Արման Բաբաջանյան

Վրաց-ռուսական հնգօրյա պատերազմն աներկբայորեն կունենա երկարատեւ եւ լրջագույն հետեւանքներ համաշխարհային քաղաքականության եւ տնտեսության համար:

Հարավային Կովկասում անկայուն իրավիճակին անհապաղ արձագանքողներից եղավ էներգետիկ ոլորտը, ավելի ճիշտ` նրա ենթակառուցվածքը: Վառելիք արդյունահանող եւ արտահանող պետությունների` հակամարտությանն արձագանքելու արագությունն ինքնին ստիպում է խոսել ոչ միայն առանձին նախագծերում մեծացող ռազմական գործոնի սաստկացման, այլ համաշխարհային էներգետիկ փոփոխվող քաղաքականության եւ հեռանկարների վերաբերյալ ընդհանրապես:

Միեւնույն ժամանակ, հազիվ թե արժե վրաց-ռուսական պատերազմի նպատակ դիտարկել էներգետիկ երթուղիների նկատմամբ վերահսկողությունը: Այս պատերազմով Ռուսաստանն աշխարհին ի ցույց դրեց իր իրական հավակնությունները Կովկասում եւ ազդեցությունը մերձկասպյան տարածաշրջանում:

Ռազմական հակամարտությունը մերձկասպյան տարածաշրջանի նավթագազային հոսքերի նկատմամբ ԱՄՆ-ի եւ Ռուսաստանի միջեւ նոր տեղեկատվական պատերազմի առիթ հանդիսացավ: Տարածաշրջանի երկրներն իրենց հերթին ստիպված եղան այս հակամարտությունից հետո վերատեսության ենթարկել եւ նոր մարտահրավերներին համապատասխանեցնել ռեգիոնալ քաղաքականությունը:

Թուրքական գործոն

Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան (ԲԹՋ) նավթամուղը մինչ վրաց-ռուսական հակամարտության սկսվելը կարող էին պայթեցնել քրդերը` այդպիսով իրենց վերաբերմունքն արտահայտելով հյուսիսային Իրաքում թուրքական բանակի իրագործած պատժիչ գործողությունների նկատմամբ: ԲԹՋ նավթամուղի փակումը Թուրքիային ամեն օր 300.000 դոլարի վնաս է հասցնում: 2006 թ. մայիս ամսին ԲԹՋ նավթամուղը գործարկելուց ի վեր` Թուրքիան տրանզիտային վճարումներից ստացել է 2.6 միլիարդ դոլար եկամուտ, որից զրկվել է անցնող տարվա օգոստոսին նավթամուղի պայթեցումից հետո: Տրանզիտային մուտքերի նույնիսկ կարճատեւ ընդհատումները մեծ հարված են հասցնում Թուրքիայի տնտեսությանը: 2003 թ. ամերիկյան ուժերի Իրաք ներխուժման հետեւանքով միջազգային պատժամիջոցները Անկարային պատճառեցին $80 միլիարդ դոլարի վնաս, որը նա ստանում էր Քիրքուկ-Ջեյհան նավթատարի տրանզիտային եկամուտներից: Նման իրադրության կրկնությունից խուսափելու համար Թուրքիան ակտիվորեն ընդգրկվեց Վրաստանում իրադրության կարգավորման գործընթացում: Վարչապետ Էրդողանը ժամանեց Մոսկվա եւ իր աջակցությունը հայտնեց Մոսկվային:
Անկարան դժվար կացության մեջ է. Արեւմուտքը ցույց տվեց, որ չի ձգտում հաշվի առնել վերջինիս շահերը: Իրաքը նվաճած ամերիկացիները այդ երկրի տարածքում պրակտիկորեն ստեղծեցին անկախ քրդական պետություն, որը ցայսօր քրդական անջատողականների համար ծառայում է որպես պլացդարմ: Մյուս կողմից` Եվրոպան չի ցանկանում Թուրքիային ԵՄ կազմում տեսնել: Այդու, Թուրքիան սկսեց փնտրել «կոորդինատների այլընտրանքային առանցք»` փորձելով կառուցել տարածաշրջանային անվտանգության սեփական համակարգ, որը կերաշխավորեր վառելիքի ուղիների անվտանգությունը: Ահա թե ինչու Թուրքիան աջակցեց Վրաստանում Ռուսաստանի գործողություններին, եւ ոչ միայն խոսքերով: Մինչեւ հակամարտության ավարտը ԱՄՆ ռազմական նավերը չկարողացան անցնել Բոսֆորի եւ Դարդանելի նեղուցները: Սա ամենեւին չի նշանակում, որ Թուրքիան վայրկենապես կարող է հրաժարվել Արեւմուտքի հետ սերտ համագործակցությունից: Օրակարգում Թուրքիայի անդամակցությունն է ԵՄ-ին: Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի ամենաակտիվ անդամներից է: Բայց վրաց-ռուսական հակամարտությունից հետո Թուրքիան, ոչ առանց Մոսկվայի հավանության, դարձել է տարածաշրջանային ակտիվ դերակատար:

Իրանական գործոն

Վրաստանում ամերիկյան ծովային ռազմական ներկայության հաստատմանը զուգընթաց, ամերիկացիները Պարսից ծոցում ամիսներ ի վեր մեծացնում էին իրենց ռազմական ներուժը: Թեհրանը սա դիտարկում էր որպես ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ ռազմական գործողություններ սկսելու նախերգանք: Այսուհետ ակնհայտ է, որ Վրաստանի տարածքը ԲԹՋ-ի համար ոչ պակաս վտանգավորություն է ներկայացնում, քան Թուրքիան, իսկ նավթատարի աշխատանքի դադարեցումը կրկին հարցականի տակ է դրել նախագծի անվտանգության եւ շրջակա միջավայրի հուսալիության հարցը: Որպես այլընտրանք այս նախագծին կարող է ծառայել իրանական նավթի արտահանման համար կառուցվող Նեքա-Ջասքը, որին մասնակցելու պատրաստակամություն են վերջերս հայտնել Ռուսաստանն ու Ղազախստանը: Ադրբեջանը դեպի Արեւմուտք նավթի արտահանման համար սկսել է օգտագործել Իրանի տարածքը` որպես նոր տարանցիկ երկիր ադրբեջանական նավթի համար: Բացի այդ, Թեհրանը սկսել է ուժեղացնել քաղաքական ճնշումը Եվրոպայի վրա «քաղաքական աջակցություն գազի դիմաց» ֆորմատում: «Nabucco Gas Pipeline International» ընկերության ղեկավար Ռեյնխարդ Միտչեկը նշել է, որ «գազի սովը» ստիպում է եվրոպացիներին ավելի ուշադիր վերաբերվել Իրանի առաջարկներին:

Իսրայելական գործոն

Իսրայելի շահերը այս հակամարտության մեջ որքան մեծ, այնքան էլ հակասական են: Մի կողմից` իսրայելական զենքն է եւ վրացական բանակի ենթակառուցվածքը, մյուս կողմից` Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չսրելու խնդիրը: Իսրայելը նավթով հարուստ հարեւաններից ոչ մի բարել նավթ չի կարողանում ներկրել եւ ստիպված իր երկրի վառելիքի կարիքների 80 տոկոսը (օրական 300.000 բարել) ներկրում է Ռուսաստանից: Ռուսաստանից կախվածությունը նվազեցնելու համար Իսրայելը ջանք չի խնայում կասպյան եւ թուրքմենական գազը թուրքական Ջեյհան նավահանգստից իր երկիր ներկրելու համար: Իսրայելի, Թուրքիայի, Վրաստանի, Թուրքմենստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ տեղի են ունենում ինտենսիվ բանակցություններ Թուրքիայում նոր նավթատարի ուղղություններ կառուցելու համար` այնտեղի նավթը եւ գազը Կարմիր ծովի Աշքելոն եւ Էյլաթ տերմինալներ հասցնելու նպատակով: Ադրբեջանն ու Թուրքիան մեծ հետաքրքրություն են հանդես բերել այս ծրագրի նկատմամբ, քանի որ դրա իրագործումը շատ իրական է եւ մեծ ծախսեր չի պահանջում, բայց առանց Կովկասում ԲԹՋ-ի անվտանգության ապահովման` ծրագիրն անիրագործելի է:

Հայաստանյան գործոն

Վաղուց արդեն, վերջին 8-9 տարիներին, Հայաստանը դադարել է տարածաշրջանային գործոն լինելուց: Այս ընթացքում Հայաստանը մշտապես հանդես է եկել որպես գործիք` սպասարկելու տարածաշրջանում Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական շահերը: Ռուս-վրացական պատերազմից հետո ստեղծված իրավիճակը կարող էր արմատապես փոխել Հայաստանի դերակատարությունը տարածաշրջանում:

Վրաստանի համար Հայաստանն այսօր կարեւորվում է որպես իր տարածքում հայկական փոքրամասնության ինքնավարության ձգտումները զսպող գործիք: Վրաստանը հասկանում է, որ Մոսկվան պաշտոնական Երեւանի ձեռքով ամեն վայրկյան կարող է Ջավախքը դարձնել անկայունության օջախ` իր բոլոր հետեւանքներով: Այդ է պատճառը, որ պաշտոնական Թբիլիսին, չնայած Հայաստանի խիստ «հյուսիսային» կողմնորոշմանը, Երեւանի հետ պահպանում է հարաբերականորեն ջերմ հարաբերություններ:

Վրաստանի տարածքով անցնող էներգակիրների տարանցիկ ուղիների դիվերսիֆիկացման տեսանկյունից Հայաստանը կարող է լուրջ դերակատար լինել: Արեւմտյան փորձագետները, ռուս-վրացական հակամարտությունից շատ առաջ եւ առավելապես հետո, քանիցս արտահայտվել են, որ Վրաստանը չպետք է լինի Կենտրոնական Ասիայից եւ Ադրբեջանից էներգակիրների տարանցման միակ ուղին: Այսպիսի հեռանկարը խոստումնալից է, սակայն նման ծրագրի իրագործումն այսօր բացառապես կախված է Ղարաբաղյան հիմնահարցի եւ որպես հետեւանք` հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումից: Այս հարցերի շուրջ որոշումներ կայացնելու մենաշնորհը պատկանում է Մոսկվային: Վրաց-ռուսական հակամարտությունից հետո Հայաստանին նոր դերակատարություն կարող է շնորհել միայն Կրեմլը: Ըստ փորձագետների` նման հեռանկար Հայաստանին առայժմ չի սպասվում:

Արման Բաբաջանյան, «Ժամանակ Երեւան» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր
«Էրեբունի» Քրեակատարողական հիմնարկ