Աննա Բաբաջանյան

Երևանի պատմության թանգարանում վերջին հանգրվանը գտած մի ցուցանմուշ, որը,  չնայած  իր խոշոր չափերին, ճամփորդել է տարածության, ժամանակների միջով և  հասել է  մինչև մեր օրերը, այսօր իրավամբ համարվում է  հայ տպագրության գործի նախակարապետներից մեկը` վկայելով այն մասին, որ հայ ժողովրդի առանձին հատվածներ, որտեղ էլ որ կեցություն են հաստատել, չեն հեռացել իրենց մշակույթից, գիր ու գրականությունից: Այդ նպատակի համար ներդրել են հսկայական ջանքեր՝ հաղթահարելով բազում խոչընդոտներ: Խոսքն այն տպագրական մեքենայի մասին է, որին վիճակված էր կտրել երկար թափառումների ճանապարհ, մինչև կհասներ Երևան: 

Վենետիկ, Տրիեստ, Վիեննա, Կ.Պոլիս. ահա այն կենտրոնները, որտեղ  ծաղկել է հայ տպագրության գործը:   Հայ գրքի, նաև այլալեզու գրականության տպագրության  գործում մեծ դեր են խաղացել հատկապես Վենետիկի Մխիթարյանները: 18-րդ դարում միաբանների մի խումբ տեղափոխվում է Տրիեստ, ապա 1810-ին ստիպված է լինում անցնել Վիեննա:  Այստեղ Վիեննայի Մխիթարյանները տասը տարում  տպագրության գործը այնպես են  զարգացնում, որ ավստրիական կառավարությունը  այն հանձնում է հենց նրանց:

Նույնիսկ պատահեց այնպես, որ քաղաքի մյուս տպարանների տերերը, տուժելով այս մրցակցությունից, 1848-ին տեղական լրագրերում հոդվածներ տպագրեցին «արևելցի, օտարական, մորուքավոր կրոնավորներ»-ի դեմ:  Նրանք կազմակերպեցին մի ցույց, հրահրեցին ամբոխին, իսկ վերջինս էլ  գիշերը հարձակվեց ու քարկոծեց տպարանի շենքը, մինչև որ վրա հասած ոստիկանությանը հաջողվեց ցրել ամբոխին: Միայն մեծ ջանքերի գնով շաբաթներ անց տպարանը կրկին վերաբացվեց:  Տպարանը տպագրում էր շուրջ 50 լեզվով գրականություն, այդ թվում` չինարեն, ճապոներեն, հնդկերեն  եւ այլն: Գրքերից բացի` տպագրվում էին  նաև  հունգարական թղթադրամներ:

Այդ նույն շրջանում Մկրտիչ Ա Խրիմյանը `Խրիմյան Հայրիկը, որ 1855-56 թթ. Կ.Պոլսում  խմբագրել և հրատարակել էր  «Արծիվ Վասպուրականի»  ամսագիրը, հայրենի Վան քաղաքում  հիմնեց մի համեստ տպարան և  շարունակեց ամսագրի հրատարակությունը: Մշակութային  օջախը վերազինելու նպատակով էլ նա ձեռնարկեց կարևորագույն մի առաքելություն` այն է` Վիեննայից ձեռք բերել  տառաձուլական և տպագրական մեքենաներ ու տեղափոխել Վան: Նախաձեռնությունը դժվարությամբ  իրականություն դարձավ, իսկ ավելի ուշ տպագարական այս մեքենաները տեղափոխվեցին Երևան: Հենց այս մեքենայով էլ 1913 թ.  տպագրվել է «Խօսք» թերթը` Արշավիր Մելիքյանի խմբագրությամբ:  Թերթի 19-րդ համարը լույս տեսնելուց հետո  խմբագրին մեղադրեցին հակակառավարական  գործունեության մեջ և ձերբակալեցին: Սակայն հայկական մամուլի կայացման ու զարգացման ընթացքն այլևս անկասելի էր, և դրան մեծապես պիտի նպաստեր Խրիմյան Հայրիկի բերած հաստոցը: