Հայաստանի մէջ եկեղեցական եւ հոգեւոր առկայ հարցերու կապակցութեամբ, Օգոստոս ամսուն, հանդիպում մը ունեցանք Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին հետ։ Անկէ բխեցաւ անհրաժեշտութիւնը տեսակցելու նաեւ Հայաստանի Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ առաջնորդ վերապատուելի դոկտ. Ռընէ Լեւոնեանի եւ պատմաբան ու հրապարակախօս Համլետ Դաւթեանի հետ։ Կը ներկայացնենք վերոնշեալ խնդիրներու մասին իւրաքանչիւրին մեկնաբանութիւնը եւ տեսակէտները, համոզուած ըլլալով, որ անոնց միջեւ գոյութիւն ունեցող տարբերութիւնը պիտի նպաստէ լուսաբանելու մեր ընթերցողները։

Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հետ

1. Հարցում - 21 րդ դարու հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ ի՞նչպիսի դեր ունի հայ կրօնաւորը։

Պատասխան ‐ Հայ կրօնաւորի առաքելութիւնն է դէպի Աստուած առաջնորդել Քրիստոսի հաւատացող հայ մարդուն եւ նպաստել նրա հոգու փրկութեանը, որպէսզի նա ինքնամաքրմամբ կարողանայ արժանանալ աստուածտեսութեան եւ յաւիտենական կեանքի։ Անշուշտ, պատմութեան մէջ հիմնական այս առաքելութեան զուգորդուել է եկեղեցուն ստանձնած դերակատարութիւնն ազգային կեանքում։ Դրա շնորհիւ մեր եկեղեցին ստացել է ազգային եկեղեցի անուանումը։ Դարերի մէջ, պետականութեան կորստի պայմաններում, Հայ Եկեղեցին հոգեւոր առաջնորդութեան հետ միաժամանակ ստանձնել է նաեւ ազգի քաղաքական առաջնորդութիւնը։ Այս առումով այսօր իրավիճակն այլ է. փառք Աստծոյ անկախ է մեր Հայրենիքը և հայոց պետականութեան դրօշի ներքոյ խաղաղ եւ ապահով են ապրում մեր զաւակները:

Սակայն Սփիւռքի ձեւաւորմամբ մէկ այլ պարտաւորութիւն է ծանրացել Հայ Եկեղեցու եւ հայ եկեղեցականի ուսին. դա ազգապահպանութեան, հայապահպանութեան խնդիրն է, որը առ այսօր Եկեղեցին շարունակում է ջանադիր իրականացնել տարբեր աշխարհասփիւռ համայնքներում: Հետեւաբար, այսօր կարող ենք ասել, որ հայ եկեղեցականի առաջնային առաքելութիւնն է՝ հայ հաւատացեալին կրթել, դաստիարակել Աւետարանի ոգով, մեր հայրերի սուրբ հաւատքով եւ նրան առաջնորդել դէպի Աստուած։ Միաժամանակ, հայ հոգեւորականը սրբազան պարտք ունի հայորդիների մէջ մեր ազգային արժէքների հիման վրայ կերտել ազգային ոգին, ազգային նկարագիրն ու դիմագիծը ։ Եւ ընդհանրապէս հայ եկեղեցականը եւ Հայոց Եկեղեցին առաքելութիւն ունի աստուածասէր, հայրենասէր, հայրենիքի արժանաւոր քաղաքացի կերտելու։

2. Հարցում ­ - Անցեալին, տարածուած տգիտութեան պայմաններու մէջ, եկեղեցիին համար աւելի հեշտ էր ժողովուրդին հետ յարաբերութիւն մշակելը եւ զայն առաջնորդելը։ Մեր գրականութիւնը հարուստ փաստեր կու տայ մեզի այդ մասին։ Մինչդեռ, 21‐րդ դարու հայուն դիմագիծը բոլորովին փոխուած է, եւ այսօրուան ուսում առած, մշակուած, զարգացած հայուն համար եկեղեցին գերագոյն առաջնորդի իր դարաւոր պատկերը չի պահեր այլեւս։ Հետեւաբար, Հայ Եկեղեցին ինչպիսի՞ փոփոխութիւներ մտցուցած է իր կեցուածքին մէջ լեզու գտնելու համար այսօրուան սերունդին հետ։

Պատասխան ‐ Ես բնաւ պիտի չբնորոշէի անցեալում հայ եկեղեցւոյ եւ եկեղեցականի յարաբերութիւնը հայ հանրութեան հետ որպէս մի տգէտ խաւի։ Ավելին՝ այդ ժամանակահատուածում հայորդիք հաւատքի աւելի խորը ապրում ունեցող անձեր էին : Եկեղեցու կեանքին առընչուած, եկեղեցու կեանքով ապրող, աւանդոյթներին հետեւող, եկեղեցական ծէսերը, կանոնները յարգող ժողովուրդ ունէինք մենք։ Այս ոգին մեծապէս տկարացաւ հայոց ցեղասպանութիւնից յետոյ, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Հայաստանում խորհրդային անաստուած կարգերի հաստատումով, երբ ազգային կեանքի հետ փլուզուեց նաեւ մեր եկեղեցական կեանքը։

Առաւել գոհացուցիչ պատկեր էր Սփիւռքում, որտեղ Հայ Եկեղեցին ազատութիւնն ունէր իր ծառայութիւնը բերելու ժողովրդին եւ կազմակերպելու նրա հոգեւոր-ազգային կեանքը՝ համախմբելով իր շուրջ: Խորհրդային Հայաստանում մեր ժողովրդի կապը խզուեց եկեղեցւոյ հետ, աւանդոյթները մոռացութեան տրուեցին, տկարացաւ հայ հաւատքը՝ աւանդութեան ուժով փոխանցուելով սերնդէ սերունդ եւ ոչ թէ հաւատքի իմացութեան լոյսով։

Այս պայմաններում համայնքային-ծխական կեանքը փլուզուեց։ Խորհրդային սերունդը հաւատքի հետ առընչւում էր ծնողի եւ մեծ ծնողի ճանապարհով. եկեղեցւոյ հետ նուազ հաղորդակցութեան պատճառով տկարացաւ նրանց իմացութիւնը։ Այս ամենին գումարուել են նաեւ դարի տարբեր մարտահրաւէրներ, ինչպէս օրինակ՝ ընդհանուր աշխարհիկացումը, խրախուսուող նիւթապաշտութիւնը և բարոյական շատ արժէքների խեղաթիւրումը, անձնապաշտութիւնը:

3. Հարցում ­ - Եկեղեցին ի՞նչ լուծումներու դիմեց։

Պատասխան ‐ Հայաստանի անկախացումից յետոյ եկեղեցին ձեռնամուխ եղաւ վերակազմակերպելու եկեղեցական եւ համայնքային կեանքը՝ դաստիարակելով մեր ժողովրդին հայրերի սրբազան աւանդներով, անհրաժեշտ իմացութիւնը եւ գիտելիքները փոխանցելով նրան՝ Աւետարանի եւ եկեղեցու պատմութեան, եկեղեցական աւանդոյթների եւ ծէսերի ուսուցման ճանապարհով : Այս է ուղին, որով Եկեղեցին պիտի վերստին հաստատուի հայ կեանքի մէջ, հայ մարդու հոգու մէջ:

Բնականաբար, ներկայ ժամանակների պահանջները այլ են, գիտատեխնիկական առաջընթացի պայմաններում նոր մօտեցումներ, քարոզչական նոր ձեւեր ու կերպեր են կիրառուում, հնարաւորութեան սահմաններում ներկայ դարի մտածողութեանը համարժէք գործելու ունակութիւններ պիտի դրսեւորի եկեղեցին։ Մենք այդ ճանապարհի վրայ ենք ։ Եթէ նկատի ունենանք լիարժէք ազատ գործունէութեան 20‐ամեայ այս ժամանակահատուածը, կարծում եմ, որ բաւարար աշխատանք է տարուած։ Յուսադրող և ակնառու ձեռքբերումներ ունենք։

4. Հարցում ­ - Օրինակ կու տա՞ք։

Պատասխան ‐ Փառք Աստծոյ օրինակները բազում են. եկեղեցականաց պատրաստութեան որակը, հոգեւոր կրթական հաստատութիւնների ընդլայնումը, նոր եկեղեցիների բացում, հին վանքերի և եկեղեցիների վերանորոգում ու կենսագործում:

Ակնառու է նաև Եկեղեցու առաքելութեան ընդլայնումը՝ օրինակ՝ գործունէութիւն դպրոցներում, համալսարաններում, երիտասարդաց կեանքում, բանակում, բանտերում։ Այս նպատակով լայնօրէն կիրառւում են ժամանակակից միջոցները, ինչպէս հեռուստացոյց, լրագիր, ինթերնեթ և հաղորդակցութեան այլ միջոցներ:

Իրականացւում են սոցիալական տարբեր ծրագրեր անապահով, կարօտեալ անհատների և ընտանիքների համար: Միաժամանակ Եկեղեցին ձեռնամուխ է իր վրաչական կեանքի վերակազմակերպման:

5. Հարցում - ­ Մայր Աթոռը լաւ յարաբերութիւններու մէջ է Հայաստանի պետական անձնաւորութիւններու հետ։ Ճիշդ է այս, չէ՞։

Պատասխան ‐ Ես ուրախ եմ որ հայ եկեղեցին լաւ յարաբերութիւնների մէջ է հայրենի իշխանութիւնների հետ, հայրենի պետութեան հետ։ Եւ տայ Աստուած որ միշտ հայ եկեղեցին հայոց պետութեան հետ ձեռք ձեռքի տուած աշխատի։

6. Հարցում - ­ Մեր ցանկութիւն ալ նոյն է, բայց հարցը հետեւեալն է։ Գաղտիք չէ որ Հայաստանի մէջ կը տիրէ ընկերային ու տնտեսական վատ վիճակ մը, որուն հիմքին բազմած են նաեւ կաշառակերութիւնը, անարդարութիւնը, անհաւասարութիւնը, որոնց մասին կը գրուի հարկաւ, եւ որ տխրօրէն փաստացի է երբ ժողովուրդի համեստ խաւին հետ կ’առընչուինք։ Մեր պատմութեան դասագիրքերը մեզի սորվեցուցած են, որ անցեալին, մեր կաթողիկոսները թագաւորներու եւ իշխաններու կողքին գտնուած են եւ հայրական խրատներ ու խորհուրդներ տուած են անոնց, մանաւանդ երբ իշխանութեան գլխուն գտնուողը ժողովուրդին շահին դէմ գործած է։ Ի՞նչ ունիք ըսելիք անարդարութեան եւ կաշառակերութեան մէջ խեղդուած այս ժողովուրդին, կրնա՞ք յոյս տալ անյուսութեան մէջ ինկած Հայաստանի ժողովուրդին։

Պատասխան ‐ Մենք՝ որպէս եկեղեցի եւ եկեղեցականութիւն եւ հայրապետ հայոց բնականաբար մշտապէս քարոզում ենք , յորդորում ենք, պատգամում ենք, որպէսզի մեր զաւակները կատարեն Քրիստոսի Աւետարանին պատգամներն ու պատուիրանները, որոնց արդիւնքում մեր երկիրը եւ մեր ժողովուրդը պիտի զերծ մնան այն արատաւոր դրսեւորումներից, որոնցից ոմանց անդրադարձ կատարեցիք եւ թուարկեցիք։

Անշուշտ ցաւոտ խնդիր է, սակայն այն աւերը որ գործուեց մեր ժողովուրդի մէջ, հեռացումով իր ազգային աւանդական արժէքներից, իր հոգեւոր կեանքից, տկարացաւ մեր ժողովուրդի կեանքում հոգեւոր ապրումը։ Այս ամբողջի զօրացումով հաւատացած ենք, որ պիտի նաեւ փոխուի մտածողութիւնը, ոգին, կենցաղակերպը, հանրութեան մէջ փոխյարաբերութիւնները։ Հրաշագործ փայտիկով չի կարող փոխվել մեր կեանքը, այլ՝՝ կրթադաստիարակչական ճանապարհով։

7. Հարցում ­ - Ուրեմն մի քանի սերունդ պէտք է անցնի։

Պատասխան ‐ Մենք լաւատես ենք: Եկեղեցին առաւելագոյն ջանքեր է ի գործ դնում այդ աշխատանքը իրականացնելու՝ դպրոցական տարիքի մեր զաւակներից սկսեալ մինչեւ պետական պաշտօնեաներ։ Բնականաբար, մենք մեր հերթին ունենում ենք զրոյցներ հայրենի իշխանութեան ղեկավարների հետ, քննարկում ենք հարցեր, որոնք յուզում են մեր ժողովրդին, խանգարում են մեր կեանքի առաջընթացը, մեր ժողովրդի բարօր կեանքը։ Նոյն մտահոգութիւններն ունեն նաեւ իշխանութիւնները։ Արդիւնքերը թերեւս սպասուած արդիւնքները չեն, որովհետեւ բազում կացութիւններ կան, որոնք չեն նպաստում ցանկալի առաջընթացը արձանագրելու համար։ Ճանապարհը դիւրին չէ, սակայն, կարծում ենք, յաղթահարելի է ամենքիս միասնականութեամբ ու վճռականութեամբ:

8. Հարցում ­ - Մեր ներկայի ընկերային եւ քաղաքացիական պայմանները չեն ստիպեր կախեալ զգալ եկեղեցիէն։ Ամենուրեք, հայը կրնայ իբրեւ հայ ապրիլ առանց եկեղեցիի հետ պարտադիր կապ հաստատելու։ Մկրտութիւն, պսակ, թաղման արարողութիւն եւլ. հայութեան ինքնութիւնը ապացուցող պայմաններ չեն այլեւս։ Սա կը նշանակէ, որ եկեղեցին այսօր հոգեւոր սնունդին վրայ իր շեշտը դնելու աւելի պատճառ ունի։ Առաւել եւս դրամապաշտ դարձող աշխարհին մէջ մեծ ծարաւ կը մնայ հոգեւոր սնունդը, որ կը սպասենք եկեղեցիէն եւ անկեղծ խօսելու համար՝ ըսենք որ չենք ստանար։

