ԹՈՒՂՊԱ ԷՍԷՆ

Պատմաբան եւ լրագրող Վիգէն Չըթըրեան հեղինակած է նոր գիրք մը, որը նիւթ կ՚առնէ հարիւր տարուան համաշխարհային քաղաքականութիւնը, ակադէմական հետազօտութիւնները, Քրտական հարցը, թուրք եւ հայ հասարակութիւնները։ «Բաց Վէրքեր։ Հայեր, Թուրքեր եւ դար մը ցեղասպանութիւն» հատորը կը կեդրոնանայ յետ-ցեղասպանութիւն ժամանակաշրջանին, եւ Հրանդ Տինքի սպանութեան կը վերաբերի որպէս կարեւոր անկիւնադարձ մը։

ԹՈՒՂՊԱ ԷՍԷՆ- Հայկական ցեղաս­պա­նու­թեան մին­չեւ օրս եր­կա­րող ըն­թացքին մա­սին ձեր գրած գիր­քին մէջ, Հրանդ Տին­քի սպա­նու­թեան կ՚անդրա­դառ­նաք որ­պէս կա­րեւոր ան­կիւնա­դարձ մը, ին­չո՞ւ։

ՎԻ­ԳԷՆ ՉԸԹԸՐԵԱՆ- Այս գիր­քին մէջ փոր­ձած եմ հասկնալ թէ ին­չու ցեղասպանութեան նիւ­թը Թուրքիոյ մէջ վեր­ջին շրջա­նին աւե­լի լայն հե­տաքրքրու­թեան առար­կայ դար­ձած է։ Ին­չո՞ւ հա­մար մտա­ւորա­կան­ներ եւ այլ մար­դիկ յան­կարծ որո­շեցին, որ այս նիւ­թը կա­րեւոր է։ Որո՞նք էին փո­փոխու­թիւննե­րը որոնք Օս­մա­նեան Հա­յերուն ոչնչա­ցու­մը օրա­կար­գա­յին խնդիր դար­ձուցին։ Ին­չո՞ւ եր­կար ժա­մանակ պէտք կար որ այս բո­լորը պա­տահին։ Որո՞նք էին պայ­մաննե­րը, որ մտա­ւորա­կան­նե­րուն, արուես­տա­գէտ­նե­րուն եւ բա­նաս­տեղծնե­րուն, որոնք վա­ղուց տե­ղեակ էին իրենց երկրին մէջ պա­կասու­թեան մը առ­կա­յու­թեան մա­սին, ստի­պուած էին շա­րու­նա­կել լռել մին­չեւ 2000 թուական­նե­րը։

Այս պատ­ճա­ռով, գիր­քին սկսած եմ, ոչ թէ Հրանդ Տին­քի սպա­նու­թեամբ, այլ անոր յու­ղարկա­ւորու­թեամբ։ Անոր յու­ղարկա­ւորու­թեան, տաս­նեակ հա­զար­նե­րով մար­դիկ, «բո­լորս Հրանդ ենք, բո­լորս հայ ենք» ըսե­լով կը քա­լէին։ Կը կար­ծեմ որ այս մի­ջադէ­պը թրքա­կան հան­րա­յին կար­ծի­քին հա­մար յե­ղափո­խու­թիւն մըն էր։

Այստեղ հար­ցադրում մը եւս ու­նիմ։ Եթէ հա­սարա­կու­թեան մը մէջ, կամ երկրի մը մէջ, գիւ­ղի մը մէջ, երբ ոճիր մը գոր­ծուի, եւ երբ մար­դիկ կը վա­րուին այնպէս որ կար­ծես, ոճի­րը չէ գոր­ծուած, ի՞նչ կը պա­տահի։ Ոճի­րը կը ոչ­նա­չանա՞յ։ Իսկ ոճ­րա­գոր­ծին եւ զո­հին ի՞նչ կը պա­տահի։ Կը փոր­ձեմ այս ոճի­րին հետ­քե­րը հասկնալ։ Երբ նա­խագի­ծին նոր սկսած էի, կը կար­ծէի թէ աւե­լի շատ հայ հա­մայնքին վրայ պի­տի կեդ­րո­նանամ։ Տա­կաւին չըն­դունուած, եւ տա­րինե­րէ ի վեր, իրենց զոհ դարձուցած այս ոճի­րին մա­սին... Գի­տենք թէ երբ սկսած է հայ­կա­կան ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, բայց չենք գի­տեր թէ երբ աւար­տի հա­սած է։ Քանի որ տա­կաւին ոճի­րը չէ ըն­դունուած։ Սա­կայն յե­տոյ ապ­շած էի, երբ գիտ­ցայ թէ այս իրա­վիճա­կը ընդհա­նուր առ­մամբ Թուրքիոյ վրայ որ­քան մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ու­նի։

Թ.Է.- Գիր­քին մէջ կը նշէք Թուրքիոյ հայ հա­մայնքի լռու­թիւնը, եւ թէ ինչպէս այս լռու­թիւնը կը փո­խուի։ Այ­սինքն ոչ միայն թուրքե­րը, այլ նաեւ հայ­երը կը փո­խուին։

Վ.Չ.-Հա­յերու լռու­թիւնը տար­բեր երե­սակ­ներ ու­նի։ Առա­ջինը դա­սական հայ­կա­կան սփիւռքի լռու­թիւնն է մին­չեւ 1965 թուակա­նը, այ­սինքն եղեռ­նի յի­սուն ամեակը։ Այս լռու­թիւնը կու գար ոչ թէ պա­տահած­նե­րուն պատ­ճա­ռով, այլ քա­նի որ ոչ ոք կար լսե­լու պատ­րաստ։ Տե­սակ մը գրաքննու­թիւն կար։

Միւս կող­մէ կար Խորհրդա­յին Միութեան մէ­ջի այլ տե­սակի լռու­թիւնը։ Ստա­լինը ար­գե­լակած էր ցե­ղաս­պա­նու­թեան յու­շը։ Ինք եւս որ­պէս ոճ­րա­գործ, պի­տի չու­զեր որ իր կայսրու­թեան մէջ այ­սի­պիսի պա­տահար մը յի­շատա­կուի, հե­տազօ­տու­թեան առար­կայ դառ­նայ։ Քէ­մալա­կան շարժման եւ Խորհրդա­յին Միու­թեան մէջ զօ­րաւոր կա­պեր կա­յին։ Քէմալա­կան շար­ժումը կռուելու հա­մար Անգլիական եւ Ֆրան­սա­կան բա­նակ­նե­րուն դէմ, Խորհրդա­յին Միու­թիւնէն, դրամ, զէնք եւ զի­նամը­թերք կը ստա­նար։

Վեր­ջա­պէս, Թուրքիոյ հայերուն լռութիւնը աւե­լի եր­կա­րաշունչ է։ Իրա­կանու­թեան մէջ, Թուրքիոյ լռու­թիւնը եւս իր տե­սակ­նե­րը ու­նի։ Պոլ­սոյ մէջ ապ­րող հա­յերու լռութիւնը տար­բեր է Պիթ­լիսի, Տիգ­րա­նակեր­տի, Այնթա­պի եւ ընդհան­րա­պէս Անա­տոլիոյ իս­լա­մացուած հա­յերու լռու­թե­նէն։ Այ­սօր մեծ թի­ւով մար­դիկ կան, որոնք իրենց ինքնու­թիւնը բա­ցայայ­տել ու վե­րագ­տնել կ՚ու­զեն։

Թ.Է.- Ըստ ձե­զի, ի՞նչ կը պա­տահի Թուրքիոյ մէջ 2015-ին, ցե­ղաս­պա­նու­թեան հա­րիւ­րա­մեակին։

Վ.Չ.- Ըստ իս, այս առու­մով Թուրքիան յա­ռաջա­ցում մը ար­ձա­նագ­րած է։ Սա­կայն երկմտան­քը կը շա­րու­նա­կուի։ Թուրքիան միայն երբ ինք պատ­րաստ ըլ­լայ, պի­տի կա­րենայ ար­դա­րու­թիւնը ապա­հովել։ Միայն երբ իր ներ­կայ քա­ղաքա­ցինե­րուն յար­գանքով մօ­տենայ, այն ատեն պի­տի կա­րենայ ան­ցեալի հա­մակար­գուած կեր­պով ոչնչա­ցուած քա­ղաքա­ցինե­րուն հան­դէպ յար­գանք ու­նե­նալ։ Սա­կայն տա­կաւին այդ հանգրուանին չէ հա­սած Թուրքիան։ Նոյ­նիսկ եթէ այժմ կը հե­ռանայ Քէ­մալա­կան հա­մակար­գէն, տա­կաւին չենք կրնար կողմնո­րոշուիլ թէ դէ­պի ո՞ւր է, որ կ՚ուղղուի։

Միւս կող­մէ Թուրքիան տա­կաւին չէ հա­սած այն հանգրուանին, որ կա­րելի ըլ­լայ նկա­տել թէ եղեռ­նը միայն հա­յերուն չէ, որ պա­տահած է, այլ հա­մընդհա­նուր թրքա­կան հա­սարա­կու­թեան։ Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը կը քննար­կուի տար­բեր տե­սան­կիւննե­րէ հա­յերու, քիւրտե­րու եւ թուրքե­րու մօտ։ Հա­յերուն հա­մար ճա­նաչու­մի խնդիր մը կայ, հա­րիւր տա­րուան ցա­ւին վերջ մը տա­լու, եւ նոյ­նիսկ եթէ խորհրդան­շա­կան ձե­ւով ըլ­լայ, ար­դա­րու­թեան հաս­տա­տումին։ Ի վեր­ջոյ ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը այնքան հսկա­յական բան մըն է, որ ան­կա­րելի է խօ­սիլ ամ­բողջա­կան ար­դա­րու­թեան մա­սին։ Իսկ Թուրքիոյ հա­մար ժո­ղովրդա­վարու­թեան խնդիրն է։ Հա­րիւրհա­զարա­ւոր մար­դոց սպա­նու­թիւնը եւ իրենց հարստա­հարութիւնը ար­դա­րացի դար­ձուցած երկրի մը հա­մար ժո­ղովրդա­վարու­թիւնը ան­կա­րելի է։ Այսպէս երկրի մը մէջ ան­կա­րելի է խօ­սիլ օրէն­քի վե­րակա­ցու­թեան մա­սին։

Թ.Է.- Թուրքիոյ հա­մար ի՞նչ է յա­ջորդ հանգրուանը։

Վ.Չ.- Շա­տեր պի­տի սկսին հասկնալ կա­րեւո­րու­թիւնը հա­յոց ցե­ղաս­պա­նու­թեան, ինչպէս նաեւ ասո­րինե­րու եւ Պոն­տո­սի յոյ­նե­րու ցե­ղաս­պա­նու­թիւններուն։ Ասի­կա միայն հա­յերուն, քիւրտե­րուն եւ թուրքե­րուն խնդի­րը չէ ան­շուշտ։ Հա­մայն մարդկու­թեան խնդիրն է։ Այս պա­տահար­նե­րուն պատ­ճա­ռով հա­մաշ­խարհա­յին քա­ղաքա­կան մշա­կոյ­թը մեծ հա­րուած ստա­ցած է։ Պէտք է ի մի գալ, յա­ռաջի­կայ տա­սը տա­րինե­րու ըն­թացքին, քննար­կե­լու ան­ցեալի մէջ ապ­րուածը, եւ թէ ինչպէս կա­րելի է ար­գելք ըլ­լալ նման պա­տահար­նե­րու կրկնու­թեան։

Թ.Է.- Մինչ ձեր աշ­խա­տան­քը կը կեդ­րո­նանայ յետ-ցե­ղաս­պա­նու­թիւն հանգրուանին, պատ­մա­կան գոր­ծընթա­ցին ալ կ՚անդրա­դառ­նայ։ Թե­րեւս նաեւ կապ մը կը հաս­տա­տէք ան­ցեալի եւ ներ­կա­յի մի­ջեւ։ Ինչպէ՞ս մօ­տեցած էք այս խնդրին։

Վ.Չ.- Երբ սկսայ աշ­խա­տիլ այս գիր­քին վրայ, կը կար­ծէի որ ոճիր մը պի­տի բնու­թագրեմ, եւ պի­տի կա­րենամ փաս­տել թէ ոճի­րը տա­կաւին կը շա­րու­նա­կուի։ Ծրագ­րած էի կեդ­րո­նանալ Թուրքիոյ մէջ ապ­րող հա­յերու, յոյ­նե­րու եւ ասո­րինե­րու առօ­րեայ տա­ռապան­քին վրայ։ Սա­կայն տե­սայ որ ոճի­րին հե­ղինակ­նե­րը եւս ու­նին իրենց յի­շողու­թիւնը։

Եթէ կ՚ու­զէք ոճի­րի սո­վորու­թիւնը անօ­րինա­կան դարձնել, պէտք է իջ­նել մինչեւ ոճի­րին ար­մատնե­րը։ Այս ոճի­րը գոր­ծադրող կա­ռոյ­ցը, եր­կի­րը, գաղտնի պե­տու­թիւնը պէտք է որ ճանչնան այդ ոճի­րը։ Միայն այդ պա­րագա­յին է որ կա­րելի պի­տի ըլ­լայ եր­կիր մը ստեղ­ծել որ կը կա­ռավա­րուի, ոչ թէ գաղտնի դա­ւադ­րութեան տե­սու­թիւննե­րով, այլ իրա­ւական օրէնսդրու­թեամբ։

Թ.Է.- Հա­յերուն խնդիր­նե­րը Քրտա­կան շարժման լու­ծումի շրջա­նակէն կը դի­տէք։ Այս նիւ­թին գիր­քին մէջ կ՚անդրա­դառ­նաք «Քիւրտե­րը՝ ոճ­րա­գոր­ծէն զոհ» գլու­խին մէջ։ Կը պատ­մէք թէ ինչպէս հա­յերուն ապ­րած վայ­րե­րը այս ըն­թացքին քրտա­ցած են։ Ինչպէ՞ս կը բնու­թագրէք այս վի­ճակը Թուրքիոյ վեր­ջին օրե­րու իրա­վիճա­կը աչ­քի առաջ դնե­լով։

Վ.Չ.- Երկրի մէջ քրտա­կան խնդի­րին ծա­գու­մը ի յայտ եկաւ Հա­րաւ-Արե­ւելեան շրջան­նե­րու հա­յերու եւ ասո­րինե­րու ոչնչա­ցու­մէն ան­մի­ջապէս ետք։ Ինչ որ, փաստ մըն է, թէ խնդիր­նե­րը ու­ժի գոր­ծադրու­թեամբ ան­կա­րելի է լու­ծել։ Քա­նի որ բռնու­թիւնը որոշ ան­ցեալ մը կը ստեղ­ծէ, եւ ճամ­բայ կը բա­նայ նոր բռնու­թիւննե­րու։ Քրտա­կան պատ­մութիւ­նը գերբնա­կան ուղղու­թիւն մը ու­նի։ 1915-ին քիւրտե­րը ոճի­րը գոր­ծողն էին, 1920-ին դար­ձան զո­հը։ Շատ առումնե­րով քիւրտե­րը հա­յերուն տե­ղը առին։ Անոնց այ­սօրուան ժո­ղովրդագ­րա­կան իրա­կանութիւնը կ՚ար­տա­ցոլէ Օս­մա­նեան Կայսրու­թեան մէջ հա­յերու ժո­ղովրդագ­րութիւնը։ Օրի­նակ հա­սարա­կու­թեան աղ­քատ շեր­տը կը բնա­կի արե­ւելեան կող­մը երկրին, իսկ միւս կէ­սը արեւմտեան քա­ղաք­նե­րուն մէջ։ Այ­սօր քիւրտե­րը կ՚ընեն ինչ որ հայերը 19-րդ դարուն ըրած են՝ երկրէն անջատողական յեղափոխական աշխատանք տանելու փոխարէն, ընտրել օրէնքի վերակացութեան հաստատումի պայքարը։ Հայերը պարտուեցան 1915-ին, քանի որ իրենց բարեփոխութիւններու պահանջին փլուզումով է որ պատասխան տրուեցաւ։ Կը յուսամ որ քիւրտերը նոյն ճակատագիրին չեն ենթարկուիր եւ Թուրքիոյ ժողովրդավարացման գործընթացի կարեւոր ուժերէն մէկը կը դառնան։

ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ՝ ՊԵՐՃ ԱՐԱՊԵԱՆ

Agos