Վարդան Գասպարյան, ԳԱԱ կենսաքիմիայի ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ կ․գ․թ․ 

Ֆոլաթթու

Ֆոլատն առաջին անգամ անջատվել է սպանախից 1941 թվականին և ստացել է իր անվանումը լատինական folium բառից, որը նշանակում է տերև: Իրականում ֆոլատը դա տետրահիդրոֆոլատի և նրա ածանցյալների հավաքական անվանումն է: Այս միացությունները պատկանում են B վիտամինների շարքին և մասնակցում են այն ռեակցիաներին, որոնք, մասնավորապես, ապահովում են ԴՆԹ-ի և ամինաթթուների սինթեզը: Այս վիտամինը լայնորեն տարածված է բուսական աշխարհում՝ մասնավորապես բույսերի կանաչ զանգվածում: Ֆոլատը դիտարկվում էր որպես արդյունավետ միջոց անեմիաները բուժելու համար: Հետագայում մկների վրա փորձերը ցույց տվեցին, որ այս վիտամինի բարձր դոզաները նպաստում են կենդանիների կրծքի քաղցկեղի ռեգռեսիային: Դրանից ոգևորված հետազոտողները փորձեցին օգտագործել այս պրեպարատը լեյկեմիայով հիվանդ երեխաների բուժման համար: Սակայն հետազոտողների սպասումները չիրականացան: Ավելին, պարզվեց, որ պրեպարատը արագացնում է լեյկեմիայի զարգացումը: Այսինքն ստացվում էր, որ արագ աճող բջիջներին անրաժեշտ է ֆոլատ, որպեսզի այդ աճն ապահովվի: Դրա հիմքում հետագայում դրվեց հակաֆոլատային թերապիայի գաղափարը՝ քաղցկեղի դեմ պայքարելու համար, և մինչև օրս այդ մոտեցումը լայնորեն կիրառվում է: Բուժման իմաստը կայանում է ֆոլատի քանակը միջավայրում պակասեցնելու մեջ և այդ միջոցով արգելակել քաղցկեղային բջջիջների զարգացումը: Այս եղանակի կիրառումը առաջացնում է լեյկեմիայով հիվանդ երեխաների մոտ լրիվ ռեմիսիա:

Սակայն հետագա հետազոտությունները և էպիդեմիոլոգիական տվյալները ցույց տվեցին, որ այլ է ֆոլատների դերը նորմալ հյուսվածքներում: Մասնավորապես, այդ տվյալները ցույց են տալիս, որ ֆոլատի դեֆիցիտը նորմալ հյուսվածքներում մեծացնում է քաղցկեղի առաջացման ռիսկերը:

1965 թ բացահայտվեց կապը ֆոլատների դեֆիցիտի և պտղի նյարդային խողովակի արատների հետ: Մի շարք հետազոտություններից պարզվեց, որ հղիության ժամանակ ֆոլատների օգտագործումը բերում է նյարդային խողովակի արատների կտրուկ պակասեցման: Եվ շատ զարմանալի է, որ հենց այս վերջին հանգամանքը հաշվի առնելով ԱՄՆ, Կանադան և մի շարք այլ երկրներ 1996 թվականից սկսեցին ոչ թե ֆոլատների թիրախային կիրառումը ռիսկային խմբերում, այլ ալյուրի պարտադիր ֆորտիֆիցացիայի ծրագիրը, որը շարունակվում է մինչ օրս: Եվ, քանի որ բնական ֆոլատները անկայուն միացություններ են, ալյուրը ֆորտիֆիկացնում էին ֆոլատի սինթետիկ նմանակով՝ ֆոլաթթվով: Այս ծրագրի կիրառումը բերեց նրան, որ ԱՄՆ-ում և Կանադայում կարճաժամկետ ավելացավ կոլոռեկտալ քաղցկեղի քանակը ինչպես տղամարդկանց, այնպես էլ կանանց մոտ: Եվ հայտնվեցին հետաքրքիր մեկնաբանություներ, որ դա պայմանավորված չէ նոր քաղցկեղի զարգացման դեպքերով, այլ դա ֆոլատի հայտնի էֆֆեկտների հետևանքն է նախաքաղցկեղային բջիջների վրա: Այսինքն մեջ են բերվում և՛ կլինիկական, և՛ նախակլինիկական հայտնի փաստերը, որ ֆոլատները արագացնում են քաղցկեղի զարգացումը, և կասկածի տակ չի դրվում, որ մարդկանց որոշակի խմբերի մոտ մեծանում է քաղցկեղի զարգացման ռիսկերը: Դրան կարելի է ավելացնել նաև այն, որ ֆորտիֆիկացիայի ծրագրի իրականացումը բացի նյարդային խողովակի արատների քանակի պակասից ոչ մի այլ դրական օգուտ չի տալիս այլ հիվանդությունների դեպքում: Եվ այդ իմաստով պարտադիր ֆորտիֆիկացիան առաջացնում է ավելի շատ հարցեր, քան տալիս հստակ պատասխաններ նրա նպատակահարմարության մասին:

Երկաթ 

Մարդու օրգանիզմը պարունակում է 3.5-4.5 գ երկաթ, որի զգալի մասը գտնվում է արյան մեջ:  Երկաթը հանդիսանում է տարբեր սպիտակուցների և ֆերմենտների բաղադրամաս և այդ իմաստով նա  ունի բազմաթիվ ֆունկցիաներ: Հասկանալի է, որ երկաթի դեֆիցիտը իր հետ կբերի մի շարք խանգարումեր, որոնց քննարկումը դուրս է այս հոդվածի շրջանակներից: Փորձենք հասկանալ, թե ինչը կարող է առաջացնել այդպիսի դեֆիցիտ: Ներկայումս համարվում է, որ մոտ 2 մլրդ մարդ այս կամ այլ կերպ տառապում է երկաթի դեֆիցիտից:  Կարող են լինել մի քանի պատճառներ, որոնք առաջացնում են անեմիա: 1. Սննդակարգը չի պարունակում բավարար չափի երկաթ: Դա հիմնականում նկատվում է մարդկանց այն խմբերի մոտ որոնց սննդակարգը հիմնականում բուսական է: 2. Սննդակարգը պարունակում է բավարար քանակի երկաթ, սակայն այն չի յուրացվում: Հիմնականում յուրացվում  է  ընդհանուր երկաթի 5-10%.: Երկաթը սննդակարգում գոյություն ունի երկու ձևով՝  հեմային և ոչ հեմային: Հեմային երկաթը դա մսի մեջի երկաթն է, իսկ ոչ հեմային երկաթը բուսական երկաթն է:  Հեմային երկաթի յուրացումը կազմում է 15-35%, իսկ բուսական ոչ հեմային երկաթի  կլանումը հաճախ 10%-ից ցածր է:  Վերջին տիպի  երկաթի յուրացումը խթանվում է վիտամին C-ով և արգելակվում է  կալցիումով, թեյով, սրճով և այլն:

3. Երկաթի կորուստներ, որոնք չեն կոմպենսացվում սննդակարգով: Սովորական մարդկանց մոտ այդ կորուստները կազմում են օրական  մոտ 1 մգ, որը կազմում է  երկաթի ընդհանուր քանակի  մոտ  0.025% : Սեռահասուն տարիքի կանանց մոտ, ելնելով նրանց ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններից, կորուստների  թիվը որոշակիորեն մեծանում է: Երկաթի զգալի կորուստներ կարող են տեղի ունենալ  արյան զգալի կորուստների ժամանակ և մի շարք պարազիտային ինֆեկցիաների դեպքում: Համարվում  է, որ երկաթային անեմիաների մոտ 50%  պայմանավորված է հենց այդպիսի ինֆեկցիաներով: Որոշ էնդեմիկ ռեգիոններում  անեմիաների 73% պայմանավորված է այդ պարազիտային ինֆեկցիաներով:

Ալյուրի ֆորտիֆիկացիան Հայաստանում ենթադրում է նաև երկաթի ավելացում  և պետք է հասկանալ թե ինչ պոտենցիալ օգուտներ և ռիսկեր կան այս ծրագրում

1. Հայտնի չէ, թե Հայաստանում բնակչության քանի տոկոսն է տառապում երկաթա-դեֆիցիտային անեմիայով, և, որը մի գուցե ավելի կարևոր է, հայտնի չէ, թե որ տոկոսի մոտ է այդ անեմիան առաջնային՝ այսինքն պայմանավորված երկաթի դեֆիցիտով սննդակարգում:
2. Հասկանալի է, որ ալյուրին ավելացվելու է ոչ հեմային երկաթի աղեր, որոնք մի կողմից բավականին տոքսիկ են, ակտիվ փոխազդում են ալյուրի մյուս կոմպոնենտների հետ՝ մոդիֆիկացնելով նրանց, իսկ մյուս կողմից, այս երկաթի յուրացումը բավականին ցածր է և պետք է օգտագործվեն երկաթի շատ բարձր կոնցենտրացիաներ,  որպեսզի ապահովվի նրանց բավարար յուրացումը:
3. Ինչպես և ֆոլաթթվի պարագայում, այս դեպքում էլ կան ռիսկային խմբեր, որոնց մոտ կարող է զարգանալ անեմիա: Սակայն բոլորի սննդակարգում այդ բարձր քանակի երկաթը կարող է առաջ բերել մի շարք պրոբլեմներ: 

Օրգանիզմի հագեցումը երկաթով  առաջացնում է մի շարք լուրջ պրոբլեմներ, որոնցից կարելի թվարկել միայն երկուսը:

Վերջին ժամանակներում կատարված հետազոտությունները, որոնք տպագրվել են շատ հեղինակավոր ամսագրերում, ցույց են տալիս երկաթի կենտրոնական դերը կոլոռեկտալ քաղցկեղի զարգացման գործում, և հեղինակները նշում են որ երկաթը կարող է խթանել  քաղցկեղը՝ ակտիվացնելով լիպիդների պերօքսիդացիան: Գրեթե կասկած չկա որ հեմոխրոմատոզը  նպաստում է լյարդի քաղցկեղի զարգացմանը:

Բացահայտ է կապը երկաթի և բակտերիալ ինֆեկցիաների միջև: Հայտնի է, որ օրգանիզմի հագեցումը երկաթով  մեծացնում է նրա զգայունությունը տարբեր ինֆեկցիաների նկատմամբ: Մասնավորապես մայրական կաթի բակտերիոստատիկ հատկությունները պայմանավորված են լակտոֆերին սպիտակուցով, որը կապում է ավելցուկային երկաթը՝ արգելակելով մանրէների զարգացումը: Լակտոֆերինի հագեցումը երկաթով մեծացնում է ինֆեկցիաների զարգացման վտանգը:  Եվ այդ փաստը իհայտ էր եկել աֆրիկյան երկրներից մեկում, որտեղ իրականացվում  էր ալյուրի ֆորտիֆիկացիայի ծրագիրը:  Երեխաները, որոնք ստանում էին ավելցուկային երկաթ, մահանում էին մալարիայից:

Վերջաբանի փոխարեն

Ցանկացած ֆորտիֆիկացիոն ծրագիր ենթադրում  է, որ ամբողջ ազգաբնակչությունը ունի միանման դիետիկ պահանջներ, մի  տեսակետ, որը չի դիմանում քննադատության: Հասկանալի է, որ տարիքից, սեռից, գործունեության որորտից կախված այդ պահանջները պետք է լինեն տարբեր: Հասկանալի է, որ աճող օրգանիզմների սննդակարգը պետք է էականորեն տարբերվի հասուն մարդկանց սննդակարգից, և այդ իմաստով դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես ֆորտիֆիկացիան կարող է դրական ազդեցություն ունենալ ամբողջ ազգաբնակչության վրա: Այդ նյութերը փաստացի հանդիսանում են դեղամիջոցներ և ֆորտիֆիկացիոն ծրագրերը փաստացի ստիպում են ազգաբնակչությանն օգտագործել այս դեղամիջոցները :