Լուսինե Ստեփանյան

Մեր հայրենակից Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության քաղաքացի, նկարիչ Գագիկ Բաբայանն արդեն 24 տարի Հայդելբերգի նկարիչների միության անդամ է: Նա ցուցադրվել է Գերմանիայի բազմաթիվ մեծ ու փոքր քաղաքներում և առայսօր հանդես է գալիս բավականին հետաքրքիր նախագծերով: Հայդելբերգի նկարիչների միության նախագահ Վերներ Շաուբը նաև ԳԴՀ ողջ տարածքի նկարիչների միության նախագահն է, որի ղեկավարած կառույցը ոչ միայն կարևորագույն նշանակություն ունի արվեստի, այլ նաև` երկրի քաղաքական ընտրությունների համար:  

Մոտ 150 000 բնակչություն ունեցող այս քաղաքն առանձնահատուկ է իր բացառիկ ճարտարապետությամբ, մշակութային արժեքներով և զբոսաշրջիկների աննախադեպ հոսքով: Նշենք նաև, որ Հայդելբերգը Գերմանիայի այն հազվագյուտ քաղաքներից է, որը 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ գրեթե չի ռմբակոծվել միայն այն պատճառով, որ ամերիկացիները, հմայվելով քաղաքի գեղեցկությամբ, որոշել են իրենց ռազմական շտաբը Հայդելբերգում տեղակայել` արգելելով տարածքի ռմբակոծումը: Ոչ միայն ԳԴՀ-ում, այլ նաև` աշխարհում, Հայդելբերգը համարվում է փիլիսոփայության և միֆական քաղաք, որն ունի հրաշալի ամրոց, հնագույն և մոդեռն քանդակներով, ճարտարապետական նուրբ լուծումներով ինքնուրույն դեմք:

Նեկար գետը քաղաքը կիսում է երկու մասի` ստեղծելով բնության մեջ քաղաքի, քաղաքի մեջ բնության, պատմական և ժամանակակից քաղաքի առեղծվածային հրաշալի համապատկերը: Հայդելբերգը հայտնի է նաև իր մտավորական, ինտելեկտուալ, գիտական ներուժ ունեցող բնակչությամբ, որտեղ, ի թիվս բազմաթիվ օտարերկրացիների, նաև բնակվում են հայ գիտնականներ, արվեստագետներ, ֆիզիկոսներ, բժիշկներ և ուսանողներ: Համաշխարհային ճանաչում ունեցող, Եվրոպայում առաջատար ուսումնական հաստատություններից մեկը` 1386թ. հիմնադրված Հայդելբերգի համալսարանն իր` մասնավորապես իրավաբանական և բժշկական ֆակուլտետներում տարեկան ընդունում է միլիոնավոր օտարերկրացի ուսանողների, որոնք հետագայում իրենց երկրներում կարողանում են իրացնել ուսումնական հաստատության փոխանցած բարձր գիտելիքները: Այս քաղաքում է գտնվում աշխարհի ամենահայտնի հակաքաղցկեղային խոշոր կլինիկաներից մեկը, որտեղ քաղցկեղով հիվանդությունների պայքարում մասնագետներն ուղղակի հրաշքներ են գործում: Հակաքաղցկեղային կլինիկա են ուղևորվում աշխարհի տարբեր երկրների միլիոնավոր քաղաքացիներ: Ի դեպ, կլինիկայի մասնագետների մոտ տարակուսանք է առաջացնում Հայաստանից կլինիկա դիմողների անհավանական մեծ հոսքը, որի մասին առաջիկայում մանրամասներ կհրապարակենք:

Նկարիչ Գ. Բաբայանը Գերմանիայում քաղաքացիական դիրքորոշում ունեցող, ակտիվ ընտրող և տեղեկացված քաղաքացի է: Ի տարբերություն Հայաստանի քաղաքացիների` Գերմանիայում հասարակությունն այն հզոր ուժն է, որը ձևավորում կամ տապալում է իշխանությանը: Այլ կերպ ասած` ԳԴՀ յուրաքանչյուր քաղաքացի իր քվեի հետ ստեղծում է իր ապագան` հավատալով, որ իշխանության ձևավորման գործընթացում իր ձայնն ապահովելու է կյանքի որակի իր ընտրությունը: Մենք փորձեցինք Գ. Բաբայանի հետ զրուցել ոչ միայն արվեստի, այլ նաև` Գերմանիայում քաղաքական ընտրությունների մեխանիզմների թեմայի շուրջ:

-Հայաստանի նկարիչների միությունը, ինչպես գիտեք, թեև համարվում է անկախ կառույց, այդուհանդերձ, ընտրությունների ժամանակ շատ դեպքերում ծառայում է իշխանություններին: Ասում եք` Հայդելբերգի նկարիչների միությունն իր անդամներով հանդերձ, ընտրում է թեկնածուների արվեստի զարգացման ծրագրերը, մինչև անգամ սատարելով ձախ ուժերին: Մեզ` հայերիս համար մի տեսակ անհավանական է թվում:

-Նկարիչների միությունը նաև համագործակցում է քաղաքական ուժերի հետ` սատարելով այն ուժին, որն արվեստի զարգացմանն ուղղված խելամիտ ծրագիր կարող է առաջարկել: Օրինակ` Հայդելբերգի նախկին քաղաքապետը, ով ձախ ուժի ներկայացուցիչ էր, աջակցում և համագործակցում էր Նկարիչների միության հետ: Նոր քաղաքապետն անկուսակցական և ավելի կենտրոնամետ հայացքներ ունի, ով արվեստի դաշտում զգալի փոփոխություններ չի կատարում: Ազատ են նաև Նկարիչների միության անդամները, ովքեր կարող են նաև այս կամ այն կուսակցության անդամը լինել, որն ամենևին չի անդրադառնում ստեղծագործական կյանքի վրա:

Պետք է նշեմ, որ Հայդելբերգի նկարիչների միության անդամներն ունեն շատ քննադատական հայացքներ: Ցանկացած ընտրությունների կարևորագույն հարցը ֆինանսավորումն է` նոր բյուջեի բաշխմամբ ու քանակով: Երբ որևէ թեկնածու կամ գործող ղեկավար փորձում է արվեստի ոլորտում կրճատել ֆինանսավորումը կամ վնասել զարգացմանը, բնականաբար, անմիջապես մեծ ընդդիմություն է ձևավորում: Այսպես է, եթե օրինակ` որևէ քաղաքական ուժ կամ թեկնածու ներկայացնում է ծրագիր, համաձայն որի` արվեստի դաշտում զարգացում, ֆինանսական ռեսուրսներ է ապահովելու, ուրեմն` նա ունենում է ընտրողների, կողմնակիցների մեծ բանակ, որն, իհարկե հետագայում խոստումները չիրականացնելու դեպքում նույն ընտրողների միջոցով էլ զրկվում է իշխանությունից:

-Իսկ Նկարիչների միության նախագահը որքանո՞վ է ազատ քաղաքական ընտրությունների հարցում: Այսինքն` իշխանության ներկայացուցչին չընտրելու դեպքում չի՞ վտանգում իր իշխանությունն իր ղեկավարած կառույցի նկատմամբ:

-Անկասկած ազատ է: Խոսքի ազատությունն այստեղ սահման չունի, ընդ որում` միության նախագահից սկսած` մինչև անդամները, ունեն խիստ քննադատական հայացքներ: Նույն նկարիչները կարող են արվեստի միջոցով քաղաքական սուր հարցադրումներ անել, խայտառակ քաղաքական ծաղրանկարներ տպագրել լրատվամիջոցների էջերում և այլն: Ընդհանրապես Գերմանիայում մարդիկ շատ լուրջ  են վերաբերվում ընտրություններին, թերթեր են կարդում, տեղեկատվությանն ուշադիր հետևում են, որպեսզի հանկարծ չսխալվեն ձայնը տալիս: Ոչ այնքան երիտասարդությունը, որքան աշխատանք ունեցող մարդիկ քաջ գիտակցում են, որ իրենց ընտանիքի ապահովությունն անմիջականորեն կախված է ընտրություններից: Քաղաքական բոլոր ակտուալ հարցերը քննարկվում են քաղաքացիների կողմից, օրինակ` հիմա փախստականների նկատմամբ երկրի ղեկավարության դիրքորոշումը հասարակական ընդվզում է առաջացրել: Աշխատող մարդը, ով հարկատու է, չի կարող անտեսել քաղաքական զարգացումները, քանի որ դրանք ուղիղ անդրադառնում են մարդկանց կյանքի կենսամակարդակի վրա: Մեր կյանքի կենսաապահովումն այսպես թե այնպես կապված է իշխող կուսակցության որոշումներից: Այսինքն, եթե ինքդ քո կյանքի որակի մասին չես մտածում, ուրեմն` կարող ես արհամարհել այդ հարցերը:

Նույն փախստականների վերաբերյալ քննարկումները շատ բազմակարծիք են, բայց մեծ հաշվով, այս իրավիճակը կարող է քաղաքական նոր խնդիր ստեղծել: Բողոքական մասը շատ մեծ է, հարցը լուծում չի ստանում և հասարակական այդ բողոքական շերտը սպասում է ընտրություններին, որպեսզի իր ընտրությունը կատարի այն ուժի օգտին, ով հարցին լուծում կտա: Կարող եմ վստահեցնել, որ բոլոր կուսակցություններն էլ շատ ուշադիր և զգայուն են վերաբերվում մարդկանց կարծիքին և պահանջին: Օրինակ` Լիբերալիստական կուսակցությունն ամենահներից է Գերմանիայում, որը տվել է մեծ քաղաքակական գործիչներ, բայց, քանի որ նախորդ ընտրություններին տված խոստումները չկատարեց, հաջորդ ընտրություններին նույնիսկ 10% չհավաքելով` ուղղակի տապալվեց պատմական մասշտաբներով: Հասարակությունը պատժեց այդ կուսակցությանը` թույլ չտալով անգամ մտնել Բունդեսթագ: Քաղաքականությունը շատ կապված է մեր կյանքի հետ և հնարավոր չէ անտեսել:

-Պատկերացնո՞ւմ եք` ՀՀ ԱԺ պատգամավորական ընտրությունների ժամանակ Հայաստանի նկարիչների միությունը քննարկի և որոշի ամբողջ կազմով ձայն տալ ընդդիմադիր ուժի:

-ԲայցՀայաստանում ընդդիմություն կա՞...

-Անդրադառնանք արվեստի խնդրին. Տեսե’ք, Հայաստանում միֆ ենք ստեղծել, թե եվրոպական երկրներում պատկերասրահներ, թանգարաններ այցելությունների հոսքը շատ մեծ է, մինչդեռ այդպես չէ: Նույն գերմանացիներն այդ խնդիրը համարում են սուր` վստահեցնելով, որ հատկապես երիտասարդությունն առանձնապես հետաքրքրված չէ մշակութային արժեքներով: Օրինակ` վերջերս Ֆրանկֆուրտի Ժամանակակից արվեստի թանգարանում միջազգային ցուցահանդես էր, որի այցելուները հիմնականում զբոսաշրջիկներն էին: Ասել, որ արվեստի նկատմամբ հետաքրքրությունը շատ մեծ է` իրականությունից հեռու է:

Մյուս կողմից էլ Գերմանիայում արվեստն ամենուր է: Մշակութային խելամիտ  քաղաքականություն է կիրառվում: Ժամանակակից մոդելներ են ստեղծում, օգտագործում են բոլոր գործիքներն արվեստը հասարակությանը մոտեցնելու համար: Ընդ որում` ուր պտտվում, արվեստ ես տեսնում: Վարչական բոլոր կառույցներում, մասնավոր հաստատություններում, բուժհաստատություններում էքսպոզիցիաները վկայում են, որ արվեստը եռում է, այն մարդու հետ շարժվում է, մարդու աչքի առաջ է: Անգամ արվեստի հանդեպ անտարբեր մարդն է անկախ իր կամքից շփվում դրա հետ, քանի որ քաղաքները երաժշտության, կերպարվեստի, ներկայացումների մեջ են և ոչ թե` դրանք են քաղաքի մեջ: Այսինքն` մշակութային կառույցներն այլևս կորցնում են իրենց կենսունակությունը և արվեստը սրահից տեղափոխվում է ազատ գոտի` ամենուր:

-Արվեստի շուկան է զտվել: Եվրոպա մտնելուց առաջ, այսպես ասած` հին Գերմանիայում կար մի խավ, որը պատրաստ էր պատկերասրահներից խոշոր գումարներով նկար գնել: Եվրոյի մուտք գործելուն զուգահեռ հասարակությաան ֆինանսական դրությունը զգալի փոխվել է, քանի որ միջին խավը բավականին սննկացել է: Իսկապես կար ավանդույթ նկար գնելու, որը մարդկանց ֆինանսական կարգավիճակի հետ զուգահեռ որոշակի անկում ապրեց:

-Բայց այդ ավանդույթն այսօր էլ կա. Ամեն երկրորդ գերմանացին փոքրիկ կամ մեծ կոլեկցիա ունի և իրենք շատ սիրում են տան պատերին նկար տեսնել: Այլ հարց է նկարի որակն ու գեղարվեստական արժեքը:

-Ես ինչ լսում եմ գալերիստներին` դժգոհում են նկարի վաճառքից: 1995թ., երբ եկա Հայդելբերգ, մեծ թվով գալերեաներ կային, որոնք, սակայն ժամանակի ընթացքում փակվեցին, ընդ որում` շատ լավ, մոդեռն արվեստ, հայտնի նկարիչների ներկայացնող գալերեաներ էին: Այսօր էլ` նկարներ վաճառվում են, բայց գալերեա մուտք գործելը բավականին բարդ է: Ես մինչ օրս իմ գալերիստին չեմ գտել, որովհետև այս կամ այն կերպով պետք է կոմպրոմիսի գնամ, որպեսզի իրենց պրոֆիլին համընկնեմ: Այն, ինչը ես եմ անում` անում եմ մաքրասրտորեն, որն իմ արվեստն է և թե որքանով է հասկացվում` ինձ քիչ է հետաքրքրում: Գալերեաները շատ ակտիվ են մեծ քաղաքներում, որտեղ ցուցահանդեսները եռում են և մարդիկ գնում են նկարներ:

Բայց ինչ խոսք, արվեստը գնահատելու հատկությունը ամենուր կորում է աստիճանաբար: Ի դեպ, այստեղի շուկան այնքան մեծ է, որ Հայաստանի հետ համեմատությունն է սխալ: Պոստեվրոպա, Ռուսաստան, Արևմտյան եվրոպա բոլորն աշխատում են գերմանական շուկայում` համարելով այն հարուստ շուկա: Այսինքն` առաջարկն ահավոր մեծ է: Իմ ցուցահանդեսներին ներկա են լինում հիմնականում տարեց մարդիկ: Եվ հետո գաղտնիք չէ, որ վերջին շրջանում շատ նկարիչներ իրենց արվեստը հարմարեցնում են կոմերցիային` այդ դարձնելով աչքի խաղ և արժեզրկելով մաքուր արվեստի գոյությունը: Ինչ վերաբերվում է թանգարաններ այցելություններին, ապա մարդկանց հոսքը շատ մեծ է:

-Մեծ հաշվով, ինչպես նշեցի, գալերեաներն այլևս կենսունակ չեն, քանի որ նկարի ցուցադրության կոնցեպցիան է փոխվել: Ինձ համար ապշելու բան էր, երբ Ֆրանկֆուրտի մայր տաճարի պատերին տեսա բավականին ազդեցիկ աբստրակտ նկարներ: Այսինքն` անգամ Կաթոլիկական եկեղեցին է հոգևոր արժեքների մասին արվեստի լեզվով խոսում: Վորմս քաղաքի մայր տաճարում լուսանկարչական ինքնատիպ ցուցահանդես էր, որով հոգևոր դասը Աֆրիկայի աղքատ ու հիվանդ բնակչությանը ձեռք մեկնելու քարոզչություն էր անում: Լուսանկարչական շարքը և’ լավ արվեստ էր, և’ սոցիալական հարցարդում: Մինչդեռ Առաքելական եկեղեցին սրբապատկերներից այն կողմ արվեստի ոլորտի նախագծերի տեսլական չունի: Հասարակական մշակութային պահանջները փոխվում են, իսկ արվեստի ցուցադրման մեխանիզմները մնում են նույնը:

- Մշակութային արժեքների քարոզչության գործում, անշուշտ, Կաթոլիկ եկեղեցու դերակատարումը մեծ է: Մյուս կողմից էլ` կա խնդիր, հավատացյալների թիվը զգալի պակասում է, և եկեղեցին փորձում է ալտերնաատիվ համերգներով, ցուցահանդեսներով բաց լինել հասարակության առջև: Այս պահին Հայդելբերգի մեծ եկեղեցում էլ ցուցահանդես կա: Իսկապես նման միտում կա:

- Մի քիչ խոսենք մեր ազգային առանձնահատկություններից: Հայաստանում մենք միֆ ենք ստեղծել, թե հայերն աշխարհի համար յուրահատուկ են մշակույթով, ավանդույթներով, գեներով և այլն: Դրսում հասկանում ենք, որ մենք մեզ խաբում ենք, օրինակ` միջին գերմանացին տեղյակ չէ, որ աշխարհում գոյություն ունի Հայաստան և հայ ազգ: Էլ չեմ ասում, որ մենք պահանջում ենք ճանաչել Ցեղասպանություն մի ազգից, որը տարրական տեղեկատվություն չունի մեր մասին, էլ ուր մնաց պատմական անցյալից:

-Իսկապես կա նման խնդիր: Մենք ունենք մեծ մշակույթ ստեղծելու, աշխարհի համար հետաքրքիր լինելու պոտենցիալ, բայց… Մեր աշխարհագրական իրավիճակը մեզ շատ է փակում աշխարհից, քանի որ ունենք անհաջող հարևանություն: Իսկապես մեր ամբիցիաները մեզ վնասում են, մենք չհիմնավորված մեծամտություն ունենք: Գուցե մեր տարածաշրջանում մշտապես համեմատվելով վատ օրինակների հետ, մենք ստեղծել ենք այդ միֆերը, բայց, եթե ռեալ նայելու լինենք, իսկապես պետք է օբյեկտիվորեն վերանայենք մեզ:

Անշուշտ, մենք հետաքրքիր ենք աշխարհի համար, եթե մենք մեզ կարողանում ենք ներկայացնել: Նույն գերմանացիները շատ դրական տրամադրվածություն ունեն հայ ազգի նկատմամբ և իրենց հետաքրքիր է մեր մշակույթը, մենթալիտետը, մարդկային տեսակը: Մեր ժողովուրդն իսկապես առանձնահատուկ է, պարզապես ստացվել է այնպես, որ մի բանդիտական սիստեմից մյուս բանդիտական սիստեմի ձեռքն անցնելով` այլևս չի դիմանում: Նույն բավարացիները երբեք իրենց հողը չեն լքում, շատ կպած են իրենց հողին և օտարերկրացիների հանդեպ էլ առանձնապես հանդուրժող չեն: Հարուստ ու հողին կպած բնակչությունով երկիր է, բայց հայերն էլ ունեն նույն հատկությունն, ուղղակի արտագաղթում են` այլևս հույս չտեսնելով երկրի իշխանության փոփոխության մեջ:

Մի խումբ ֆեոդալներ միջնադարյան սիստեմով ֆեոդաալիզմ են ստեղծել, որոնք երկիրն իրենց մեջ բաժանած ապրում են: Ձեռք չի՞ տալիս, թող գնա: Վերջերս էի Հայաստանում և կարող եմ ասել` ինչ արվում է, արվում է ոչ թե մարդու համար, այլ` մի խումբ մարդկանց շահերի համար: Ժողովրդի վիճակը գնալով վատանում է: Ինքս թոշակառու մայր ունեմ Հայաստանում, ում եթե ես չօգնեմ, թոշակով չի կարող գոյատևել: Միակ լավ բանը ռեստորանային սպասարկման ոլորտն է, որն, ի դեպ անգամ Գերմանիայի նման հարուստ երկրում անգամ այդ որակը չկա:

-Մյուս կողմից էլ` Հայաստանի իշխանությունների համար շահեկան չէ դրսի հետ կապը: Օրինակ` Գերմանիայում ուսումնասիրում ես մարդու իրավունքների դաշտը, անկախ դատական իշխանություն, բուժհաստատությունների անկախ կառավարում, վարչական կառույցների անկախ գործունեություն, որոնք պաշտպանում և աշխատում են մարդու համար և ոչ թե` ծառայում են իշխանությանն ու հանդիսանում են դրա գործիքը: Ավելի անհանդուրժող ես դառնում սեփական իշխանության նկատմամբ և հասկանում ես, որ Հայաստանում ուղղակի մարդն իրավունքները պաշտպանելու եղանակներ չի գտնում: Բոլոր ոլորտները թաղված են կոռուպցիայի մեջ և բոլոր ոլորտներում իրավունքի պաշտպանության հարցում արդարության հասնելու երաշխիք չկա: Այսինքն`կայացած, դեմոկրատական երկրների հասարակական պաշտպանության մոդելի ուսումնասիրությունը մեզ` հայերիս ավելի զգայուն է դարձնում մեր խնդիրների հանդեպ:

-Իսկապես Գերմանիան այն պրոգրեսիվ երկրներից է, որը մարդու իրավունքների պաշտպանության փայլուն մոոդել ունի և, որը չի դոփում, շարունակ վերանայում և բարեփոխումներ է իրականացնում: Այստեղ ամեն ինչ արվում է մարդու համար, Հայաստանում` մարդու դեմ: Տեսնում ես ցուցարանների փոքր քանակն ու հազարավոր ոստիկանական շարասյուները, սարսափում ես, նրանք հայեր չե՞ն… Ես ունեմ իմ համոզմունքը` Ռուսաստանը չի թողնում, որ մենք ոտքի կանգնենք: Սրիկաներին դրել է իշխանության մեջ, որպեսզի իր հետաքրքրությունները պաշտպանեն, իսկ ժողովուրդն ուղղակի տառապում է:

Ես համոզված եմ, որ Եվրոպան մեծ պատրաստակամություն ունի Հայաստանի հետ համագործակցելու, բայց ՀՀ իշխանությունը երկիրը դարձրել է Ռուսաստանի ստրուկը: Հայաստանում միտումնավոր հակաեվրոպական պրոպագանդա է տարվում, որը նույն Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի դեմ հակաքարոզչություն անող Ռուսաստանի ձեռագիրն է: Ռուսաստանն ուզում է իր արժեքները տարածել, իսկ որն է իր արժեքն ինձ համար գոնե պարզ չէ` ֆաշիզմն է: Հայաստանում ինքնավարությունը Ռուսաստանին հանձնած ֆեոդալիզմ է: Մարդիկ չգիտեն ներսի թշնամու դեմ պայքարեն, թե` սահմանի:

-Ի դեպ, Գերմանիայի շատ քաղաքացիներ ոչ միայն դժգոհում են երկրի կառավարման համակարգից, այլ նաև` ընտրակեղծիքների և կոռուպցիոն ռիսկերի մասին են խոսում:

-Ընտրություններ կեղծելը բացառվում է: Դա առնվազն անիրական բան է, որովհետև ընտրական համակարգը դա թույլ չի տալիս: Վստահեցնում եմ ձեզ, որ սուտ է, ինքս ակտիվ ընտրող եմ, ակտիվ ընտրողներ են նաև իմ ճանաչած մարդիկ, որոնց մոտ այդ պնդումը կարող է ծիծաղ առաջացնել: Կոռուպցիան նույնպես: Եթե կոռուպցիոն երևույթ բացահայտվեց, ոչ միայն դատարանն է խիստ պատժում, այլ նաև` իրականացնողը հասարակության կողմից գամվում է անարգանքի սյունին: Դատարաններն անվերապահորեն անկախ են, կարող են իշխանավորից սկսած մինչև ընդդիմադիր, դատել: Ոչ մի վերապահում գոյություն չունի:

Նախկին նախագահ Քրիստիան Վոլֆը հեռացավ պաշտոնից, քանի որ հյուրանոցային համարի ծախսը մեկ ուրիշն էր կատարել: Էնպես չէր, որ կաշառք էր վերցրել, բայց համարվեց պաշտոնական դիրքի չարաշահում: Լրագրողներն էնպիսի աղմուկ բարձրացրեցին, որ մարդը խայտառակվելուց հետո ստիպված եղավ հեռանալ պաշտոնից: Կամ վերջերս երիտասարդ նախարարներից մեկը, ով եղել է և’ Պաշտպանության, և’ Տնտեսության նախարար և, անգամ կանցլեր դառնալու հավակնություններ ուներ: Նա ուղղակի քաղաքական դիակ դարձավ միայն այն պատճառով, որ լրագրողները բացահայտեցին նրա դոկտորական աշխատանքի մոտ քսան էջ կրկնօրինակելու փաստերը: Նա փորձեց, անշուշտ ներողություն խնդրել, բայց հասարակությունը հրաժարական պահանջեց: Գերմանիայում լրագրողները, հասարակությունը կոռուպցիայի նշույլ բացահայտելուց հետո ուղղակի հոշոտում, քաղաքական դիակ են դարձնում պաշտոնյաին: Կոռուպցիան անհնար է Գերմանիայում: Որևէ մեկի համար դա կլինի ճակատագրական խայտառակություն:

Ի դեպ, մի դեպք հիշեցի. Գերմանիայում չեմ հիշում որ հողի, թե` համայնքային ընտրություններին մասնակցել են նաև մի պարսկահայ և թուրք թեկնածուներ: Երկուսն էլ կեղծիքներ են արել, որոնց կեղծարարությունը շատ արագ բացահայտվել է:

Հայդելբերգ քաղաքի լուսանկարների հեղինակը Թոմաս Դերլետն է։