Արմեն Քեշիշյան 

(ճանապարհային նոթեր) 

Առաջին հերթին ինքներդ ձեզ դատելու

արվեստին տիրապետեք,
Հետո միայն` հարևանին ու թշնամուն

այս երկրի վրա դատեք:

 Առաջին հերթին սովորեք ինքներդ ձեզ

մեկ վրիպում անգամ չներել,
Եվ հետո միայն` թշնամուն գոռացեք.

«Թշնամի՜ ես, ունես ծանր մեղքեր»:

Ուրիշի մեջ չէ, ձե´ր մեջ թշնամուն հաղթեք,

իսկ երբ աստ հաջողության հասաք`
Այլևս հիմարություն անելու կարիք չունեք,

Եվ մեկ էլ տեսար հանկարծ ու` մարդ դարձաք:

(Բ. Օկուջավա)[1] 

Հունիս: Ճանապարհ: Արև ու զով: Ձախից Սևանն է: Մե­քե­նա­նե­րը շատ չեն, արագաչա­փերն ու ոստիկանության մեքենաները գրեթե չեն խանգարում ընթաց­քին: Ի հեճուկս այս մար­­զում բազ­մա­թիվ տարիներ աշխատանքի` տպավորություն կա, որ առաջին անգամ եմ այս­տեղ: Երևի նրա­նից է, որ ոչ թե աշխատանքի բերումով կես-կեղծ, կես-շահադիտական հանդի­պում­նե­­րի եմ գնում, այլ մի գաղտնիքի բացահայտման, որի մի մասը կլինի միայն իմը, իսկ մնա­ցա­ծը` կփոր­ձեմ պատմել դրանք իմանալ ցանկացողներին: Բացի այդ առաջին անգամ էր, որ այս կողմերն էի գալիս Լեռ Կամսարի հարսի` Օֆելիայի «Հուշերը» կարդալուց հետո` տեսնելու Վար­դե­նի­սի շրջա­նում կամսարյան վայրերը:

Նպատակակետս Բասարգեչարն է, այսօր` Վարդենիսը: Նայում եմ շուրջս ու մտածում, թե որն է երկրի վրա մարդու բնակարան ունենալու կարգը: Մտքերս նույնքան անորսալի են, արագ փո­փոխ­վող, որքան մեքենայի պատուհանից իրար հաջորդող պատկերները: Մեկ հիշում եմ ճանապարհին հանդիպած` բլուրների ու ճամփեզրի վրա սփռված դղյակները: Մեկ հի­շում եմ, որ «աղվեսները որջեր ունեն, և երկնքի թռչունները` հանգստանալու տեղ, բայց մարդու Որ­դին գլու­խը դնելու տեղ չունի»[2]:

Ո՞վ է որոշում, թե երկրի վրա ով որտեղ պիտի ապրի: Մա՞րդը: Աստվա՞ծը: Իշ­խա­նությո՞ւ­նը: Աստված ինչ-որ խուրհուրդներ է տալիս ավետա­րա­նիչ­նե­րի ու մարգարեների մի­ջոցով: Դրանց իմաստությանը ավելի հաճախ գալիս ես կյանքի երկրորդ հատվա­ծում: Մարդն այս հար­ցե­րը չի որոշում, կամ որոշում է, եթե իշխանության մասնիկ է: Օրի­նակ` իշխանության մաս կազ­մող մարդը որոշում է, թե որն է հանրային շահը ու վտարում այդ շահի տե­ղում իր բնակա­րա­նը կառուցած, իշխանության մաս չկազմող` հանրության մասնիկ մարդուն:

1940թ.-ին նշանակ­ված աքսորավայր Տորֆ հասնե­լու հա­մար այս ճանապարհով ան­ցավ Լեռ Կամսարը` այլ փոխադրա­մի­ջո­ցով, այլ նպա­տա­կով, այլ տևողությամբ: Հիմա գնում եմ տեսնելու այն վայրերը, որտեղ արգելա­փակ­վել ու ապ­րել է, մտածել, գրել, մարդկանց օգտակար եղել և մե­ղու պահել Լեռ Կամ­սա­րը: Ինձ թվում է, որ նույնիսկ եղանակն է ավելի լավը, քան նրա ժամա­նակ: Եղանակը տրամա­դրու­թյունից է կախված, տրամադրությունը` վերապրվող անարդարու­թյան խորությունից:

Ուր էլ որ նա գնաց, ապրեց, քշվեց, բանտարկվեց, ազատվեց ու հանգր­վա­նեց, նա Բան ու միտք թողեց: Նա ասում էր. «ես ապագա սե­րունդ­ների մասին պետք է մտածեմ»: Գործեց, մտա­ծեց, ստեղծեց, հսկայածավալ ժառանգու­թյուն թողեց: Հիմա «ապագա սերունդներից» մեկի հերթն է իր համար որոշել, թե որքանով է նա պարտական Լեռ Կամսարին: Նախորդ սերունդնե­րի Մե­ծե­րի նկատմամբ վերաբերմունքը ցույց տվող որոշումներից ու դիրքորոշումներից է կախ­ված տվյալ սերնդի իրա­կան բնութագիրը և նրան հաջորդողների ապագան:

Կամսարը մտածում էր ոչ միայն ապագա սերունդների մասին, այլ նաև նրանց սրտերում ու մտքերում իր սեփական տեղն ունենալու իրավունքի մասին: Գիտեր, որ իր խոսքն ու գործը, դրանց իսկական, իմաստալից, անսակարկ և ճշմարիտ լինելն են որոշելու նրանց մտածե­լա­կեր­­պում և հոգիներում` իբրև խղճի բնակարաններում, ու գրապահարաննե­րում` իբրև նրա գործերի բնակարաններում տեղ զբաղեցնելու իրա­վունք ունենալ-չունենալը:

Փղոսկրյա գահավորակներին բազմածները և կեսօրին սպիտակ ձի հեծնողները գտան, որ այս երկրի վրա նա բնակարան չպետք է ունենա: Ի պատաս­խան նա բնակություն հաստատեց մարդ­­կանց սրտերում: Դժվար է գտնել մեկ այլ մի անտուն, որին փողոցում մոտենային անձամբ ան­ծա­նոթ, բայց հալածվածությամբ հո­գե­հա­րա­զատ մարդիկ, և խնդրեին գրվածքներով հովաց­նել վի­րա­վորանքից ցավացող իրենց սրտե­րը: Սեփական ցավը միշտ ավելի խորն է:

Այսպիսի մտքեր էին կայծակնային արագությամբ փոխարի­նում մեկը մյուսին դեպի Վար­դե­նի­ս տանող ճանապարհին:

Մոտենում եմ այն վայրերին, ուր աքսորյալ է եղել Լեռ Կամսարը: Ի մի եմ բերում Վանուհու շնորհիվ տարբեր աղ­բյուրներից հիշողությանս մեջ ցրված տեղեկությունները: Տորֆ, Ղալնի, Մեծ Մասրիկ… Բա­րաքում մեկ հոգի հազիվ տեղավորող «առանձնասենյակ»: Զուգարա­նը հեռվում: Փոր­ձում եմ հաս­կա­նալ, ինչ տպավորություն պետք է ստանար Վանի Այգեստանի բնակիչը հայտ­նվելով այս­տեղ: Հա­վա­նա­բար` բավականին ընդունելի, քանի որ Վանի ու Տորֆի միջև Վոր­կու­­տան էր մխրճվել: Վեր­ջինիս հյուրընկալությունը այնքան ջերմ էր, որ Բասարի 35 աստիճան ցուրտը ջե­ռուց­վող բնա­կա­րան պետք է թվար: Ո՞վ կարող է ասել, որ պետությունը բնակարանա­յին պայ­ման­ների էական բարելավում չապահովեց գրողի համար:

Չգիտեմ ինչով բացատրել, բայց դեռ չհասած` վստահ եմ, որ այն շինությունները, բարաքնե­րը, ուր ապրել է Լեռ Կամսարը, մանավանդ` մեղվի փեթակները չեմ գտնելու: Չսխալվելով` փորձում եմ բացատրություն գտնել: Ասում եմ, Կամ­սա­րը չէր թույլ տա, որ իր մա­սին հիշողություններում տեղ գտնեն տգեղ, քարու­քանդ, ան­հույս ու մթին պատկերներ ու կեր­պար­ներ: Եթե մարդիկ ուզենան իմանալ, թե ինչի միջով է նա անցել` լուսավոր, ուրախ ու իմաս­տուն գործերը գրելու ճանապարհին, իրենք ինքնուրույն պետք է հետաքրքրվեն ու գտնեն: Ինքը այս հարցում չի օգնի, քանի որ ասում էր, որ «ես կյանքիս մեջ միշտ ուրիշներու ավելորդն եմ վերցուցել»: Հավանաբար բնությունը և պատմությունն էլ չեն ցան­կա­ցել պահպանել նրա մասին որևէ մռայլ, հոգի ու սիրտ տանջող վկայություն:

Սրա հետ մեկտեղ մի համոզմունք ունեի, որ այլ, նմանատիպ, հնից մնացած կցկտուր դրվագ­ներ պիտի գոյություն ունենան, որոնց մեկտեղելը, նրա ապրած տեղանքի և դրանում տի­րող իրավիճակի մասին ընդհանուր պատկերացում կազմելը և այլոց հաղորդելը մեծ պարտքիս գո­նե նվազագույն հատուցումը կլինեն` այն ուրախության, մտածումների, վերլուծությունների, վե­րա­նա­յումների, վերարժեվորումների, թուլության պահին ուժ առնելու համար, որ պարգևել են Կամսարի գրքերը ինձ իբրև պարզ մի ընթերցողի:

Մոտենում եմ: Մինչև գյուղ մտնելը փորձում եմ հասկանալ ընդհանուր պատկերն այն տե­ղան­քի, ուր Կամսարն անցկացրել է 17 տարիներ: 

Տորֆ գյուղի տեսարան է աջ նկարի վրա: Մտածեցի, որ ինչ-որ պահերի Կամսարը կարող էր այստե­ղից նայել շուրջը, տեսներ մոտավո­րա­պես նույնը:

Գուցե այսպիսին տեսավ Ղալնին և շրջակայքը Կամսարը, երբ պետությունը իրեն տրամա­դրեց հերթական բնակարանը, գրողին նշանակելով գյուղի մեղվապահ: Հասկանալի է, որ այս­պես չէր, շինությունները այլ էին: Տուֆե բնակելի շենք այն ժամանակ այստեղ լսված չէր: Մի­այն այն, որ այս աքսորավայրում հանգրվանում էին Երևանից, Վորկուտայից, Մարտունիից, Գո­րի­սից և այլ վայրերից «հանցագործներ»` գրող­ներ, «կու­լակ­ներ», ինժեներներ և այլն, ենթադրում է, որ այստեղ նորմալ շինություն կամ տարրական պայմաններ չէին կարող լինել: Ինչպես կարելի է «հանցագործին» ապահովել ապրե­լու համար նվա­զա­գույն պայմաններով, նրանք մեղսավո՜ր են, երբ նրանց մեղսավորությունը որո­շել է օրվա կամ ժամանակաշրջանի իշխա­նա­վորը:

Իսկ հետո. «1954-ին Լեռ Կամսարը պաշտոնապես համանե­րում ստացավ իր չգործած մեղքերի համար: Հաճախ էի տեսնում, որ գրասեղանից վերցնում էր ուղարկ­ված պաշտոնական գրությունը, ակնոցը երկու մատով բռնած աչքին կարդում էր և խո­սում ինքն իր հետ.

