատողները թողեցին ու գնացին, նույնիսկ Հասան աղան, որ քառասուն տարուց ավելի մեր տան խոհարարն էր, նրա կինը` Զահրա խանումը, որ բազմիցս երդվել էր, թե մեզ աչքի լույսից շատ է սիրում, այգեպան Մարթազանը, որ նամազի ժամանակ մեր գերդաստանի ու հորս համար էր աղոթում, նանե Քարաջին, որ մեր տանն էր ծերացել ու ընտանիքի անդամ էր համարվում:

Ծեր խոհարարը հեռացավ` իր հետ տանելով մեր կյանքի ու հիշողությունների մի էջը, որ ընծայաբերության, ուրբաթ օրերի հյուրընկալությունների, այլ տոնական երեկույթներով էր լցված: Նրա գնալով տանից անհետացան նաեւ ուրախություն պարգեւող հոտերը, որ հավանաբար մառանից` հյութերով լի սափորներից ու թթվի կճուճներից էր տարածվում, կաթսաների ու սպասքի համաչափ չխչխկոցը, համեղ կերակուրների կախարդական համն ու խոհանոցի դրախտային խաղաղությունը: Նրա ու նանե Քարաջիի հեռանալը, շահի փախուստը, քեռիներիս հապշտապ գաղթը դեպի հեռավոր երկիր, հարեւանի տան բռնագրավումը, Շամսալմալուք խանումի անտեղի վկայությունը Փամնար փողոցում, փակեցին մեր կայուն տան մշտնջենականության ու հավերժի դուռը: Այդ ամենը նման էր մի տոնի ավարտի, որից հետո սկսելու էր անհայտ նորը: Դեպքերի ու իրադարձությունների տրամաբանությունը չէինք հասկանում: Կողոպտվեցին հին սովորություները եւ մեր հիշողությունների առասպելական ընկալումները: Երբ ճղված կտորեղենի վրա մի ուրիշն ես դնում, դրանից միայն կարկատան է ստացվում: Աղա Հասանը առանց հրաժեշտի, պատճառի ու պատրվակի, լուռ անհետացավ: Ենթադրեցինք` հիվանդացել է, ճամփորդության է մեկնել, կամ էլ, Աստված մի արասցե, հեղափոխության ժամանակ գլխին մի փորձանք է բերել ու մահացել: Մտքներովս չէր անցնում, որ մտածված, հոժարակամ է գնացել: Հասանի տղաները թաղային խորհրդի աշխատակիցներ էին, Զահրա խանումի միջոցով մեզ սպառնալիքներ էին ուղարկում: Չէինք ուզում հավատալ, որոշեցինք գնալ, դեմ առ դեմ խոսել Հասան աղայի հետ: Ես ու մայրս էինք: Դուռը չբացեցին: Մեկը վարագույրի հետեւից ծիկրակեց: Պատասխան չեղավ: Վերադարձանք` ամոթահար, նվաստացած: Փողոցում այգեպան Մարթեզանին հանդիպեցինք, երեսը շրջեց, առանց բարեւելու` անցավ: Մնացինք մենակ` սառը, լուռ տան մեջ: Երբ էլեկտրականություն չէր լինում, հավաքվում էինք նավթավառի շուրջ: Եթե մեկը դռանն էր մոտենում, վախից շունչներս էինք պահում: Ընտանիքի ավելի երիտասարդ անդամները որոշել էին Եվրոպա մեկնել: Ծերերի հետ չգիտեինք` ինչպես վարվել: Ոչ կարող էինք նրանց Եվրոպա տանել, ոչ էլ առանց խնամքի, մենակ թողնել: Կիսաշունչ ու անդամալույծ տատիկները մեռնելու ցանկություն չունեին: Նրանցից տարիքով համեմատաբար փոքրերը վախենում էին գաղթելուց, փոփոխություններից եւ սարսափում էին մնալուց` մենակությունից, պատերազմից ու հեղափոխությունից: Հորեղբայրս դասալիք գնդապետ էր: Շուքաթ Ազամ խանումը քուն ու դադարն էր կորցրել, վախենում էր կողոպտիչներից ու սովից: Հորաքույր Մալաքն անդադար աֆղանցի սպասավորներից էր խոսում: Համոզված էր` նրանցից մեկը կկտրի իր գլուխը: Տրտմագին` դողացող ձեռքը կզակի տակով էր սահեցնում, ու ասես զգալով դանակի սայրը իր գեր մարմնի մեջ` հոգոց էր հանում: Քեռիս ավելի խելացի գտնվեց, նախ երկու գամփռ գնեց (նրանք հենց նույն օրը կծեցին մոր ու կնոջ ոտքերը), ազդանշանային, տեսագրող սարքեր տեղադրեց դռների ու պատուհանների քիվերին: Մորս ամենաշատը Հասան աղայի անհավատարմությունն էր ցավ պատճառել: Չէր ցանկանում անունն արտաբերել, բայց նրան չէր էլ մոռանում: Նոր ծառայող ընդունել էլ չէր ուզում: Դժվար էր գտնել մեկին, ում կարելի կլիներ հավատալ ու տուն բերել: Երկրից մեկնելու մտադրություն ունեի, բայց մորս համար խնամող պիտի գտնեի: Հյուսն Մոմեդ աղան ազնիվ ու համեստ մարդ էր: Քսան տարի էր` նրան ճանաչում էինք: Մնացածից տարբերվում էր: Եկել էր, որ դռան կողպեքները մի երեք-չորս հատով եւս ավելացնի: Առիթն օգտագործեցի, անկեղծացա: Ասացի` մորս համար ազնիվ ու հուսալի բարեկամ եմ փնտրում: Եղբայրս` Մոհանդես աղան էլ է իրեն շատ հավանում, առավել վստահելի մարդ չեմ ճանաչում: Հավատացած էի` կասի` ոչ, կամ կեղծ սիրալիրությամբ կհրաժարվի: Բայց, հակառակ սպասմանս, այլ կերպ ընդունեց առաջարկս: Ձեռքի սղոցը գետնին դրեց, գլուխը բարձրացրեց, ասաց. «Աչքիս վրա: Մենք կերել ենք Ձեր հացը, պարոն Մոհանդեսի ասածն էլ ինձ համար օրենք է»: Դժվար էր հավատալ: Շատերն էին խոստացել, հետո մոռացել: Անվստահ հայացքով նրան նայեցի: Կրկին հարցրի. «Գուցե ուրիշ մեկի՞ն նկատի ունեք, Ձեզ նման վստահելի մի մարդու»: Պատասխանեց. «Դուք կարծում եք` ամեն մեկին տիկնոջ մոտ` ծառայությա՞ն կբերեմ: Այս օրերին մարդ նույնիսկ իր ստվերից է վախենում: Աստված վկա, ես ամոթից գետինն եմ մտնում Հասանի հեռանալու պատճառով, չեմ կարողանում Մոհանդես աղայի աչքերին նայել: Զարմանալի ժամանակներ են, շունը տիրոջը չի ճանաչում: Բայց մենք չենք մոռացել Մեծ տիկնոջ լավությունները: Մայրս ամեն օր աղոթում է պարոնի համար»: Մտածեցի` հաճոյախոսում է: Մոմեդ աղան խելացի մարդ էր, կարդաց մտքերս: Ասաց. «Հենց հիմա կգնամ մորաքրոջս տուն, նրա թույլտվությամբ աղջկան կվերցնեմ, կբերեմ` Մեծ տիկնոջ ձեռքը համբուրելու»: Վերջապես գտա փնտրածս: Նշանակություն չուներ` խոհարարություն, դերձակություն, տան գործերն անել գիտի, թե չէ, կարեւորն այն էր, որ Մոմեդ աղայի մորաքրոջ աղջիկն էր: Ասաց` նա երբեւէ չի աշխատել, տանից էլ հազվադեպ է դուրս եկել: Ամաչկոտ, բարեպաշտ, ազնիվ աղջիկ է: Փորձեցի վճարել այդքան մեծ ծառայության համար: Մերժեց, հրաժարվեց ընդունել: Ամոթով մնացի: Մոմեդ աղան գնաց մորաքրոջ աղջկա հետեւից, ես էլ աճապարեցի մորս մոտ` ուրախալի լուրը հայտնելու: Խոհարար Հասան աղան չէր եկել, բայց նրա կնոջ ու տղաների կերպարանքը մինչեւ օրս աչքիս առաջ է: Կանգնել էին միջանցքում` դռան մոտ: Զահրա խանումը կուչ էր եկել տղաների թիկունքում, գլուխը կախ էր, դեմքի կեսը ծածկել էր սեւ չադրայով: Տղաները շփոթված էին, քննարկում էին, չէին որոշել` ինչ են ուզում: Նրանց պարագլուխը Հասանի փեսան էր, որին գրեթե չէինք ճանաչում: Գումար էին ուզում, տան կեսը, այգուց ինչ-որ հատված: Անհեթեթություններ էին դուրս տալիս, նրանց պահանջը ոչ հիմք ուներ, ոչ տրամաբանություն: Մայրս զայրացած էր, նրա ամեն դիտողության ու խիստ հայացքի հետ նրանք սփրթնում էին: Բայց իրենց մի բան պարզ էր` մենք այլեւս նույն դիրքն ու հնարավորությունները չունեինք: Եվ այդ հանգամանքն էր պատճառը, որ ամաչկոտ Զահրա խանումը լեզու էր առել: Տղաների հետեւում կանգնած` երկարացրեց վիզը, նվաղուն ձայնով ասաց. «Բա հեղափոխությունն ինչի՞ համար էր»: Նրա ասածի մեջ ճշմարտություն կար: Առանց ձգձգելու եղբայրս միանգամից հարցրեց. «Ինչքա՞ն եք ուզում»: Տղաները համրացան, Զահրա խանումը կծեց չադրայի ծայրը, կկոցեց աչքերը: Երիտասարդ փեսան պատահական մի թիվ թռցրեց, իրենց կարծիքով` մեծ բան էին ուզել, մեր սպասածից քիչ էր պահանջածները: Փողը տվեցինք ու ազատվեցինք նրանց ներկայությունից:

Պարսկերենից թարգմանեց Նունե Հովհաննիսյանը