Վարազ Սյունի

Ճշմարտությունն ազատագրում է, բայց մինչ այդ՝ մի լավ տանջում է:

Ինչպես արդեն կանխատեսել էի «Հետքում» տպագրված իմ «Քառյակ-եռյակ-միայնա՞կ, կամ ինչ-որ մեկը պիտի կորցնի իր երազը» և «Tоварищ հայաստանցուն պետք է նոր մուշտակ ու խաչ, կամ եռյակի այս կարապը նույնիսկ մահից առաջ չի երգի» հոդվածներում, ՀՀԿ-ԲՀԿ քաղաքական թատրոնի  վարագույրն, ի վերջո, իջավ ու թատրոնն ավարտվեց: Թեև դեռ փորձեր կարվեն  նոր, թարմացված ու թերևս  քողարկված սցենարներ գրել «ընդդիմադիր» ԲՀԿ-2-ի հետ, բայց (այս ձևաչափով)  քաղաքական թատրոնն այլևս ավարտված է:

Պատմության  թատերաբեմում Հայաստան աշխարհի վրա շատ վարագույրներ են իջել. դերասանների (ու դերահուշարարների) պակաս թերևս  չի եղել:

Դարերով պետություն չունեցած հայը՝ հայտնվելով հատկապես ԽՍՀՄ կոչված կուռքապաշտական կայսրությունում, սխա՛լ պետականական արժեքներ յուրացրեց (կամ ստիպեցին, որ յուրացնի).  ու հիմա էլ (իներցիայի ուժով) դեռ կառավարվում է խորհրդային  մտածելակերպ ունեցող  սերնդի ներկայացուցիչների  կողմից:

Ամեն պետության ետևում այդ ազգի տղամարդն է կանգնած, իսկ ամեն տղամարդու ետևում՝ նույն ազգի  մեկ այլ տղամարդ: Քրքրեք պատմությունը, եթե համոզված չեք: Բանակն էլ ճիշտ նույն բանաձևն է:

«Հայաստան» պետության ետևում այսօր կանգնածը (իսկ ավելի ճիշտ՝ նստած-սպասողը) երկրի քողարկված մայրիշխանությունն  է (մատրիարխատ). պատահական չէ, որ նույնիսկ ԱԺ-ն ու ընտրություններն են  սկսել  նմանվել կանանց խոհանոցային սուրճի սեղանի բամբասանք-լեզվակռվի: Իրականում՝ ընտրություններով բան չի փոխվում, իսկ  ԱԺ-ում բան չի լուծվում. ստիպված մնում է փողոցն ու հրապարակը:

Նաև սա է պատճառը, որ հայ տղամարդն այսօր  էլ արտահանվում է. օտար տղամարդուն ծառայելով՝ Հայաստան փող պիտի ուղարկի, որպեսզի  հայրենիքում ծվարած  մայրիշխանությունը գոնե  չփլվի:

Ես  վախենում եմ «օջախի սյուն» կնոջից. նույնչափ վախենում եմ «ազգի սյուն» հոգևորականից:

(Օտարին քծնող-սեփականին փոշոտող) հայ տղամարդը  պետության ու պետականության նո՛ր արժեհամակարգ այդպես էլ  չսովորեց. դեռ ոչ: Նրա  համար պետությունը  կա՛մ բանտ է, կա՛մ հացի կտոր. այսօր էլ: «Ճարպիկ» է նա, ով մի կտոր հաց է փախցնում պետությունից. ու սրա լավագույն երաշխիքը  (ամեն գնով) պաշտոն  ձեռք բերելը կամ ուժային կառույցներ մտնելն է. այսինքն՝ հանուն քե՛զ: Այսպիսի պայմաններում պետություն կառավարելու  չափանիշն արդեն  պետությա՛նը տված օգուտն ու արդյունքը չէ, այլ «վերադասին  կամ կերակրող կլանին  նվիրվածության աստիճանը».  ու նմանատիպ «արժեքներ»: Պատասխանատվության ենթարկողն  էլ  նույն վերադասը կամ կերակրող կլանն  է:

1000 տարվա  անպետականության  փշոտ ճանապարհին հայի համար (ուժեղ) պետությունը «վտանգավոր» բան դարձավ, որից «զգուշունալ» է պետք:

Այսպես կոչված հայ «ավանդական» կառույցների պատգամն էլ համահունչ է. «աղոթել, հարմարվել, յոլա գնալ, որ ավելի շատ  չճնշեն ու չկոտորեն և մի կտոր հաց վաստակել՝ ընտանիք պահելու համար»: Հերթական ապացույցը՝  (դրոշ վառող, Ռուսիո հավերժ բարեկամ ու արդեն 120 տարի  պահանջող)  ՅՀԴ-ի միջնորդած  «ՀՀԿ-ԲՀԿ «հաշտեցումը»»՝ «արյունահեղությունից» խուսափելու համար. պաշտոնապես: Ամենաշատը հայն է արյունահեղությունից  խուսափել փորձել. բայց հե՛նց հայի արյունն ամենաշատը թափվեց: Իմիջիայլոց, ընտրովի դրոշ վառելը ի՞նչ քաղաքական կատեգորիա է:

Կամ հենց Գագիկ Ծառուկյանը: Իսկ ի՞նչ պիտի ասեր նա՝ փետրվարի 20-ի չկայացած հանրահավաքում. որ  կրկին անդրկուլիսային համաձայնությա՞ն է եկել ՀՀԿ-ի հետ՝  հանուն ի՛ր ապահովության. որ փորձել է Մոսկվային ապարդյուն համոզել, որ ինքը Մոսկվային  ավելի՞ հավատարիմ կլինի. որ Ռոբերտ Քոչարյանի շվաքից այդպես էլ չի՞ կարողացել կամ ցանկացել դուրս գալ. որ Լ. Տեր-Պետրոսյանի «Իվանիշվիլին» չի՞  դարձել: «Արյունահեղությունից  խուսափած զոհ»  խաղալն էր  թերևս  մնում:

Այդ ի՞նչ պիտի անեին. տանկե՞ր պիտի մտցնեին հրապարակ, թե՞  մարդկանց վրա պիտի կրակեին: ՀՀԿ-ական (լիովին լեգիտիմ) իշխանություններն այդքան քաջություն  ունե՞ն, որ դա մարսեն: Նրանք նույնիսկ  քաջություն  չունեն   Գագիկ  Ծառուկյանին ԱԺ  մանդատից զրկել: Կամ ինչպե՞ս է մարդը «հեռանում» քաղաքականությունից, բայց շարունակում մնալ ԱԺ պատգամավոր: Սա ի՞նչ է նշանակում. որ ԱԺ-ն դադարե՞լ է քաղաքական կառույց լինելուց: Կամ որևէ էական բան կորցրե՞ց  Գ.Ծառուկյանը  այս ամբողջ «բաժակային փոթորկից» (բացի մարդկանց վստահությունը, իհարկե):

«Արյունահեղությունից խուսափելը»  փախուտի ապահով կամուրջ էր՝  երկկողմանի փոխշահավետ.  այլապես տհաճ  գաղտնիքնե՞ր կբացվեին: Մի մոռացեք, որ այդ կողմերով հոկտեմբերի 27 ու մարտի 1 է անցել:  Այդ կողմերով Գյումրիի (արյուն սառեցնող) սպանդ է անցնում: Հայի պետականությա՛նն ուղղված այս 3 հանցագործությունները պիտի՛ լիովին բացահայտվեն, որպեսզի ազգը հանգստանա ու դուրս գա բացասական լիցքերի այս եռանկյունուց:

Կամ դուք որևէ բան հասկացա՞ք իշխանությունների պահվածքից՝ Գյումրիի եղեռնաոճ սպանդի հետ կապված: Փաստորեն ինչ է ստացվում. որ Մոսկվա՞ն է արդեն որոշում, թե ՀՀ-ում որ  հայաստանյան օրենքներն են  գործում ու երբ: Ինչպե՞ս է կոչվում այսպիսի երկիրն ու իր նախագահը: Ու սա Եղեռնի 100-ամյակի նախաշեմի՞ն: Ձեզ թվում է  հայի հակառակորդն (ու բարեկամը) սա չի՞ նկատում: Միևնույնն է՝ հայ-ռուսական հարաբերություններն այլևս երբեք առաջվանը չե՛ն լինելու:

Իսկ  Լևոն  Տեր-Պետրոսյա՞նը: Դուք նրա  մարտի 1-ի ելույթից բան հասկացա՞ք: Քաղաքական ցինիզմ չէ՞  ընդդիմադիր մյուս  ուժերին ծաղրելը. ու հենց ա՞յդ օրը: Ի՞նչ է սա. սեփական  սխալ հաշվարկներից ուշադրություն շեղելու հնա՞րք: Ցավալի չէ՞, որ Արցախի հերոսամարտի ժամանակ հենց ինքն էր նախագահ: Բնավ էլ պատահական չէր  1994-ի  անհասկանալի  հրադադարը (ուշադրություն՝ լիովին հաղթանակած կողմը միայն հրադադար է կնքում):  Ելցինի՛ն գոհացնել էր պետք. բայց որտե՞ղ է հիմա Ելցինը:

Ծառուկյանի հետ քաղաքական  թատերաբեմից միանշանակ ցած գլորվեց նաև Տեր-Պետրոսյանը. իսկ ԲՀԿ-ի հետ՝ նաև ներկա ՀԱԿ-ը: Սա այլևս փաստ է. ու սա վատ լուր  չէ  Հայաստանի համար, քանզի  վերջապե՜ս  ընդդիմադիր դաշտը ապասեփականաշնորհվեց: Նույնիսկ ա՞յս պայմաններում է  Տեր-Պետրոսյանը փորձում  «միակ ընդդիմություն»  կրկին ներկայանալ: Հարց իրեն՝ ովքե՞ր են հիմա իսկական  «մարգինալները»:

«Քաղաքագիտական վերլուծություններ» անողը պիտի որ հասկանար, որ  անվճար  ավտոբուսներով հրապարակ բերված  և ձեթ, շաքարավազ ու 5000 դրամ երազողը հեղափոխություն չի՛ անում. ոչ էլ օլիգարխն է հեղափոխական դառնում:  

Հեղափոխություն անում են ԳԱՂԱՓԱՐԻ նվիրված մարդիկ.  ինչպես 88-ին էր, որի կրկնությունը Մոսկվան ( ՀՀԿ-ԲՀԿ ու նման  քաղաքական թատրոնների միջոցով)  փորձում է կանխել, քանզի Մոսկվայի նպատակը և՛ իշխանությունը, և՛ ընդդիմությունը վերահսկելն է:  

«Հիմնադիր խորհրդարանի» բերձորյան խայտառակ ջարդն էլ այս  տրամաբանության շրջանակներում  է: Դրանից հետո ընկեր դաշնակները (էլի ավտոշարասյունով)  «առանձին պետություն»  Արցախ գնացին. բայց աղ ու հացով դիմավորվեցին: Մոսկվայի համար դաշնակները վտանգավոր չեն. գաղափա՛ր չունեն: Գաղափարը միշտ նույնն է՝ ազատ ու անկախ Հայաստան: Առանց կոնկրե՛տ  ճանապարհային քարտեզի արդեն 120 տարի «հողեր ազատագրելը» գաղափար չէ՛.  դա  ինքնամեծարում  է  (PR):

«Քաղաքագիտական վերլուծություններ» անողը պիտի նաև հասկանար, որ բուրժուադեմոկրատական հեղափոխություն անելու համար Հայաստանում նախ միջին դասակարգ է պետք. այսինքն՝  նաև փոքր ու միջին բիզնեսների ստեղծման ու զարգացման հնարավորությու՛ն:

Բայց ի՞նչ է  կատարվում այսօր Հայաստանում. մի քանի օլիգարխային  կլաններ  շարունակում են երկիրը պահել ներկրվո՛ղ (առաջին անհրաժեշտության) ապրանքների մոնոպոլիստական շուկա:

Ամեն սարի տակ մի հանք է փորվում ու ամեն գետի վրա՝  10  հէկ կառուցվում: Արդյունքում գյուղատնտեսություն ու սեփական արդյունաբերություն չի զարգանում: Մարդիկ ստիպված արտագաղթում են՝ փող աշխատելու  ու Հայաստան ուղարկելու համար, որով էլ չարտագաղթածները գնում են նույն  օլիգարխների  ներկրած ապրանքները, որոնցից գոյացած փողերի զգալի  մասը կրկին հայտնվում  է  օֆշորներում:  Օլիգարխների համար ներկրելը պարզապես  շատ ավելի էժան ու շահավետ է, քան նույնը Հայաստանում արտադրելը, որովհետև  ներկրած ապրանքները (իրե՛նց ուզած գնով) միշտ  իրացվում են.  երկրում  պարզապես մրցակցություն   չկա: Գումարած ԵՏՄ մտնելու հետ կապված բոլոր հայտնի  բացասական գործոնները:

Եթե  Տեր-Պետրոսյանն ու Գագիկ Ծառուկյանը  իսկապես  ընդդիմադիր  լինեին,   2013 թ. նախագահական ընտրություններին կմասնակցեին.  կամ գոնե դրանից հետո Րաֆֆի Հովհաննիսյանին կաջակցեին:

Ինչպես վերևում արդեն գրել եմ՝  հայ մարդու «թշնամին» պետությունն  է,  իսկ գերագույն արժեքը՝  ի՛ր ընտանիքը (ամեն գնով) պահելը: Ուստի նաև  տրամաբանական նշանաբանը՝ «որտեղ հաց, այնտեղ կաց». կամ սրա նորընտիր համարժեքը՝ «որքան փող, այնքան քվե»:

Հայ տղամարդու  համար իշխանությունը  հաց աշխատելու միջոց է դարձել. ուստի այն ատամներով պիտի պահել, որ ձեռքիցդ չխլեն:

Պուտինյան պրոպագանդան Հայաստանում իսկապես աննախադեպ է. նույնիսկ կոմունիզմի ժամանակ այդքան  թշնամանք չկար: Թե ինչ նպատակով  են Հայաստանում  ռուսական ալիքներ ձրի  հեռարձակվում, ես դա չեմ հասկանում: Հայաստանյան ալիքնե՞րն էլ  Ռուսաստանում ձրի հեռարձակվում են:

Կամ ո՞ր արևմտյան երկրում կարող ես մեկ այլ երկրի հեռուստաալիք ձրի տեսնել:

Պուտինը թերևս նաև որոշ երանգ ավելացրեց այս ամենին. նա ցանկանում է ստալինյան Ռուսաստան, բայց և Ռոման Աբրամովիչի պես վայելել է  ցանկանում: Նույնը՝ Հայաստանի օլիգարխ-իշխանավորները: Ոչ թե լինե՛լն է այլևս  արժեք, այլ ունենա՛լը: Այսինքն՝ հայաստանցի տղամարդուն  պետությունից մի կտոր հաց փախցնելն այլևս բավարար չէ (ապացույցը՝  նաև օֆշորային սկանդալները): Հայաստանում  հիմա բոլորն են ցանկանում ունենա՛լ. իշխանավորները, հոգևորականները, գեներալները, դատավորները, դատախազները, ոստիկանները,…: Մնում է  հայաստանյան «չեչեններ» գտնելը.  գահին հավերժ մնալ է պետք:

Բայց այս ամենը նաև  մարսել պիտի կարողանալ: Իսկ մարսելու համար պետությունը նորից պիտի կենտրոնացվի մե՛կ կուսակցության ձեռքում. այսինքն՝ Խորհրդային Հայաստան-2 : Իշխանությունների առաջարկած  «սահմանադրական բարեփոխումներն» էլ հենց այս տրամաբանության ծիրում են: Իմիջիայլոց, ԽՍՀՄ-ում  ձևավորված մարդկանցից  այլ համակարգ սպասելի՞ է:  

Սերժ Սարգսյանի պլանը թերևս  ՀՀԿ-ն Խորհրդային  Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության պես մի  կառույց դարձնելն ու  (նախկին Կոմկուսի քարտուղարների պես) Հայաստանը  ղեկավարելն  է՝ Մոսկվայի հետ փոխհամաձայնեցված: Սրա համար են երևի  ցանկանում  ազատվել  երկրի նախագահի պաշտոնից. խորհրդային  համակարգում միայն մեկ նախագահ կարող է լինել՝  Կոմկուսի  նախագահը:  Բայց որպեսզի ՀՀԿ-ն  Կոմկուսին շատ չնմանվի, մյուս կողմում կհանդուրժվի  «մեկ ազգ-մեկ եկեղեցի» կարգախոսը: Ուշադրություն՝ ոչ թե «մեկ ազգ-մեկ հայրենիք», այլ «մեկ ազգ-մեկ եկեղեցի»:

Որպեսզի իրե՛նք կարողանան մարսել, հային պիտի  շարունակեն  բաժանված պահել՝  հայաստանցի-սփյուռքահայ, արևելահայ-արևմտահայ, հայաստանցի-ղարաբաղցի, արևելահայերեն-արևմտահայերեն, քրիստոնյա-ոչ քրիստոնյա,  առաքելական -ոչ առաքելական , հհկ-ական- ոչ հհկ-ական, …: Երևի արդեն պարզ է, թե սա  ինչ  կնշանակի հայի պես փոքր ու աշխարհասփյուռ մի ազգի համար :

Իսկ եկեղեցականնե՞րը.  ջուր, ուտելիք, հագուստ, շենք, օդ ,ծաղիկ, քար, այգի, պտուղ, ծնունդ, կնունք, հարսանիք «օրհնելուց» բացի՝   հհկ-ական բոլոր միջոցառումները հավանաբար կսկսեն «օրհնել»: Միևնույն ժամանակ հհկ-ն բոլորին «նժդեհական» կդարձնի.  բոլորին ՝ 5 - 85 տարեկան:

Կարևոր հարց՝  հայ առաքելական եկեղեցում ՃԳՆԱՎՈՐ դեռ մնացե՞լ է: Այն  ձեզ անշարժ գույքի գործակալություն չի՞ հիշեցնում: Կամ  ձեզ հարցրե՞լ եք, թե ինչու անկեղծորեն  ճգնավորը այսքա՜ն պիտի խառնվի երկրի պետական գործերին:  Ի՞նչու պետական դպրոցում ու բանակում  ճգնավորը  պաշտոն  պիտի ունենա (կամ ամեն քայլափոխի պաշտոնյայի կողքի կանգնի): Եւ ի՞նչու այսպես կոչված «Հայոց եկեղեցու պատմությունը» չպիտի դասավանդվի  որպես «Հայաստանի/ հայ ժողովրդի պատմության» մաս: Եկեղեցին ազգից վե՞ր է:

Հենց սրա՞նք չէին խորքային գործոնները, որի պատճառով հայը դարերով (նաև  զինվա՛ծ)  պայքար է մղել հայ առաքելական եկեղեցու դեմ, ինչպես օրինակ 906 թ.-ից սկսած ու տարինե՜ր տևած սյունյաց բազմաթիվ գյուղերի (հատկապես՝ Ավելադաշտ ու Տամալեկ) գյուղացիների զինված ապստամբությունը եկեղեցու ու Տաթևի վանքի/վանականների դեմ. ու, սյունյաց հոգևոր առաջնորդ Հովհաննես եպիսկոպոսի (880-918) խնդրանքով, Սյունիքի Սմբատ իշխանի արյունահեղությունները սյունեցիների դեմ՝ հատկապես Ցուրաբերդում:

Քրիստոնեությունը, միևնույնն է, հեզ ու հնազանդեցնող  գաղափարախոսություն է, որի խորքային պատգամը  «մյուս թուշը դեմ տալն է», որպեսզի՝ «երկնքու՛մ  արդարադատություն գտնես»: Իսկ ահա մահմեդականի պատգամը՝ «կտրիր վիզը …երկինք գնալու համար»:

Եթե Քրիստոսից ու աստվածաշնչյան գրառումներից  դու անձնապես-ներքնապես  խաղաղ ու  հուսառատ անհատ ես դառնում, ես դրա դեմ ոչինչ չունեմ.  բայց արդյո՞ք խելացի է  այն շարունակել թողնել  (3.5 կողմից մահմեդականներով շրջապատված)  Հայաստանի  ազգային-պետական  գաղափարախոսությունը : 1915-ից հայը դասեր չքաղե՞ց: Ո՞ւր (և ու՞մ) մնացին ՎԱՀԱԳՆԻ  պատգամներն ու տաճարները : Մինչև ե՞րբ «մեղքի» ու «դժոխքի կրակի» արանքում՝ վախեցած ու  մոլորված: «Մեղքի» հեղինակները երկի՛ր ստացան, իսկ հա՞յը:

Մեկ կուսակցություն ունեցող ԽՍՀՄ-ը միայն  փլվել  կարող էր: Մեկ կուսակցություն ունեցող (պուտինյան) Ռուսաստանը միայն փլվել  կարող է:  Մեկ կուսակցություն ունեցող ցանկացած  երկիր միայն փլվել կարող է. սոսկ ժամանակի հարց է:

«Հետքում» տպագրված իմ «Ռուսաստանն էլ ԽՍՀՄ-ի պես փլուզվելու է. սոսկ ժամանակի հարց է» հոդվածում  արդեն գրեմ եմ՝  «Պուտինը իդեալական ղեկավար է՝ Ռուսաստանը քանդելու համար. հերթականը»:  ԽՍՀՄ-ը փլուզվեց, որովհետև նաև նավթի գինը կտրուկ իջավ/ իջեցրին. ու բանակն ու Կոմկուսը մնացին առանց փողի: Նույնը կլինի հիմա: Իմիջիայլոց, (նավթադոլարով) միայն ուժային կառույցներ ստեղծած ցանկացած երկրում «հրեշտակներն անգամ դժոխքից են»:

Արդյո՞ք Արևմուտք-Ռուսաստան  ներկա  «թեժացող խաղաղության» պայմաններում թույլ կտան Խորհրդային Հայաստան-2. հազիվ թե:

Հայաստանում չափից շատ են շախմատ խաղում ու կարծես չեն հասկանում, որ քաղաքականությունը ո՛չ մաթեմատիկա է,  և ոչ՛ էլ շախմատ. քաղաքականության հիմքում մա՛րդն է՝ իր զգացումներով, հույսերով ու սպասումներով: «Մայդան» ոչ ոք դրսից չի կարող  «հրահրել». լավագույն դեպքում օժանդակել կարող են: Ժողովրդի ՊՈՌԹԿՈՒՄԸ հույզ է՝  հրաբուխ.  այն քաղաքական հաշվարկ չէ:  Այն միշտ  պոռթկում է  ճի՛շտ ժամանակին, երբ այլ ուղիներ այլևս չկան. երբ «դանակը հասնում է ոսկորին»: Պոռթկում կարող է սկսել ցանկացած տեղ ու ցանկացած անհատից: Հրաբու՛խն  է  բերում  իր առաջնորդներին. դա նախախնամություն է: Նայեք թե ինչպես սկսվեց «արաբական գարունը»: Հայը ոչ մեկից ավել կամ պակաս չէ :  

Հայաստանի ներսում էլ  վաղուց լավա  է  եփվում: Որպեսզի այն մի օր չժայթքի, իշխանությունները  պիտի՛  նաև  պատրաստ լինեն  Երևանից մարզերին  (գոնե մասնակի)  սահմանադրական  լիազորություններ փոխանցել:

«Հետքում» տպագրված իմ «Պատանդ մարզերն ու Երևանում չգտնված բանալիները, կամ ՀՀ կուսակցությունների մասին օրենքը կործանել է մարզերը»   և   «Քաջարանի հանքում կորած դեմոկրատիան, կամ՝ զանգն է զուր, երբ թշնամիդ ներսից է» հոդվածներում  արդեն անդրադարձել եմ այս կարևոր հարցին:

Այսինքն՝

1)  ՀՀ  Կուսակցությունների մասին օրենքի  5(1) հոդվածի վերացում, որպեսզի մարզային ու քաղաքային  անկա՛խ տեղական կուսակցություններ ստեղծելու հնարավորություն լինի: Այսօր մարզերում պարզապես  հնարավոր չէ  տեղական անկախ կուսակցություններ ստեղծել ու անկախ քաղաքական կյանք վարել: Սա աններելի բաց է, որովհետև առանց անկախ տեղական կուսակցությունների Հայաստանում երբեք իսկական դեմոկրատիա չի՛ լինելու;

2) Մարզի բնակիչների  կողմից  ընտրովի «Մարզային Ժողովի» ստեղծում, որը, որպես  մարզի օրենսդիր մարմին, պիտի  հսկի մարզի գործադիր մարմնին. այսինքն՝  մարզպետին ու մարզի դատա-իրավական մարմիններին (ներառյալ  դատավորներին): «Մարզային Ժողովը» պիտի իրավունք ունենա (անվստահության քվեով) մարզպետին և այլ մարզային պաշտոնյաներին ազատել աշխատանքից: Բացի այդ՝ ժողովրդական հանրաքվեով մարզի ցանկացած ընտրված կամ չընտրված անձի պաշտոնից հնարավոր պիտի լինի ազատել, եթե մարզի բնակչության առնվազն 1/3-ը կամ կեսը պահանջում է այսպիսի հանրաքվե: Պիտի անցնել նաև ժուրիով դատական համակարգի ու ժողովրդի կողմից ընտրված (վերադաս) դատավորներ ունենալուն:

3)  Անցում ԵՐԿՊԱԼԱՏ «Ազգային  Ժողովի»:  Առաջին պալատում պատգամավորները պիտի ընտրվեն ժողովրդի կողմից, իսկ Վերին պալատում   «Մարզային Ժողովների»  ներկայացուցիչները պիտի նստեն, որպեսզի  մարզերը վերջապես լծակներ ունենան ու մարզերի խնդիրները ԼՈՒՐՋ ընդունվեն (ինչպես քաղաքակիրթ երկրներում է): Բացի այդ՝ Վերին պալատը այսպիսով  կկարողանա հսկել Առաջին պալատին, որը նույնպես շատ կարևոր է:

4) Հատուկ հարկի (10 %) գանձում բոլոր հանքերից: Այս փողով ստեղծել մարզային ՊԵՏԱԿԱՆ բանկ, որը պիտի խթանի մարզի երկարաժամկետ-մաքուր-այլընտրանքային տնտեսության ստեղծումն ու զարցացումը. կա՛մ պետական նախաձեռնությամբ, կա՛մ երկարաժամկետ ՊԵՏԱԿԱՆ անգրավ վարկեր տրամադրելով:

5)  Կապանը դարձնել Հայաստանի 2-րդ մայրաքաղաք և այնտեղ տեղափոխել առնվազն Պաշտպանության Նախարարությունը: Պրիմիտիվիզմի հասնող սխալ է երկրի պաշտպանության կենտրոնը  (Command and Control Center) թողնել Երևանի պես ստրատեգիապես խոցելի (հարթավայրային ու հնակառույց ատոմակայանին  մոտ) մի քաղաքում, որտեղ նաև ապրում է երկրի բնակչության մոտ կեսը: Կապանը ստրատեգիական հարավի ամենամեծ քաղաքն է և ունի (լեռներով պաշտպանված) ռազմավարական շատ ավելի ապահով դիրք: Այն գտնվում է անմիջապես Արցախի սահմանին, որը  Ստեփանակերտի հետ կապն ավելի հեշտ կդարձնի: Բացի այդ՝ 2-րդ մայրաքաղաքի (աստիճանական) կառուցումը զգալի դրակա՛ն ազդեցություն կունենա երկրի տնտեսության վրա (աշխատատեղերի ստեղծում  և այլն): Ժամանակն է, որ Հայաստանը դադարի Երևան քաղաք-պետություն լինելուց:

Սա՛ պիտի լինի սահմանադրական բարեփոխումների հիմքը: Այլապես Հայաստանը տասնյակ տարիներ դեռ կպտտվի  նույն շրջանակում. ու սա միշտ չէ, որ (կառուսելի պես) զվարճալի  կլինի: 

Դեմոկրատիա նշանակում է  կառավարում ժողովրդի՛ կողմից: Տվե՛ք ուրեմն երկիրը քաղաքացուն. այն ոչ մեկի սեփականությունը չէ: Նախագահական համակարգը շատ ավելի դեմոկրատական է, որովհետև այս համակարգում trias politica-ն ամենաարդյունավետն է աշխատում.  այսինքն՝ օրենսդիր (պառլամենտ), գործադիր (նախագահ) և դատական մարմինների փոխվերահսկողությունը  (checks and balances):

Քաղաքական դաշտը (de facto)  գրավված  չպիտի՛ լինի և  չպիտի  հսկվի  մեկ կուսակցութան կողմից: Այսպիսի երկրում (լուրջ) ներդրումներ չեն անում, որովհետև այսպիսի երկրում առողջ տնտեսական մրցակցություն  չկա: Այսպիսի երկրում տնտեսություն չի՛ կարող զարգանալ, որովհետև այդ միակ կուսակցությանը չպատկանող  կամ անկուսակցական գործարարի տնտեսական հաջողությունները սկսում են դիտվել որպես սպառնալիք ՝ նույն այդ  կուսակցության կողմից ու փորձում են հաջողակների «գլխին սարքել»: Կուսակցությունը երբեք  բիզնես չպիտի լինի:

Հույս կա՞ Հայաստանի համար: Իհարկե կա. դա նո՛ր սերունդն  ու խորհրդային մտածելակերպ չունեցող մարդիկ են, որոնց  համար Հայաստանը հայրենի՛ք է, այլ ոչ կերակրատաշտակ: Որոնց համար հայկական պետության մայրաքաղաքը Մոսկվան չէ՛: 

Այս մարդիկ շատանալու են. ու գալու՛ է  ժամանակը, երբ  իրենք են  լինելու  իսկական համաժողովրական շարժումը, որն  էլ  ծնելու է  իր առաջնորդներին: Ա՛յս համաժողովրական շարժման դեմ փողը, տանկերն ու մոսկվաներն անգամ անզոր կլինեն  (ինչպես 88-ին էր):  Ու թատերաշունչ «իմ խոսքը գործ է» կամ «պայքար,պայքար մինչև վերջ»-երին  կփոխարինի …պարզապես քաղաքացի լինե՛լը:

Երկիր կառուցելու ճանապարհային քարտեզը ընդամենը քաղաքացի լինելն է: Երկիրն ու հայրենիքը սկսվում է քեզնի՛ց:

3000 տարվա պատմություն ունեցող ազգը պիտի որ կարողանա  ինքնամաքրվել:

Արևածագից առաջ է խավարն ամենախիտ:

3 նախագահների դարաշրջանն իրոք ավարտվում է:  

Վերջին  3 բոլշևիկները. թերևս:

Ամստերդամ, 15.03.2015