- Ա՜խր ի՞նչս արդարացրին՝ չգործած հանցա՞նքս, 20 տարվա բեղմնավոր կյա՞նքս, առողջու­թյո՞ւնս, թե՞ ընտանիքիս քայքայվելը: Ի՜նչն են արդարացնում... » - կարդում ենք Օֆելիայի «Հուշե­րում:

Մեր օրերում այսպիսի մարդկանց ընդունված է քաղբանտարկյալ բնութագրել: Նրանից առաջ էլ, նրա ժամանակ էլ, հիմա էլ ու հետո էլ այս անմեղ մարդիկ մարտիրոսներ էին, որոնց ներկա­յությունը երկրի վրա անցան­կա­լի էր այն տմարդիների հա­մար, որոնք ուրիշի արյան, տան­ջանք­­նե­րի, արցունքի ու ցավի նկատ­մամբ իրավունք վերա­պա­հ­­ած` իրենք իրենց կյանքի տերեր են կարգել:

Ո՞ւմ է հաճելի լսել սեփա­կան անտառաճանաչու­թյան, ծախվածության, ստորության, ժա­մա­նա­կավորության, ստրկու­թյան և ստրկամտության մասին ճշմարտու­թյուն­ներ: Ո՞ր տկա­րա­միտ ճիվաղին է հաճելի տեսնել տաղանդա­վոր ու սիր­ված գրողի, զօրուգիշեր աշխա­տող գյուղա­տնտեսի` կուլակի, պրպտող ինժեների կամ ազնիվ, բայց խաբված տնտեսվա­րի: Կարո՞ղ է ստա­հա­կի մտքով անցնել, որ հիվանդությունը և դրա պատճառը բացահայտելը ապաքինման միակ ճանապարհն է, իսկ դրանք մատնանշել ունակին պետք է գլխի վրա ման ածել:

Հասա Ղալնի, Տորֆ. Կամսարի ժամանակ Ղալնին գյուղ էր, «թրքի գեղ», իսկ Տորֆը` տեղի տորֆի հանքավայ­րից անունն առած բանավան: Մինչև այդ գյուղը կոչվում էր «Ղամշլի»` ղամիշի լիու­թյու­նից: Նախորդ դարի 30-ականներին առավելապես թուրքերով կամ թաթարներով բնա­կեց­ված Տորֆը վերաբնա­կեց­վեց 1988-89թթ.-ին Ադրբեջանից փախստականներով: Ծովի մա­կերևույ­թից 2003մ բարձր, տարածքը 3.9կմ², իսկ բնակչությունը 230 մարդ. հիմնական զբաղմուն­քը անաս­նա­պահու­թյուն և հողագործություն: Մի քանի հոգուց հարցնելով Ղալնիի տեղը հասկա­ցա, որ մարդ­կանց մեծ մասն այս տեղն այս անունով այլևս չի ճանաչում, այլ միայն` «Տորֆ»: Տորֆում այժմ ապ­րում է աքսորյալների ժառանգներից 8 տուն, որոնք իրենց «բնիկ» են անվանում: Ղալ­նին միաց­վել է Տոր­ֆին ու մեկ գյու­ղա­պե­տա­րանից է կառավարվում: Չունի դպրոց, երեխա­նե­րը հաճախում են հա­րևան Վանևանի ու Լուսակունքի միջնակարգ դպրոցներ: Ղալնիում Կամսա­րի «տունը» որո­նելն անիմաստ էր` նրա ժամանակի շինությունները բոլորը քանդվել են, դրանց տեղերում կա­ռուց­վել են ավելի ժամանակակից շենքեր: Չեն մնացել նույնիսկ լքյալ հիմքե­րը: 

Ձախ կողմի նկարում փոքրիկ «հրապարակն» է, որը չի օգտագործվում և հա­րում է այն բարաքին, որում «ապ­րում» էր Լեռ Կամսարը: Այստեղ Լեռ Կամսարի հուշակոթող տեղա­դրելու միտք առա­ջա­ցավ: Միտքը ող­ջու­­նեց Ահարոնը՝ «հայնտի մարդ է ապրել մեր գյու­ղում», - ուրախացավ նա: Աջ կողմի նկարի վրա փնտրտուք­նե­րից, քննարկումնե­րից և ստաց­ված տե­ղե­կու­թյուն­ները համա­դրե­­լուց հետո Ահա­րո­նը վստահաբար ցույց է տալիս քանդված բարաքնե­րի տեղը:

Մոլախոտը փորձում է աչքից թաքցնել բարաքի հիմքերը, ուր բնակվել է Կամսարը. չես կռա­հի, թե արդյո՞ք ջանում է հետ­­­քե­­­րը իսպառ սրբել, թե` լրիվ ոչնչացումից պաշտպանել մնա­ցորդները:

Նկա­­րի վրա հենց դրանք են պատ­կերված: Նա այստեղ տեղափոխվեց, երբ նրան միացավ կինը, և «վե­րա­միա­վորված» ընտանիքը ստացավ ավելի «ընդարձակ բնակա­րան»: Այս հատվածն ընկած է Ղալ­նիի ու Տոր­ֆի միջնամասում` վերջինիս ավե­լի մոտ: Մոխրա­գույն շրջանակը մի փոք­­­րիկ «հրա­­պա­րակ» է, առանց շինությունների կամ բուսականու­թյան: Անկտուր շինությունը «թուրքի տուն» էր, ինչպես ասում էին տեղացիները: Կամսարից հետո կառուցված` այժմ լքյալ է: Ամենայն հավանականությամբ հենց այստեղ էր նաև այն 400քմ հողակտորը, որ տվել էին նրան կարտոֆիլ աճեցնելու համար:

Տորֆի գյուղապետարանի քարտուղար Ահարոնը Մարտունիից աքսորված «կուլակի» թոռ է: Կամսարի մասին լսել էր, գործերից էլ էր կարդացել, իսկ նրա դուստրը` նույնիսկ գրքե­րի վեր­տա­ռություն­նե­րը նշեց, ասաց, որ սիրով կարդում է: Սեփական բակում աշխատում էր, երբ մոտե­ցա իրեն, խնդրելով օգնել որոնումներիս: Առանց վայրկյան անգամ հա­պա­ղելու` առաջնոր­դեց ինձ դեպի գյուղի ամենա­տա­րեց` յոթանասունյոթամյա բնա­կի­չը, ի դեպ` նրա իսկ հորեղբայ­րը, իսկ հետո նաև` դեպի հարևան Գագոյի բոստանը, քանի որ առաջինը ոչինչ չուներ հայտնելու: Գագոն սկզբում կցկտուր բաներ հիշեց, հետո` Ահարոնի որոշակի հուշումների ներքո որոշ բաներ մտա­­բե­­­րեց հոր և հորեղբոր պատմածներից:

(Ահարոնը այնքան տարված էր Կամսարի` Տորֆում ապրելու փաստով, որ զանգահարեց հա­­ջորդ օրը և լրացուցիչ տեղեկություններ հայտնեց: Հանդիպել է Հայրունի Սերոբին` Լուսա­կունք գյուղի զինղեկին, որի հայրը` Գուրգեն Հայրունին, Կամսարի հետ նավակով «ծով» էր գնում` խսիր սարքելու նպատակով ղա­միշներ հավաքելու:)

Գյուղում շրջայցը կատարելուց հետո սուր­ճի բաժակի շուրջ արդեն` Ահա­րո­նի մայ­րի­կը նշեց Վիկտոր Համբարձումյանի, նույն ինքը` «Ֆա­դաևի» անունը[3], որը ութ­սունութ տարեկան` ներկայումս բնակ­վում է Արմավիրի մարզի Պտղունք գյուղում, Մուսա-Լեռան գյուղի մոտ: Բա­ցի այդ, նա նշեց, որ պետք է անպայման տե­սակ­ցել նաև Մեծ Մասրիկում բնակվող Դարոյի Ռազմի­կին: Վերջինիս մասին պատմությու­նը դեռ առջևում է:

Սա նշում եմ մեծ ուրախությամբ, որովհետև ճանապարհին դեռ մտավախություն ունեի. կգտնեմ արդյո՞ք մեկին, որ կկարողանա հուշել հարցերիս պատասխանները, ցույց կտա հետա­քրքրու­թյուններս բավարարելու աղբյուրները: Գտա, ցույց տվեցին. մարդիկ այնքան ոգևորվեցին, որ ի լրումն իմ հարցերի, դեռ շատ ուրիշ բաներ էլ պատմեցին գյուղի, բնակիչների, իրենց դարդե­րի ու ցավերի մասին: Հասկացա, որ Կամսարի ոչ միայն գրքերը, այլ նաև նրա մասին խոսելն իսկ մարդ­կանց ուրախություն է պարգևում, աշխուժացնում է, մտածել է տալիս ու նորը գտնել, բացա­հայ­տել է մղում:

Տներ: Կամսարը, սովորաբար լուռ ու մտքերով տարված, կարող էր ժամերով խոսել գյու­ղա­­ցի­­նե­րի հետ, եթե կարող էր ինչ-որ բանով օգտակար լինել: Օֆելիան հիշում է. «Խոսում էր ամեն թեմայի շուրջ, խորհուրդներ էր տալիս բույսերի մշակման, տուն կառուցելու վերաբերյալ: Մի գյուղացի անընդհատ գանգատվում էր տան խոնավությունից: Լեռ Կամսարը գնաց, նայեց տու­նը, տեսավ, որ հող է լցրել պատի տակ, իբր որ տաք լինի: Սարի լանջից հոսող ջուրը ծծվում էր այդ հողակույտի մեջ և տունը խոնավացնում: Լեռ Կամսարը ամբողջ հողը հանել տվեց և սենյակը չորացավ»: 

Այս շենքը բարաքների մեկ այլ բլոկի հիշատակ է: Կամսարի բարաքը և այս մեկը տեղա­կայ­­ված են իրան նկատ­մամբ իբր մի մեծ բանտադաշ­տի երկու պատեր ռուսերեն «Г» տառի ձևով: Այս մեկում բնակվում էին տորֆի հանքում աշխատող բանվորները: Պարզ է, որ տուֆն ու ցե­մեն­տը հետագայում են հայտ­նվել: Աջ կողմի նկարի վրա բարաքի պատերն են` ներսից. սրանք մնացել են դեռ Կամսարի ժամա­նակ­ներից: Նկատելի է աղյուսը, պատված սպիտակ ցեխաջրե ու հարդե ծե­փով: Այս­պես է եղել նաև Կամսարի բա­րա­քի խցում:

Երկու դռները երկու մուտքեր էին դեպի «առանձնասենյակներ», շուրջ 1.8մ լայնությամբ և մոտ 2.90մ երկարությամբ: Ձեռքերդ պարզես պատերին կհասնես: Պատուհան որ­պես այդպիսին չի եղել: Եղել են մի­այն դռներ, որոքն միաժամանակ բացվելու դեպքում հպվում էին միմյանց: Աջ կողմի նկարից կարելի է փորձել հասկանալ լուսավորությունը տար­վա 8 ամիսներին ամեն օր, սկսած ժամը 16-17-ից, մանավանդ որ ներկայիս պատուհանի փոխարեն նեղլիկ դուռ էր: Այսպիսի մթու­թյուն և սառնամանիք էր, ենթադրում եմ, որ հարսը հիշում է. «Ցուրտ ժամանակ գրում էր ան­կող­նում, իսկ արևոտ օրերին՝ թիկնած խոտի դեզերին: Ձմռանը հացը չէ, բայց թանա­քա­մանը շորով փաթաթելով դնում էր բարձի տակ, որ չսառչի»։ 

Առաստաղի վրա երևում է ծխնելույզի անցքը: Կտուրը գերանների վրա լցված հարդից էին: Շատ տաքանա­լու դեպքում էլ նույնիսկ հրդեհի հավանա­կա­նու­թյունը փոքր էր, քանի որ ձյու­նը առատ ծածկում էր «կտու­րը» վերևից: Աջ կողմի նկարի վերևի հատվածում երևում է պատն այնպես, ինչպես գոյու­թյուն ուներ Կամսարի ժամանակներում: 

Այս պատը նույնպես Կամսարի ժա­մա­նակներից նորոգման չի ենթարկ­վել: Հատակը` նույնպես: Մուտքի դռան, նիգի, սենյակի չափերի մասին պատկերացում տվող նկար: Այսպիսի միջանցքից կարելի էր անցնել «բնակարան»: 

Այս տարածքում տեղավորված էր չորս «առանձնասենյակ»: Այժմ պատուհաններ են բացվել դռների հաշվին: Առաստաղը Կամսարի ժամանակվա է: Երկար միջանցքից մուտքեր են դեպի սենյակ­ներ: Բայց, որ շատ հարմար չլինի, սենյակները նաև մեջմեջի էին: Սովորաբար այսպիսի սենյակներում տեղավորում էին հատկապես «կասկածելի» աքսորյալների, իսկ նրանց հարևան էին դնում աքսորյալների թվից ընտրված գործ տվողների: Ծեփը 40-ականների վերջից, 50-ական­­ների սկզբից:

Մեծ Մասրիկում չկար 8-10 դասարաններում ուսում ապահովող դպրոց, և Օֆելիան Բասարգեչար էր գնում` միջնակարգ ուսումն ավարտելու համար: Կամսարն այստեղից Տորֆ էր գնում: Ճանապարհին հաճախ էին հանդիպում. Կամսարը ոտքով էր գնում, հրաժարվելով եր­բեմն հանդիպող սայլեր և ձիու ֆուրգոններ նստել: Օֆե­լի­ան Ադուրայններից էր, որոնց մեծերը, գաղթելով Բասենի Գոմաձոր գյուղից ու Հոքթիբա­թից` հասել էին Բասար ու այստեղ ընտանիք կազմել: Հորն այնտեղ ճանաչում էին Ադուրենց Մի­սակ անունով:

Ես էլ եմ գնում Մեծ Մասրիկ` որոնելու Կամսարի կացարանները, գտնելու Դարոյի Ռազ­մի­­կին, որի հետ հանդիպումը կարևորում էր Ահարոնը և նրա մայրիկը: Գնում եմ ու գտնում:

Դարոյի Ռազմիկը: Հիանալի կոլորիտային անձնավորություն: «Բա ինձ չե՞ս նկարում»մ - այնքան համով ասեց, որ իրեն նկարելու ցանկությունս է´լ ավելի մեծացավ։

Ռազմիկ դային ուրախացավ գալուս, չգիտեմ ինչու: Արտակարգ բարեհամբյուր և հյուրա­սեր մարդ` նա ինձ ընկերակցեց, տանելով բոլոր կամսարյան վայրերով: Շատ էր ցավում, որ Վա­նու­հին չի եկել: Ասում էր. «Խոստացել էր գալ, բայց չի եկել»: Պատ­մեց գրեթե ամբողջ ընտանիքի մասին: Գիտի, ով որտեղ է ապրում, երբ է մահացել, երբ է ընդունվել այսինչ որո­շու­մը, ում կող­մից և այլն: Ինչպես ինքը ասեց. «Իմ կոմպյուտերը լավ է աշխա­տում»:

Առաջին մասնագիտությամբ քարտաշ, Արզնու սանատորիայի շինարա­րու­թյան վրա Կո­տայ­­­քի Նահապետ վարպետի ղեկավարությամբ աշխատած` հիանալի բացատրեց սպի­տակ հո­ղով ու հարդով «քյարպիջներ» սարքելու տեխնոլոգիան (ի դեպ, այն լրիվ նույնությամբ կրկնում է Հին Կտակարանում նկարագրված` եգիպտացիների, ինչպես նաև մինչև հիմա Իրա­քում հանդի­պող բաբելոնական կառույցների շինարարության տեխնոլոգիան): Նրա բացատրու­թյու­նները շատ օգնեցին ճիշտ ընկալել այն «բնակարանները» և դրանցում բնակվելու մղձավան­ջը, որոնց մեջ ապրել է Կամսարը և որոնց նկարները բերված են ստորև:

(Շատ հետաքրքիր Ռազմիկ դային պատմեց Վլասովի զինվորների պատմությունը` Մեծ Մասրիկի բնակիչ­ների օրինակով, ցույց տվեց նրանց տները, հիշեց թե, որ թվի որ հրամանով նրանք ազատ արձակ­վեցին, ինչպես, օրինակ` Քերոբ Մուրադյանը և Մանվել Ոսկանյանը, որոնք դատապար­տ­­վե­ցին 1949թ.-ին, ինչպես նրանց տարան «կարմիր անիվներով» սև վորոնոկներով, և համանե­րու­մով ազատվեցին 1956թ.-ին:)

Ահա այսպիսին էր նախկին նկարներում պատկերված շենքի փոխարեն այն շինությունը, որի մեջ բնակվում էր Կամսարը կնոջ` Իսկուհու հետ: Նրանց հետ էին նաև որդին` Աշոտը և հար­սը` Օֆելիան: Օֆելիան հիշում է, որ ամուսնու հետ 1949թ.-ին իրենք գնացին Տորֆ, «որպես­զի սկեսրայրս մենակ չմնա, և բացի դրանից, մեկ սենյակը դատարկվի և վարձով տրվի` ընտանի­քի կարիքները մի փոքր թեթևացնելու համար»: Այս այցելության բերումով գրողի բնակարանա­յին պայմաններն էա­պես բարելավվեցին. նկարներից կարելի է պատկերացնել, թե որքան: Կամ­սա­րը քնում էր միակ մահճակալին, իսկ ինքը ամուսնու հետ` գետնին: Սենյակում կար սեղան և երեք աթոռ: Օֆելիան հաշվետար էր, հետո մանկապարտեզի վարիչ, Աշոտը բանվորություն էր անում: Այս ընթացքում Կամսարը պատրաստ պահում էր բանտի ներքնակը, երկաթե բաժակը և աքսո­րա­կան ճամպրուկը, չորացրած հացը, մի կերպ գլուխ բերած տաք հագուստը, որովհետև սկսվեց աքսորի հերթական ալիքը: 

Տետրերից մեկը և մկների կրծած ձեռագրերը: «Մկները նույպես բռնապետության կողմնակից էին և օգնում էին ոչնչացնել դրանք», - գրում է Օֆելիան:

Երբ 1950թ.-ին ծնվեց Կամսարի թո­ռը` Վանիկը, ընտանիքին տուն տվեցին Ղալնիում` «թրքի գեղում»: Ըստ Օֆելիայի, սա մի իրա­կան «բնակարան» էր, որի մի սենյակում տորֆ էին ամ­բա­րել` իբրև ջեռուցման համար վառելիք, իսկ տոր­­­­ֆի տակ թաքցնում էին Կամսարի տետրերը` ար­դեն պատրաստ ստեղծագործությունները: Ըն­թա­­ցիկ տետրը պահում էին Վանիկի բարուրի մեջ: Իսկ երբ կրկնակալոշների մեջից գտան թղթի կտորներ, հասկացան, որ մկները կրծել են գործե­րը: Երեք սայլ տորֆ հանեցին, որ պահպանված գրվածքները տեղափոխեն Օֆելիայի հոր ցորենի ամբարը: 

Շինանյութը. սպիտակ հող, հարդ` արևի տակ չորացված: Ձեռք ես տալիս, ոնց որ պլաստիլին լինի: Այնքան է հիմա քայքայված, որ դիպչելուց քանդվում է:

(շարունակություն)