Պատասխան - Ցաւում եմ ձեր այդ զգացումի համար։ Բայց միանշանակ կարող եմ ասել, որ այսօր եկեղեցին իր կարելիից աւելին փորձում է կատարել՝ իր առաքելութիւնը մեր ժողովրդի կեանքում իրականացնելու ա՜յն հնարաւորութիւնների մէջ, որ այսօր ունի: Նկատի ունեմ անբաւարար թուով եկեղեցականները, միջոցներն ու հնարաւորութիւնները։

Բայց հայ եկեղեցականն ունի բարձր գիտակցութիւն, նուիրում, սէր, նախանձախնդրութիւն եւ հաւատք ծառայելու իր ժողովրդին, դուրս բերելու այս կացութիւնից, հոգեւոր ապրումն ամրացնելու նրա կեանքից ներս, հոգիներից ներս: Այն արատաւոր երեւոյթները, որոնց անդրադարձ ունեցաք, հետեւանք են այն բանի, որ մեր կեանքից, մեր հոգիներից դուրս ենք մղել Աստծուն։ Երբ Աստուած վերստին բնակուի մեր մէջ, այդ արատաւոր երեւոյթները այլեւս տեղ չեն գտնի մեզանում, մեր կեանքը կը լինի բարօրութեան մէջ, իր ամբողջական լոյսի եւ փառքի մէջ՝ զերծ նման ստուերներից։

9. Հարցում ­ - Հայաստանը կը գոյատեւէ իբրեւ տկար երկիր մը, ուր օտար երկիրներ իրենց ազդեցութիւնը կ’ուզեն հաստատել նաեւ աղանդներու միջոցաւ։ Ցաւալի եւ անընդունելի երեւոյթ։ Ինչպիսի՞ միջոցներ կը գործադրէք այդ աղանդներէն հեռու պահելու համար ժողովուրդը։

Պատասխան ‐ Ճանապարհը մէկն է՝ մեր առաքելութիւնը արդիւնաւէտ կերպով կատարել։ Հաւատում եմ, որ եթէ մենք յաջողենք մեր գործը ամբողջական կերպով իրականացնել մեր հաւատացելոց կեանքից ներս, մեր զաւակների շարքերում, եթէ յաջողեցինք բարուոք արդիւնքի հասնել, ապա նրանք այլեւս աղանդների ետեւից չեն գնայ։ Նրանց գործունէութեան համար այսօր առկայ են մի շարք նպաստաւոր պայմաններ, տնտեսական‐ ընկերային ծանր պայմաններ, որոնց մէջ տակաւին ապրում է մեր երկիրը։

Սա պարարտ հող է նրանց գործունէութիւնն իրականացնելու համար։ Բացի այդ, նկատի ունենանք, որ մենք դեռեւս ամեն տեղ եկեղեցականներ եւ եկեղեցիներ չունենք, որ մեր ժողովրդի կողքին լինենք մշտապէս, ճիշդ առաջնորդութիւն ապահովենք նրանց, բացատրելով օտար քարոզիչների նպատակները և անընդունելի քարոզչութիւնը, որ ոչ մէկ կապ ունի մեր ժողովրդի պատմութեան և կեանքի հետ։

Ուրախ եմ ասելու, որ այնտեղ որտեղ մենք կարողանում ենք եկեղեցի հաստատել, հոգեւորական նշանակել, այնտեղ անմիջապէս զգալի կերպով աղանդաւորները նուազում են, եկեղեցին զօրանում է, ժողովուրդը համախմբւում է եկեղեցու և հայ հոգեւորականի շուրջ։ Այսօր մեր եկեղեցիները, փառք Աստծոյ, լեցուն են մեր ժողովրդի հաւատաւոր զաւակներով։ Մենք տեսնում ենք մեր ժողովրդի հոգեւոր վերարթնութիւնը: Եւ հոգեւոր վերարթնութիւն ապրող մեր զաւակներին միայն ճշմարիտ արժէքներով ու պատգամներով սնուցելու ու դաստիարակելու ճանապարհով կարող ենք նրանց զերծ պահել աղանդներից:

10. Հարցում ­ - Սակայն խորունկ հաւատքէ աւելի սնապաշտութիւն եւ աւանդապաշտութիւն կը տեսնուի այդ հաւատացեալ կոչուած հաւաքականութեան մէջ։

Պատասխան ‐ Մեր հաւատացեալ զաւակների մօտ այդ երեւոյթները, որոնք թուարկեցիք, ինչ-որ չափով առկայ են։ Դա հետեւանք է այն բանի, որ նրանց հաւատքը լուսաւորուած չէ, այդ խնդրի մասին մենք արդէն խոսեցինք։ Սերունդներ շարունակ մեր զաւակները անհրաժեշտ գիտելիքներ և կրթութիւն չեն ստացել, ինչը եւ տեղիք է տուել սնոտիապաշտական երեւոյթների։ Բայց, փառք Աստուծոյ, այսօր նշմարելի կերպով մենք տեսնում ենք որ եկեղեցական կեանքի իմացութիւնը տարեցտարի զօրանում է։ Մարդիկ աւելի սկսում են տիրապետել իրենց հաւատքի բովանդակութեան, ճանաչում են իրենց եկեղեցին իր ամբողջական վարդապետութեամբ ու աւանդոյթներով։

11. Հարցում - ­ Դուք իբրեւ ամբողջ հայ ժողովուրդին հոգեւոր հայրը, ինչպիսի՞ ձեւով կ’ընդունիք այն հոգեւորականը որ փոխանակ լուսաւորելու հաւատացեալը, կը գայթակղեցնէ իր վարմունքով, կեցուածքով, անբարոյականութեամբ։

Պատասխան ‐ Ինչպէս աշխարհիկ կեանքում, այնպէս էլ հոգեւոր կեանքում, լինում են սխալներ, թոյլ են տրւում զանցանքներ եւ շեղումներ: Դրանք մեր կողմից համապատասխան վերաբերմունքի են արժանանում ըստ յանցանքի ծանրութեան աստիճանի։ Կիրառւում են տարբեր միջոցներ՝ անդրադարձումի առաջնորդելու համար եկեղեցականին անյարիր վարք ունեցողներին: Տեղի են ունենում զրոյցներ, յորդոր պատգամով աշխատանք է տարւում՝ ցոյց տալու իրենց որդեգրած սխալ ընթացքը, ետ կանգնեցնելու նրանց այդ ընթացքից։ Այս բոլոր կերպերը մեր թեմակալ առաջնորդների եւ մեր կողմից, իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, կիրառութեան մէջ են դրւում՝ զերծ պահելու համար մեր եկեղեցականութեանը սխալ ընթացքներից։

Հոգեւորականը, եթէ չի վերանայում իր ընթացքը կամ ծանր յանցանք է թոյլ տուել, որ հնարաւոր չի դարձնում իր յետագայ սպասաւորութիւնն եկեղեցական ասպարէզում, դուրս է դրւում եկեղեցական ծառայութիւնից։ Վերջին տարիների ընթացքում բաւական թուով եկեղեցականների ենք կարգալոյծ հռչակել, ովքեր շեղուել են իրենց ուխտից, անհաւատարիմ են գտնուել իրենց կոչմանը, ովքեր ոչ միայն գայթակղութիւն են դարձել հաւատացեալի համար, այլ նաեւ ուղղակիօրէն պատճառ դարձել, որ հաւատացեալը եկեղեցուց իր երեսը դարձնի։

Ցաւօք, չենք կարող բացառել նման երեւոյթները մեր եկեղեցական կեանքում։ Դա եղել է առաքելական շրջանում եւ լինելու է մեզանից յետոյ։ Հանրային կեանքի մէջ ապրող անհատներ են եկեղեցականները, շփւում են մարդկանց հետ, ոմանք կայուն են նկարագրով եւ ամուր իրենց հաւատքի մէջ, հաւատարիմ են իրենց ուխտին, ուրիշներ տկար են, գայթակղւում եւ սայթաքում են։ Եկեղեցականներ ունենք, որ նաև ինքնակամ թողնում են եկեղեցական ասպարէզը։

Ցաւօք, կարգալոյծ եղածների մէջ այս եկեղեցականները մեծամասնութիւն են կազմում: Իւրաքանչիւր պարագայում մենք մեծ ցաւ ենք ապրում, որովհետև հոգեւորական պատրաստելու համար հսկայական ջանքեր ու միջոցներ են գործադրւում և մեզ համար թանկ է նրանցից ամեն մէկը: Մեր ճիգը պէտք է լինի նուազեցնել եւ ի սպառ վերացնել բոլոր այդ երեւոյթները:

12. Հարցում - ­ Անկախացումէն ետք, մանաւանդ Սփիւռքի նախարարութեան ստեղծումով, վկայ եղանք այնպիսի արտայայտութիւններու, որոնք հայ ինքնութիւնը կապեցին հայ առաքելական եկեղեցիի պատկանելութեան։ Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ կողքին գոյութիւն ունին նաեւ հայ կաթողիկէ եւ հայ աւետարանական եկեղեցիները։ Նաեւ կան հայեր որոնք ոչ մէկ եկեղեցիի կը պատկանին։ Դուք ինչպիսի՞ բացատրութիւն կու տայիք նման արտայայտութիւններուն։

Պատասխան ‐ Մեր ժողովրդի արժէքային համակարգը ստեղծողը, կերտողը դարեր շարունակ եղել է Հայ Առաքելական եկեղեցին։ Այդ իմաստով են արւում նման յայտարարութիւնները, որոնցով ընդգծւում է Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ դերը եւ նշանակութիւնը ազգային ինքնութեան ձեւաւորման ու պահպանութեան գործում։ Չենք կարծում, որ դրանով բացառւում է այլ կրօնական կառոյցների նպաստը, դերը եւ նշանակութիւնը մեր ազգային կեանքի մէջ։ Բայց անհերքելի է, որ մեր արժէքային համակարգը ձեւաւորուել եւ կերտուել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հովանու ներքոյ։ Հայ Եկեղեցին հիմնախարիսխն է հայ ինքութեան եւ նրա պահպանութեան։

Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութեան մէջ շատ յստակ է գրուած այդ բանաձեւումը. Եկեղեցին ազգային եկեղեցի է, Եկեղեցին 1700 տարի քայլել է այս ժողովրդի հետ, առաջնորդել նրա կեանքը, կրթել ու դաստիարակել է իր զաւակներին, ձեւաւորել է արժէքային համակարգը, նրա դիմագիծը եւ ինքնութիւնը։ Եւ այսօր շարունակւում է այդ սրբազան առաքելութիւնը։

13. Հարցում ­ - Բայց ուրիշ երեւոյթներ ալ աւելցած են պատմութեան ընթացքին։

Պատասխան ‐ Անկախ ամեն ինչից հայ ժողովրդի իւրաքանչիւր զաւակի մենք ընկալում ենք իբրեւ հարազատի և գնահատում ենք։ Այսօր Հայ եկեղեցին նուա՞զ գնահատանք է արտայայտում մխիթարեանների ծառայութեան կամ ազգային կեանքում կարեւոր ներդրում ունեցած այլ արժանաւոր եկեղեցականների կամ հաւատացեալ անձերի, որ հայ առաքելական եկեղեցու անդամ չեն։ Բազում հայորդիներ կան, որոնք Հայ Առաքելական եկեղեցու զաւակ չեն, բայց հայոց հայրապետների գնահատանքների եւ շքանշանների են արժանացել։ Մենք ճիշտ պէտք է ընկալենք այն հաստատումը, որ կատարուած է Հայաստանի Հանրապետութեան օրէնքով ու սահմանադրութեամբ։

14. Հարցում ­ - Հայաստանի մէջ լայն գործունէութիւն կը ծաւալէ եւ մեծ ծառայութիւն կը մատուցանէ Հայաստանեայց Աւետարանական եկեղեցին։ Ինչպէ՞ս են Մայր Աթոռի եւ այդ եկեղեցիի յարաբերութիւնները։

Պատասխան ‐ Ցաւալի է մեզ համար անդրադառնալ եւ ասել, որ այդ յարաբերութիւնը բարուոք վիճակում չէ՝ պայանաւորուած Հայ Աւետ. եկեղեցու միսիոնարական գործունէութեամբ։ Բայց նա իր այդ առաքելութիւնն իրականացնում է դեռեւս 1700 տարիներ առաջ Քրիստոսի լոյսն ընդունած Հայրենիքում, հայ կեանքից ներս։ Միսիոնարութիւնը մենք կը հասկանանք, եթէ արւում է անհաւատ մի միջավայրում, որտեղ չկայ քրիստոնէական հաւատք: Եւ աններելի է, անընդունելի եւ դատապարտելի է, երբ դու գալիս ու քարոզում ես Հայ առաքելական եկեղեցու զաւակին՝ հետեւորդ դարձնելու Հայ Աւետ. եկեղեցուն։ Սա արդէն միսիոնարութեան սխալ ընկալում է։

15. Հարցում ­ - Ուրեմն ի՞նչ ձեւով պէտք է գործեն Հայաստանի մէջ։

Պատասխան ‐ Նրանք ունեն իրենց հաւատացեալները եւ այդ միջավայրում թող ազատօրէն քարոզեն։

16. Հարցում ­ - Մի՞թէ հայ բոլոր եկեղեցիները չեն քարոզեր նոյնը՝ Քրիստոսի խօսքը։

Պատասխան ‐ Այո, Քրիստոս մէկ է, եւ մէկ է Քրիստոսի եկեղեցին: Հայ ժողովրդի կեանքում այդ եկեղեցին Աստծոյ նախախնամութեամբ դարձաւ Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցին, որ հաւատարմօրէն եւ պատասխանատւութեամբ իր առաքելութիւնը դարեր շարունակ կատարում է՝ իբրեւ հնագոյն հաստատութիւն ապահովելով հայի քրիստոնէական ինքնութեան անխափան պահպանումը դարերի խորքերից մինչեւ մեր օրերը:

17. Հարցում ­ - Ընդհանրապէս Մայր Աթոռի յարաբերութիւնը վատ չէ եղած հայ այլ յարանուանութիւններուն հետ, նաեւ Հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ հետ, հիմա ի՞նչ է պատճառը այս վատթարացումին։

Պատասխան ‐ Հայ Եկեղեցւոյ յարաբերութիւններն այլ յարանուանութիւնների հետ այսօր էլ վատ չեն, ինչպէս օրինակ՝ Հայ Կաթողիկե եկեղեցու հետ թէ Հայաստանում, եւ թէ Սփիւռքում: Ինչ վերաբերում է Հայ Ավետարանական եկեղեցու հայաստանեան կառոյցի գործունէութեանը, մեր մտահոգութիւններն արդէն իսկ յայտնեցինք : Մնացեալը կարող էք պարզել իրենց հետ։

18. Հարցում ­ - Կը փափաքիմ ձեր կարծիքը իմանալ։

Պատասխան ‐ Եթէ նրանք դադարեցնեն իրենց գործունէութիւնը մեր եկեղեցու հաւատաւոր զաւակների շրջանակների մէջ՝ նրանց հեռացնելով մեր Եկեղեցուց և անդամագրելով իրենց եկեղեցուն, յարաբերութիւններն այլ որակ ձեռք կը բերեն։ Այս առընչութեամբ, մենք տարբեր առիթներով հանդիպումներ և խօսակցութիւններ ենք ունենում նրանց պատասխանատուների հետ, որպէսզի սրբագրուի անընդունելի այդ ընթացքը։

19. Հարցում ­ - Կը կարծէինք որ երբ հայ եկեղեցիներու միջեւ առողջ համագործակցութիւն ըլլար, աւելի դիւրին պիտի ըլլար աղանդներէն հեռու պահել ժողովուրդը։

Պատասխան ‐ Իրաւացի էք: Ինչպէս արդէն ասացինք, մենք որեւէ խնդիր չունենք Հայ Կաթոլիկ եկեղեցու հետ։ Նրանք էլ լայն գործունէութիւն են ծաւալում իրենց համայնքների մէջ, իրենց հաւատացեալների շրջանակում, բնաւ նպատակ չեն հետապնդում հայ հաւատացեալին հեռացնելու իր Մայր Եկեղեցուց։ Նրանց հետ առկայ է ձեր յիշատակած առողջ համագործակցութիւնը: Նման համագործակցութիւնն ենթադրում է կողմերի ազնւութիւն, ինչն իրապէս կարող է իր բարի պտուղները տալ:

20. Հարցում ­ - Վերջին տարիներուն, Տինքի սպանութենէն ետք մանաւանդ, շատ աւելի հրապարակային դարձաւ հայ մահմետականներու նիւթը։ Ի՞նչ կ’ըսէիք անոնց, որոնք կը փափաքին ապրիլ իրենց հայութիւնը, միեւնոյն ժամանակ պահելով իրենց մահմետական կրօնքը։

Պատասխան ‐ Մենք ընդունում ենք նրանց որպէս մեր ազգի զաւակների՝ պատմական ցաւալի հանգամանքների պատճառներով հեռացած իրենց հայրերի հաւատքից ու կրօնից: Մենք աշխատանք ենք տանում, որպէսզի նրանք վերագտնեն իրենց ազգային ինքութիւնը, որի առանցքը կազմում է քրիստոնէական հաւատը:

21. Հարցում ­ - Քրիստոնեայ չըլլալով, արդեօ՞ք հայկական եկեղեցիին համար հայկական ինքնութենէն որոշ չափով զրկուած են անոնք։

Պատասխան ‐ Ըստ մեզ՝ այո, որովհետեւ մահմետական հայը արժէքային այլ համակարգի կրողն է այլեւս։ Ո՞վ է նրա համար Ս. Մեսրոպ Մաշտոցը, Նարեկացին, որոնք սոսկ պատմական դէմքեր չեն, այլ մեր կեանքը կերտող և առաջնորդող զօրութիւններ են։ Ուրեմն, եթէ այդ մահմետական հայի համար Ս. Սահակ Պարթեւ, Մեսրոպ Մաշտոց, Նարեկացի, Շնորհալի, Տաթեւացի ունեն հոգեւոր նշանակութիւն և զօրութիւն, եթէ այդ արժէքային համակարգի մէջ են ապրում, բնականաբար կրողը կը լինեն այդ արժէքներով հաստատուած մեր ինքնութեան:

22. Հարցում ­ - Իսկ ի՞նչ ըսել բոլոր անոնց մասին որոնք քրիստոնէութիւնը կը դաւանին եւ կը կարծեն որ իբրեւ հայ քրիստոնեայ կ’ապրին, բայց հեռու են այդ հոգեւոր արժէքներէն եւ չեն մտներ արժէքային համակարգին մէջ զոր դուք նշեցիք։

Պատասխան ‐ Պէտք չէ մոռնալ մեր պատմութեան վերջին հարիւրամեակի ողբերգութիւնները, որ ապրեց մեր ժողովուրդը՝ զրկուած լինելով հոգևոր արժէքները ճանաչելու հնարաւորութիւնից : Մեր հայրերը հռչակեցին, որ քրիստոնէութիւնը մեր մաշկի գոյնն է։ Այս ապրումով է մեր ժողովուրդը շարունակել իր ընթացքը՝ երբեմն ամբողջապէս չգիտակցելով իր հաւատքը, բայց եւ հոգում կրելով այն : Փառք Աստծոյ, այսօրուայ հոգեւոր վերարթնութեամբ ժողովուրդը վերագտնում է նաեւ իր ինքնութեան ընկալումը՝ իր առօրեայ կեանքի մաս ու բաժին դարձնելով հոգեւոր արժէքները : Սա մեր Եկեղեցու առջեւ ծառացած մարտահրաւէրներից մէկն է:

23. Հարցում ­ - Մեր վանքերէն ոմանք վերածուած են թուրիստական վայրերու։ Դժբախտաբար Էջմիածնի մայր տաճարին մէջն ալ նման մթնոլորտ կը տիրէ։ Սրբավայրերու նկատմամբ թուրիստական այս մօտեցումը կարելի պիտի ըլլա՞յ փոխել օր մը, իսկական հաւատքի վայրի վերածելու համար զանոնք։

Պատասխան ‐ Պատմական մեր վանքներն ու եկեղեցիները, հաւատքի օջախներ լինելով հանդերձ, աշխարհին ներկայանում են իբրեւ հայ մշակոյթի կոթողներ, ինչպիսին է նաեւ մեր հաւատքի կենտրոն Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը: Արտայայտենք մեր ուրախութիւնը որ մեր զաւակունք այցելում են սրբատեղիները, վանքերը անգա՜մ իբրեւ թուրիստ։ Նշանակում է որ մենք ունենք իրականացնելիք մեծ աշխատանք, որպէսզի նրանց մտայնութեան մէջ այդ այցելութիւնները վերածուեն ուխտագնացութեան, իրենց հաւատքի վերանորոգութիւնը կատարելու, Աստուծոյ հետ հաղորդակցութեան մէջ մտնելու։

24. Հարցում ­ - Պայմաններ պէտք է ստեղծուին ատոր համար, պատշաճ ձեւով ընդունելու համար այցելուն։ Միայն մոմավառութեամբ չըլլար։

Պատասխան ‐ Աստծոյ կամօք, այսօր այլեւս շատ վանքեր ու եկեղեցիներ ունեն իրենց հոգեւոր սպասաւորները, ովքեր իրենց նուիրեալ ծառայութեամբ այս սրբավայրերին վերադարձրել են ամենօրեայ աղօթքն ու շարականը, իրենց շուրջը համախմբելով բազում հաւատացեալների: Մեր ձգտումն է, առաքելութիւնն է, որ հաւատքի այս ապրումը եւ գիտակցութիւնը հաստատուի սրբավայրեր այցելող մեր զաւակների հոգիներում։

25. Հարցում­ - Ինչպիսի՞ մակարդակի յարաբերութիւններ կան այսօր Էջմիածնի եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւններու միջեւ։

Պատասխան ‐ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան և Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան յարաբերութիւնները եղբայրական ընթացքի մէջ են։ Ի խնդիր եկեղեցական կեանքի բարուոքման ու զօրացման, ներեկեղեցական հարցերի լուծման և մեր Եկեղեցու առաքելութեան իրականացման՝ ստեղծուած են մի շարք յանձնախմբեր, որտեղ Մայր Աթոռի եւ Կիլիկիոյ միաբաններ պարբերաբար հանդիպումներ են ունենում ըստ համատեղ մշակուած օրակարգի: Լիայոյս ենք, որ ելնելով Հայ Եկեղեցու գերագոյն շահերից, Աստծոյ օգնականութեամբ, եղբայրական ոգով և իմաստությամբ լուծումներ կգտնուեն մտահոգիչ, ազգային և եկեղեցական կեանքը յուզող բոլոր հարցերին:

26. Հարցում - ­ Ո՞րն է այսօր Էջմիածնի Մայր Աթոռին առաջնային խնդիրը։

Պատասխան ‐ Շարունակել աշխարհասփիւռ մեր ժողովրդի մեջ իր պատմական առաքելութիւնը՝ հոգեւոր կրթադաստիարակչական աշխատանքը :

27. Հարցում ­ - Ի՞նչ ունիք ըսելիք ՆՅ‐ին։

Պատասխան ‐ Մենք մեր օրհնութիւնն ենք բերում եւ բարեմաղթանքը, որպէսզի դուք ձեր հերթին ձեր առաքելութիւնը կատարէք արդիւնաւոր կերպով եւ նպաստէք այն հարցերի լուծմանը, որոնք ծառացած են մեր ժողովրդի, մեր երկրի, մեր հայրենիքի եւ եկեղեցու առջեւ։

Տեսակցեցաւ Նորա Պարութճեան

Նոր Յառաջ - Փարիզ