Արմինե Ղուկասյան

Մեր կողքին իրենց համեստ ու աչքի չընկնող գոյությունը պահպանող համայնքային գրադարաններին անդրադառնում ենք տարվա մեջ հատուկենտ օրեր, հիշում` դեպքից դեպք: Գրադարանի մասին պատկերացումներն էլ, մանավանդ եթե չկա անմիջական շփում, սկսվում եւ ավարտվում են տասնամյակների վաղեմություն ունեցող, կիսամաշ գրքերի կապուկների, սակավ այցելուների, միապաղաղ առօրյայի տեսարաններով: Անկախ անդրադարձումներից եւ պատկերացումներից` այս կառույցի աշխատակիցները փորձում են սուղ հնարավորություններով, ունեցած քիչ միջոցներով անել կարելին, որպեսզի պահպանեն տասնամյակներով ձեւավորված ավանդույթները` այդ ճանապարհին չկորցնելով հավատարիմ ընթերցողներին: Գրադարանին եւ գրադարանավարին երկու տարի առաջ օգնության հասավ «Գրադարանների եւ գրադարանային գործի մասին» օրենքը, որը եկել է լրացնելու այս ոլորտում մինչ այդ եղած բացերը, կարգավորելու ոլորտը:

Օրենքը սահմանում է. «Գրադարանը տեղեկատվական, մշակութային, գիտական եւ կրթական գործունեություն իրականացնող կազմակերպություն է ...»:

Համայնքային գրադարանները թե որքանով են կարողանում համատեղել այս 4 բաղադրիչները, դժվար է ասել, քանի որ ժամանակակից պահանջներն ու առկա հնարավորությունները ոչ միշտ են խաչաձեւվում:

Սեւանի քաղաքապետարանի կրթության, մշակույթի, սպորտի եւ երիտասարդության հարցերի բաժնի պետ, մասնագիտությամբ գրադարանավար-մատենագետ Անահիտ Հովհաննիսյանը ներկայումս համայնքային գրադարաններին վերապահում է մեկ գործառույթ` սպասարկում: Դրա համար նա ունի իր հիմնավորումները: «30 տարի աշխատել եմ գրադարանային համակարգում, որից 7 տարին` որպես տնօրեն, եւ առավել քան լավ գիտեմ այս գործի նրբությունները: Ժամանակին գրադարանները բավարարում էին գրեթե բոլոր պահանջները` տեղեկատվականից մինչեւ մշակութային, եւ իսկապես ձեւավորում էին համապատասխան միջավայր: Այժմ, երբ գրադարանները չեն կարող ձեռք բերել կամ ստանալ ժամանակակից գրականություն` ե՛ւ մասնագիտական, ե՛ւ գեղարվեստական, առկա գրքային ֆոնդի մեծ մասն այլեւս օգտագործելի չէ, տեղեկատվական բաղադրիչի մասին խոսելն անգամ ավելորդ է,- ասում է բաժնի պետը: Նրա աասելով, եթե ազգային կամ մայրաքաղաքային շատ գրադարաններ ունեն տեղեկատվական մեծ բազա, եւ այն միշտ թարմացվում է ժամանակին համահունչ ու պահանջված գրականությամբ, տեղեկատվական միջոցներով, ապա Սեւանում վերջին էական թարմացումները եղել են անցյալ դարի 90-ական թվականներին:

Սեւանի գրադարանային համակարգն ունի 109,722 կտոր գրքային ֆոնդ, որն ավելանում է մեծ մասամբ նվիրատվությունների հաշվին: Սակայն եղած գրաֆոնդի քիչ մասն է գրավում ընթերցողին, մանավանդ տեղեկատվական հոսքերի այս ժամանակաշրջանում: Համաձայն օրենքի` «գրադարանային հավաքածուները տեղեկատվական, նյութական տարբեր կրիչների ամբողջություն են»: Սեւանի գրադարաններում առկա տարբեր կրիչների մասին խոսելը դեռ վաղ է, քանի որ այս առումով գրադարանային համակարգը  առաջին քայլերն է անում: «Շատ գրքեր այլեւս չեն կարդում. դրանք ժամանակավրեպ են, շրջանառու ֆոնդն էլ մաշվել է,- նշում է քաղաքապետարանի կրթության, մշակույթի, սպորտի եւ երիտասարդության հարցերի բաժնի պետ Անահիտ Հովհաննիսյանը,- այսօրվա ընթերցողների հետաքրքրությունների շրջանակը շատ ավելին է, պահանջները` եւս, ինֆորմացիոն հոսքերն էլ գալիս են անընդհատ եւ տարբեր միջոցներով: Պարզ է, որ գրադարանների վրա հույս դնելն անտրամաբանական կլինի»: 

Անահիտ Հովհաննիսյան	Ֆրունզե Հարությունյան

Արդեն 12 տարի «Սեւանի Վ. Ստեփանյանի անվան ԳԿՀ» ՀՈԱԿ-ը տնօրինող Ֆրունզե Հարությունյանը թվարկում է գրադարանային բազմաթիվ խնդիրները, այդ տարիների ընթացքում իրականացված աշխատանքները: «Գրադարանների նկատմամբ պատշաճ ուշադրության եւ լուրջ մոտեցումների դեպքում շատ խնդիրներ կարող են լուծվել: Ուշադրության մեկ քայլն էլ «Գրադարանների եւ գրադանային գործի մասին» օրենքի ընդունումն էր 2012թ·-ին: Ի սկզբանե օրենքը նպատակ ուներ լուծելու գրադարանների գործունեության կազմակերպման եւ ֆինանսավորման հարաբերությունները, ապահովելու ոլորտի զարգացման իրավական հիմքերը: Ակնկալել, որ երկու տարվա ընթացքում տասնամյակներով կուտակված հիմնախնդիրները կարող են լուծվել, անգամ իրատեսական չէ»,- ասաց Ֆրունզե Հարությունյանը: 

Չնայած գրադարանների ապահովագրության ճանապարհին սա սպասված քայլ էր, սակայն առանց համապատասխան չափորոշիչների եւ նորմատիվների ընդունման, այն ավելի շատ կրում է դեկլարատիվ բնույթ: «Օրենքին հետեւում են մասնագիտական որակավորմանը վերաբերող չափորոշիչները, սակայն դա շատ քիչ է աշխատանքների կազմակերպման համար: Պրակտիկ աշխատանքի ընթացքում զգացնել է տալիս նորմատիվների պակասը: Օրինակ, մեկ գրադարանավարը քանի ընթերցողի պետք է սպասարկի: Ողջունելի  է այն, որ օրենքը հստակեցնում է որոշ հարցերի պատասխաններ, սակայն գրադարանային գործի նկատմամբ այլ պահանջներ էլ կան, որոնք պետք է վերանայել` խորհրդակցելով նաեւ փորձառու գրադարանավարների, այս ոլորտի պրակտիկ մասնագետների հետ»,- ասում է Անահիտ Հովհաննիսյանը: 

Մինչ վերանայումների եւ փոփոխությունների ժամանակը գա, ԳԿՀ-ի տնօրեն Ֆ· Հարությունյանը լուրջ ձեռքբերում է համարում Սեւանի գրադարանների համակարգի հավատարմագրումը եւ հանրային գրադարանի կարգավիճակ ստանալը, որը եւս ամրագրված է օրենքով: «Մեր գրադարանային համակարգը բավարարում էր այն բոլոր պահանջները, որոնք անհրաժեշտ էին հանրային գրադարանի կարգավիճակ ստանալուն: Գեղարքունիքի մարզում մեր ԳԿՀ-ն միակն է, որ մշակույթի նախարարությունում հավատարմագրվել է եւ ստացել հանրային գրադարանի կարգավիճակ: Կարգավիճակը միաժամանակ թույլ է տալիս օգտվել տեխնիկական, գույքային եւ աբոնենտային վերազինման, գրադարանավարների պետական վերապատրաստման ծրագրերից, մեթոդական օգնությունից, այն  աջակցություններից, որ կառավարությունը նախատեսել է գրադարանների համար: Ուրախությամբ պետք է նշեմ, որ Սեւանի ԳԿՀ-ն ընդգրկվել է կառավարության հաստատած զարգացման ծրագրում, որի արդյունքում տարեսկզբին մեզ է հատկացվել մեծ քանակությամբ գույք, գրականություն, 2 համակարգիչ, տպիչ սարք: Հնարավորություն ունենք օգտվել նաեւ համացանցից: Ի դեպ, ծրագիրը շարունակական է, սպասվում են նոր հատկացումներ»,- ասում է ԳԿՀ-ի տնօրեն Հարությունյանը: 

Հավատարմագրման եւ հանրայինի կարգավիճակ ստանալը համայնքային գրադարանների համար, թերեւս, օրենքի ամենառացիոնալ հոդվածն է, սակայն սա էլ այն դեպքում, երբ այդ գրադարանները բավարարում են մի շարք պահանջներ: Թվարկենք մի քանիսը` «ունի պահպանության, հավաքածուների դասակարգման, գրադարանային գործունեության համար համապատասխան տարածք, գույք», «ունի լիազորված պետական մարմնի սահմանած գրադարանային աշխատողների մասնագիտական որակավորման չափանիշներին համապատասխան որակավորված մասնագետներ», եւ այսպես` 7 պահանջ: 

Իհարկե, համայնքային ոչ բոլոր գրադարաններն են ի վիճակի բավարարել այս եւ նմանատիպ  պահանջները, եւ ուրեմն, շատ գրադարանների համար հավատարմագրվելու մասին  խոսք լինել չի կարող: Սեւանի գրադարանային համակարգը հաղթահարել է այդ պատնեշը, արդեն ունի հանրային գրադարանի կարգավիճակ, սակայն դրանից հիմնախնդիրների շրջանակը դեռեւս չի փոքրացել: Պայմանավորված այդ հիմնախնդիրներով` 2014թ· տարեսկզբին ԳԿՀ-ի 6 գրադարաններից 4-ը փակվեց: Կենտրոնական եւ մանկական գրադարաններում, որոնք արդեն գործում են մեկ տանիքի տակ, աշխատում է 10 գրադարանավար` սպասարկելով 6000-ից ավելի ընթերցող: Գրադարանավարներից 4-ն ունի մասնագիտական բարձրագույն կրթություն, մյուսները` բարձրագույն եւ միջին մասնագիտական: Գրադարանավարների միջին տարիքը 45-50 է: Փաստորեն, սա էլ արդեն ծերացող մասնագիտություն է: 

Քաղաքապետարանի կրթության բաժնի պետը համայնքում չի հիշում որեւէ մեկին, ով վերջին տասնամյակներում ընտրել է գրադարանավարի մասնագիտություն: Երիտասարդների համար այն այլեւս գրավիչ եւ պահանջված չէ, ավելին, չունի հեռանկար: Կանցնի որոշ ժամանակ, եւ գրադարանավարների բանակը կնոսրանա: Այս մասնագիտության նկատմամբ դրական վերաբերմունք ձեւավորելու համար նախ` պետք է դեմքով շրջվել դեպի գրադարանները: Օրենքին պետք է գան լրացնելու բազմաթիվ ծրագրերն ու ձեռնարկները, մշակվի աշխատանքային կանոնադրություն:   «Գրադարանների շնչառությունն ապահովում են նաեւ բազմաբնույթ եւ տարատեսակ միջոցառումները, ցուցադրությունները, որոնք անհրաժեշտ, բայց ոչ բավարար պայման են այս կառույցի նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծացնելու համար: 

Սեւանի գրադարանը ունեցել է լավ ավանդույթներ, այսօր էլ աշխատակիցները փորձում են գրադարանի վարկանիշը բարձր պահել եւ ունեցածը պահպանել: Այս ճանապարհին փոքր գրադարաններին պետք է ձեռք մեկնի մշակույթի նախարարությունը: Թողնել գրադարաններին իրենց խնդիրների հետ դեմ առ դեմ եւ, համարելով  համայնքինը, միայն օրենքով կարգավորել խնդիրները, հնարավոր չէ»,- նշում է Հովհաննիսյանը: Համայնքների հովանու ներքո գործող եւ ֆինանսավորվող գրադարաններն էլ կամ՝ փորձում են պահպանել իրենց գոյությունը, կամ էլ փակվում են` հեռանկարի ոչ մի նշույլ չունենալով: ԳԿՀ-ի տնօրեն Ֆրունզե Հարությունյանի համոզմամբ` գրադարանի վաղը ժամանակի հետ համահունչ լինելով է պայմանավորված: «Ընթերցողին գրավելու համար պետք է ունենալ գեղեցիկ կահավորված սրահներ եւ ընթերցասրահ, ապահովել տեխնիկական հագեցվածություն, ստեղծել գրավիչ միջավայր: Այն պետք է իսկապես դառնա մշակութային օջախ, ինչպես նաեւ երիտասարդների համար ինտելեկտուալ աճի խթան, որն այժմ դեռեւս  միայն ցանկություն է»,- եզրակացնում է ԳԿՀ-ի տնօրենը: 

«Գիտատեխնիկական առաջընթացի դարում այս ոլորտի նկատմամբ լուրջ մոտեցում է պետք: Ընդունված եւ գործող օրենքն էլ պետք է լինի կենսունակ, որից պետք է բխեն այլ նորմատիվներ, մշակվեն չափորոշիչներ, հստակեցվեն գրադարանային գործին առնչվող շատ խնդիրներ եւ հարաբերություններ»,- ամփոփում է Անահիտ Հովհաննիսյանը: