«Հետքի» հետ հարցազրույցում ասում է փոխվարչապետ, տարածքային կառավարման նախարար Արմեն Գեւորգյանը 

Որքա՞ն լուրջ էր խնդիրը, եւ ի՞նչ սպառնալիքներ կային, որ սկսեցիք հետաքրքրվել Արարատյան դաշտավայրի ստորերկրյա ջրային պաշարներով, եւ որոշվեց միջգերատեսչական աշխատանքային խումբ ստեղծել:

Հարցն առաջացավ մոտ երկու տարի առաջ, երբ անհանգստացնող որոշ ահազանգեր ստացա: Ահազանգողները համայնքների ղեկավարներն էին: Խնդիր է, երբ որ ես օգնում եմ ու մեկ տարվա ընթացքում 3-4 հատ խորքային հոր ենք հորատում, ասենք, Մասիսում' ոռոգման նպատակով, մյուս տարի իմանում եմ, որ այդ խորքային հորերը չորացել են ու չեն աշխատում: Ստիպված սկսում ես հետաքրքրվել' ի՞նչն է պատճառը: Պատճառն այն է, որ մենք, իրոք, բավականին անարդյունավետ ենք օգտագործում Արարատյան դաշտավայրի ստորգետնյա ջրային պաշարները: Դա տարբեր բացատրություններ ունի, եւ այնպես չէ, որ վերջին մի քանի օրում է ամեն ինչ ձեւավորվել, տարիներով գալիս է' նաեւ Սովետական Միության ժամանակվանից:

Իրոք, Արարատյան դաշտավայրի որոշ բնակավայրերում անգամ արդեն խմելու, ոռոգման ջրի խնդիր ենք ունենում: Դա բերեց նրան, որ անցած տարի հանրապետության վարչապետի հանձնարարությամբ վարչապետի վերահսկողական ծառայությունը ուսումնասիրություններ կատարեց ստորգետնյա պաշարների առումով եւ լուրջ խնդիրներ բացահայտեց: Այս տարի փետրվարին վարչապետը ստեղծեց աշխատանքային խումբը, որը, ըստ էության, ուսումնասիրում է ջուրթույլտվությունների, նոր ջուրթույլտվությունների տրամադրման խնդիրները:

Այսօր (նոյեմբերի 9-ին) ինձ մոտ հանձնաժողովի հերթական նիստն էր: Մենք դեռեւս ակնադիտական մակարդակով ենք խնդիրը ձեւակերպել, տեսնում ենք, որ խորքային հորը չորացել է, ջուր չկա: Եթե տեսնում ենք, որ նախկինում խորքային հորից ավելի մեծ ծավալով ջուր էր դուրս գալիս, այսօր ավելի պակաս է դուրս գալիս: Հիմա դրա համար հանձնաժողովը Կառավարությանն է դիմել, նաեւ ԲՆ-ին է առաջարկել, որ անհրաժեշտ միջոցներ հայթայթենք, որոնք այսօր գնահատվում են 250-300 մլն դրամ' մասնագիտական ուսումնասիրություններ կատարելու եւ Արարատյան դաշտավայրի ստորգետնյա ջրային պաշարները հաստատելու վերաբերյալ: Դրանից հետո մենք կհասկանանք, թե ինչքանով է խնդիրը լուրջ, եւ ինչ քաղաքական որոշումներ պետք է կայացնել: Եվ դա կարող է բերել նրան, որ ուսումնասիրության արդյունքում Արարատյան դաշտավայրում խորքային հորերի տրամադրման ընթացակարգերում էական փոփոխություններ լինեն:

Գյուղացիներն ասում են, որ ջրային պաշարների սպառման վտանգի պատճառը վերջին տարիներին ստեղծված մեծ ձկնաբուծական տնտեսություններն են: Ի՞նչ միջոցներ եք նախատեսում ձեռնարկել, որպեսզի չվտանգվեն ստորերկրյա ջրային պաշարները:

Եկեք մի բան ֆիքսենք. երեւի ձկնաբուծական տնտեսությունները միակը չեն, որ էական ազդեցություն ունեն այս ամենի վրա: Բոլոր օգտագործողներն, այսպես թե այնպես, ազդում են ջրային պաշարների արդյունավետ օգտագործման վրա: Բայց փաստը մնում է փաստ, որ խնդիրների մեծ մասն առաջանում է ձկնաբուծական տնտեսությունների պատճառով, որովհետեւ ստորգետնյա ջրերի այն պաշարը, որ իրենք օգտագործում են, այսօր, մեծ հաշվով, իրենց կողմից չի հաշվառվում, եւ, ըստ էության, որ այդքան ասում ենք' ջրաչափեր չեն տեղադրում, ջրաչափական հանգույցներ չեն տեղադրում, մենք չենք կարողանում իմանալ' որ ձկնաբուծական տնտեսությունը որքան ջուր է օգտագործում, եւ արդյոք օգտագործո՞ւմ է այն ծավալով, որը գրված է ջուրթույլտվության մեջ:

Ձկնաբուծական տնտեսությունները փորձեցին քաղաքականացնել հարցը, համագումարներ անցկացրին եւ այլն: Ազնվորեն պետք է ասեմ, որ մենք իրենց նեղացնելու կամ խնդիրներ ստեղծելու որեւէ խնդիր չենք ունեցել: Ի սկզբանե առաջին նպատակը եղել է' ժողովուրդ, ունենք խաղի այս կանոնները. երբ դուք ջուրթույլտվությունը ստացել եք, այն ստորագրել եք, որ այսքան ջուր պետք է ստանաք այս պայմաններով: Եկեք հիմա' 5-6 տարի հետո, երբ թողել ենք զարգացել եք, ուշադրություն չենք դարձրել դրա վրա, բայց երբ հիմա տեսնում ենք, որ դա ընդհանուր խնդիր է, վաղը դա նաեւ ձեր տնտեսության վրա է ազդելու (ջուր չունեցար' չես կարող աշխատացնել), եկեք հիմա արդեն խաղի կանոններով աշխատենք: Ես անձամբ, հանձնաժողով ստեղծելուց հետո երկու անգամ հանդիպել եմ ձկնաբույծների հետ: Մենք ընկերաբար իրենց ասացինք' եկեք մինչեւ աշուն այս հարցերը կարգավորենք, ջրաչափերը դրեք, հանգույցների հարցերը լուծեք եւ այլն: Որպեսզի մենք չգանք ու չսկսենք վարչական ռեսուրս կիրառել, վարչական օրենսդրություն եւ այլն: Այնտեղ երրորդ խնդիրն էլ կա' հողերի կատեգորիայի հարցը, ես իրենց ասել եմ' մեզ համար դա այսօր ակտուալ չէ: Այս հարցերը կլուծենք' ջրաչափեր եւ ջրահեռացում, եւ որպեսզի ձեզ վրա ֆինանսական բեռ չլինի, չասեք' մեզ նորից ծանրացնում եք եւ այլն, հետո միայն մնացած հարցերով կզբաղվենք: Ես ասացի' լավ, երեւի ինչ-որ ժամանակ պետք է անցնի, որ նրանք համակերպվեն: Ինչ-որ ժամանակ անցնում էր, եւ նրանք չէին համակերպվում: Սկսեցին քաղաքականացնել' ասելով. «5 հազար եվրոյով ստիպում եք ջրաչափ դնել»:

Այդքան թա՞նկ արժեն ջրաչափերը:

Ոչ, իրականում այդպես չէ, որովհետեւ մենք ուսումնասիրեցինք շուկայում, տարբեր տրամաչափի ջրաչափերը տարբեր արժեք ունեն, բայց ներմուծողներից մենք ինֆորմացիա ստացանք' ամենախոշորը եւ ամենաթանկը 1200 եվրո էր: Սկսեցին ասել, որ դրանք չեն աշխատելու, ասացինք' լավ: «Հայջրնախագիծ» ինստիտուտը 4 մոդելի 4 ջրաչափական հանգույցներ նախագծեց, որոնք պատրաստ է անվճար տրամադրել, որպեսզի իրենք այդ հանգույցները դնեն, եւ մենք կարողանանք այդ ջուրը չափել: Եթե մենք այդքան ընդառաջել ենք, խնդրել ենք, առաջարկել ենք, չեն անում, արդեն ԲՆ-ն դիմել է վարչապետին' խնդրանքով, որ վարչապետը թույլ տա տնտեսություններում ստուգումներ իրականացնել: Արդեն ստուգումները սկսվել են, մոտ մեկ շաբաթ է' գործընթացը գնում է: Եվ այսօր ԲՆ-ն հանձնաժողովի նիստում ներկայացրեց, որ արդեն առաջին արդյունքները կան: Ցավոք սրտի, լինելու է այն, ինչ ես ենթադրում էի: Եթե իրենք գնան եւ գործեն բացառապես օրենքի տառով, ձկնաբուծական տնտեսությունները խնդիրներ են ունենալու չհաշվառված ջրի ծավալով, վարչական տույժ-տուգանքով եւ այլն:

Դա դեռ ամենաքիչն է, այդ ամենը ենթադրում է նաեւ քրեական պատասխանատվություն: Մենք դատախազության հետ պայմանավորվել ենք, աշխատանքային խումբ էր ստեղծվել, եւ իրավական ուղեցույց էր մշակվել բոլոր պետական մարմինների համար' գործող օրենսդրությունից բխող, թե ով ինչ պետք է անի այս ոլորտում: Կոնկրետ այս դեպքում պետությունը պետք է վստահ լինի, որ կա ինչ-որ ձեւ օգտագործված ջրի քանակը չափելու ու ստուգելու, որը նաեւ կկանոնակարգի թույլատրելի ջրի քանակի օգտագործումը, որովհետեւ ինքը կարող է երկու անգամ ավելի ջուր հանել, քան ջրի իր թույլտվությունն է:

Կարո՞ղ ենք արձանագրել, որ մինչ օրս ԲՆ-ն այստեղ լուրջ բացթողում է ունեցել ու չի կարգավորել խնդիրը, այնինչ այն վերահսկողական ֆունկցիա ունի:

Օրենքի տեսակետից որ ասենք' եթե ջուրթույլտվության մեջ այսպիսի բան է գրված, հա, կարող ենք ասել, բայց նախարարությունը պիտի ստուգելու լծակ ունենար: Մենք նախանցած տարվա հուլիսի 1-ից փոքր եւ միջին բիզնեսներում ստուգումներն արգելեցինք եւ, համենայնդեպս, չէինք էլ ուզում գնալ ստուգումների ճանապարհով: Հիմա իրենք (ԲՆ-ն) ամբողջ ծավալով իրենց օրենսդրական լծակները եւ իրավասությունները կկիրառեն:

Այստեղ միայն ԲՆ-ի խնդիրը չէ: Եթե ջուրն անխնա տանում է դրենաժ է լցնում, ուրեմն պետք է Մելորացիայի եւ ջրային տնտեսության պատասխանատուները գնան ու չթողեն, բայց տեխնիկապես ո՞նց չեն թողնելու' չեմ էլ պատկերացնում: Արդյունքում դա բերելու էր նրան, որ մենք պետք է զանգվածաբար բոլոր տնտեսությունները փակեինք: Բայց դա վերջին տարիներից եկած պրակտիկա էր. որպեսզի ձկնաբուծական տնտեսությունը խթան ստանա, որպեսզի չխանգարենք, վարչական լծակներն ավելի քիչ են օգտագործվել, արդյունքում տնտեսությունները կայացել են: Հիմա մենք ասում ենք' քանի որ դուք կայացել եք, որպեսզի եւ դուք ապագայում պրոբլեմ չունենաք, ջուր ունենաք ու կարողանաք աշխատել, եւ մենք կարողանանք ջուրն օգտագործել այլ նպատակներով, եկեք արդեն սահմանված խաղի կանոններով առաջնորդվենք, որոնք թղթի վրա գրված են եւ փոխադարձաբար ընդունված են:

Համազո՞ր են ձկնաբուծության զարգացումն ու բնապահպանական վտանգը: Այդքան ընդառաջել եք ձկնաբույծներին, հիմա իրենք պետք է քիչ ջուր օգտագործեն եւ քիչ ձուկ բուծեն:

Մենք հատուկ պլաններ չունենք, որ ասենք' մյուս տարի մենք պետք է երկու անգամ ավելի ձուկ արտադրենք:

Պլաններ չունեք, բայց վարչապետի խոսքերից ենթադրվում է, որ դա ցանկալի է:

Ձկնաբուծությունը միայն Արարատյան դաշտավայրում չպետք է զարգանա: Մենք այսօր շատ մեծ հնարավորություններ ունենք ձկնաբուծությունը զարգացնել նաեւ այլ տեղերում: Ես համոզված եմ, որ երբ վարչապետը ձկնաբուծության զարգացման մասին էր ասում, նկատի չուներ միայն Արարատյան դաշտավայրը: Օրինակ' Ռոստովի գուբերնատորը, ով այս օրերին այստեղ է, պատմում է, որ շեշտադրումն իրենց մոտ դրված է արհեստական ջրամբարներում եւ լճերում ձկնաբուծության զարգացման վրա: Եթե մենք Սեւանում տարեցտարի ավելացնենք մանրաձուկը, կառուցում ենք Մարմարիկի ջրամբարը, այդ ջրամբարներում ձկնաբուծությունը զարգացնելու հնարավորություն կա՞: Իհարկե կա:

Պատահականությո՞ւն եք համարում, որ խոշոր ջրօգտագործողները Արարատյան դաշտավայրում են հիմնել իրենց տնտեսությունները, այլ ոչ թե Ձեր նշած արհեստական լճակներում, ասենք' Շիրակի մարզում:

Չգիտեմ, ես չեմ զբաղվել ձկնաբուծության զարգացման հիմնախնդիրներով: Այսօր ես փորձում եմ կանոնակարգել ջրի օգտագործման հիմնախնդիրները: Ես ասում եմ' եթե նախորդ տարիներին ուշադրություն չենք դարձրել, այս տարիներին արդեն ուշադրություն ենք դարձնելու, եւ բիզնեսն արդեն ինքը կկողմնորոշվի' արդյոք այս պայմաններում արդեն եկամտաբեր եւ շահավե՞տ է լինելու Արարատյան դաշտում բիզնես ծավալելը, թե՞ ոչ:

Վերջին շրջանում խոշոր չափի ջրօգտագործման թույլտվություններ ստացել են պաշտոնյաներ եւ պատգամավորներ: Կկարողանա՞ք նրանց էլ ստիպել ջրաչափեր տեղադրել իրենց կամքին հակառակ, եւ արդյո՞ք համարժեք են ձեր ուժերն այս դաշտում:

Եկեք խնդրին ֆորմալ մոտենանք: Ֆորմալ առումով Դուք հիմա ինձ ցույց չեք տա որեւէ պաշտոնյայի, որ ջրօգտագործման թույլտվություն ունի: Այդ թույլտվությունները ստացել են ընկերություններ կամ ինչ-որ տնտեսվարող սուբյեկտներ: Եթե իրենք մասնակցել են ժամանակին եւ օրենքով սահմանված կարգով ստացել թույլտվություններ, ոնց որ մնացած հարյուրավոր ջրօգտագործողները, ուրեմն նրանք պետք է օրենքի դաշտում նույն կերպ աշխատեն: Հակառակ դեպքում ես էլ, Դուք էլ բացատրություն չենք ունենալու, որ այն հարյուրին ես ստիպում եմ, որ ջրաչափ դնեն, իսկ այս մեկը բոլորի աչքի առաջ առանց ջրաչափի աշխատի: Համենայնդեպս, ես տրամադրված եմ բոլորի հետ նույն սկզբունքներով աշխատել: Եթե ջրաչափերին դեմ են, թող ջրաչափ հանգույցներ օգտագործեն: Դրան էլ են դեմ' ջրօգտագործման թույլտվությունից կզրվեն:

Չե՞ք կարծում, որ պատգամավորներն ու պաշտոնյաները իրենց բիզնեսը չվտանգելու համար կարող են լուրջ դիմադրություն ցույց տալ եւ խոչընդոտներ ստեղծել:

Ու՞մ, պետության հե՞տ: Կարող են, մեր կյանքում ամեն ինչ էլ հնարավոր է, բայց արդյո՞ք այդ դեպքում պետության հետ իրենք խնդիրներ չեն ունենա:

Բայց մինչ օրս Ձեր հորդորները ոչ մի արդյունք չեն տվել:

Ձկնաբուծական տնտեսությունների մեծ մասը' 95 տոկոսը, երեւի մտածում է, որ հերթական խոսակցությունն է, կխոսեն, կավարտվի ու կգնա, բայց կարծում եմ, որ վերջին 2-3 շաբաթվա գործողությունները պետական մարմինների կողմից (որովհետեւ այստեղ անելիք ունեն բոլորը' պետական մարմիններից, ջրպետկոմից, բնապահպանության նախարարությունից սկսած, վերջացրած ՊԵԿ-ով եւ իրավապահ մարմիններով), այլ բան են ցույց տվել: Դրա համար եմ ասում' մենք շատ բաների վրա ուշադրություն չէինք դարձնում. դա աշխատատեղ էր, բիզնես էր եւ այլն: Բայց հիմա, երբ սկսենք խստացնել, ես նաեւ գիտակցում եմ, որ բոլորը սկսելու են ասել, որ մենք փոքր ու միջին բիզնեսին ենք ճնշում, աշխատատեղեր ենք փակում: Բայց նժարի վրա 2 խնդիր կա' մի կողմից այդ բիզնեսը ոնց պետք է զարգանա, մյուս կողմից' բնապահպանական պաշարները սպառվող պաշարներ են, եւ այսօր խնդիրներ են առաջացնում համայնքների կենսունակության համար' խմելու եւ ոռոգման ջրի մասով:

Իսկ եթե պարզվի, որ ձկնաբուծական բիզնեսը վտանգի տակ է, եւ ձկնաբույծները հրաժարվում են ջրաչափեր տեղադրել, ջրաչափման կարգը կմնա՞:

Այդ կարգը ոչ մեկը ոչ հանել է, ոչ էլ այսօր է մտել: Այդ կարգը' ջրօգտագործման թույլտվության փաստաթղթում միշտ էլ գրված է եղել: Պարզապես դրա վրա ուշադրություն չենք դարձրել, որպեսզի ձկնաբուծական տնտեսությունները կայանան: Հիմա պետությունը գնահատում է, որ իր ռեսուրսները սահմանափակ են, եւ գնալով խնդիր է առաջանում, դրա համար մենք ասում ենք' հարգելի գործընկերներ, այն պարտավորությունները, որ դուք ստանձնել եք պետության հետ մեկտեղ, խնդրում ենք' բարի եղեք կատարել:

Այդքան ժամանակ համապատասխան վճարումներ չեն կատարել եւ ջուրն օգտագործել են: Այդ բացթողումների համար ովքե՞ր պետք է պատասխան տան:

Բոլորս, ողջ հանրությունը' սկսած այդ բիզնեսմեններից, վերջացրած պետական պաշտոնյաներով:

Մինչ օրս ինչ-որ մեկը պատասխանատվության ենթարկվե՞լ է' ջրօգտագործման թույլտվությամբ սահմանված կանոնները չպահպանելու կամ դրանց վրա աչք փակելու համար:

Չեմ կարծում, որովհետեւ դա եղել է ընդհանուր' հանրային համաձայնությամբ, որովհետեւ դուք էլ' լրագրողներդ, դրա վրա ուշադրություն չէիք դարձրել: Այս խնդիրը բարձրացրեց Կառավարությունը' անցյալ տարվա իր ուսումնասիրություններով: Ձկնաբուծությունը զարգանում է ՀՀ-ում արդեն 10 տարի: Երբեւիցե, 3 տարի առաջ այս ծավալով այս խնդրին անդրադարձ եղե՞լ է: Ոչ: Համայնքներում ոչ ոք չի ուզեցել սրանով զբաղվել, որովհետեւ աշխատատեղեր էին ստեղծվում, իրենց բարեկամների, ընկերների բիզնեսն է եղել եւ այլն: Պետությունը չի ուզել այս ամենին խառնվել, որովհետեւ դա լրացուցիչ աշխատատեղեր էր ստեղծում, եկամուտ էր, արտահանում էր եւ այլն: Եթե միջինը երկու աշխատող վերցնենք, մենք այսօր ունենք մոտ 300 ձկնաբուծական տնտեսություն, բայց եթե մեծ է, առնվազն 4-5 հոգի աշխատում է, դա արդեն եղավ մոտ 600-700 աշխատատեղ: Բա քանի՞ հոգի է աշխատում այդ ձուկը սպառելու, շուկաներում վաճառելու եւ այլնի համար:

Մասնագետները նշում են, որ հայ-թուրքական սահմանի թուրքական գյուղերում եւս լայն թափով զարգանում է ձկնաբուծությունը: Եւ քանի որ իրենք գտնվում են ավելի ցածրադիր վայրում, մեր ստորերկրյա ջրերը հոսում են դեպի Թուրքիա: Տեղյա՞կ եք այս խնդրին:

Այո, դա փաստ է, եւ դա սկսվել է վերջին տարիներին, որովհետեւ նրանք տեսել են, որ մեզ մոտ դա հաջողվում է, իրենք էլ են սկսել: Հաստատ չենք կարողանալու հողի տակ պատնեշներ սարքել, որ ջուրը չգնա, դա արդեն բնությունն է: Ինչպես մենք իրավունք ունենք մեր ստորգետնյա պաշարներից օգտվելու, այնպես էլ նրանք իրավունք ունեն: Պարզապես իրենք առավելություն ունեն, որ այդ մակերեւույթի եւ հոսելիության հաշվին իրենց մոտ ավելի շատ են պաշարները: