Արուսյակ Ալեքսանյան
ԵՊՀ Եվրոպական ուսումնասիրությունների կենտրոնի
դասախոս, քաղաքական գիտությունների թեկնածու
Միջազգային և անվտանգության հարցերի հայկական
ինստիտուտի (ՄԱՀՀԻ) գործընկեր փորձագետ 

ՆԱԽԱԲԱՆ 

Սույն հետազոտության նպատակն է վերլուծել Հայաստանի ժողովրդավարության մակարդակը[1], այն պայմանավորող քաղաքական գործոններն ու դրանց զարգացման միտումները:

Հաշվի առնելով ընտրական գործընթացների կարևորությունն ու ազդեցությունն անցումային երկրների ժողովրդավարության մակարդակի վրա՝ հատուկ ուշադրություն է դարձվել նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունների համակողմանի վերլուծությանը:

Ռեգրեսիոն վերլուծության միջոցով վեր են հանված այն գործոնները, որոնք առավել նշանակալի ազդեցություն ունեն Հայաստանի ժողովրդավարության վրա:

Ժո­ղովր­դա­վա­րութ­յան Քա­ղա­քա­կան գոր­ծոն­նե­րի ին­դեք­սի (Ք_ԳԻ) կո­րից երևում է, որ քաղաքական զար­գա­ցում­ներն ըն­թա­նում են նույն մա­կար­դա­կով` փոքր-ինչ վերելքնե­րով և վայ­րէջք­նե­րով, ո­րոնք հիմ­նա­կա­նում պայ­մա­նա­վոր­ված են ընտրություն­նե­րով: Հետազոտություն­նե­րը վկա­յում են, որ Հա­յաս­տա­նում ժողովրդավա­րութ­յան մա­կար­դա­կի և քա­ղաքա­կան կա­յու­նութ­յան ա­ռա­վել մեծ անկում­ներ նկատ­վում են մաս­նա­վո­րա­պես նախագա­հա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րի ժամա­նակ, ո­րը բնո­րոշ է նա­խա­գա­հա­կան քաղաքական հա­մա­կարգ ու­նե­ցող և անցումա­յին շրջա­նում գտնվող պե­տութ­յուն­նե­րին:

Հա­յաս­տա­նում նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րութ­յուն­ներ են անց­կաց­վել 1991թ., 1996թ., 1998թ., 2003թ., 2008թ. և 2013թ. (տե՛ս աղ­յու­սակ 2):

Ա­ռա­ջին նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րը տե­ղի ու­նե­ցան 1991թ., ո­րի ժամանակ ձայների 83%-ով հաղ­թա­նակ տա­րավ Հա­յոց հա­մազ­գա­յին շարժ­ման թեկ­նա­ծու Լևոն ՏերՊետրոս­յա­նը։

Հա­ջորդ նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րը խնդրա­հա­րույց էին: Պաշ­տո­նա­կան տվյալների հա­մա­ձայն՝ Տեր-Պետ­րոս­յա­նը վե­րընտր­վել էր նա­խա­գա­հի պաշ­տո­նում ձայների 51,7%-ով, իսկ ընդ­դի­մութ­յան ա­ռաջ­նորդ Վազ­գեն Մա­նուկ­յա­նը (Ազ­գա­յին ժողովր­դա­վա­րա­կան միութ­յուն), ստա­նա­լով ձայների 41%-ը, հայ­տա­րա­րում էր տեղ գտած լայ­նա­ծա­վալ կեղ­ծիք­նե­րի մա­սին:

1996թ. սեպ­տեմ­բե­րի 25-ին 150-200 հա­զար ցու­ցա­րար­ներ գրո­հե­ցին ԱԺ-ի շեն­քը և բռնություն գոր­ծադ­րե­ցին ԱԺ խոս­նա­կի ու փոխ­խոս­նա­կի նկատ­մամբ[1]: Ոստիկանությու­նը ցրեց ցու­ցա­րար­նե­րին, ին­չի հետևան­քով մոտ 60 մարդ ստացան մարմ­նա­կան տար­բեր վնաս­վածք­ներ[2]: 1996թ. արձանագրված Ք_ԳԻ-ի ան­կու­մը մեծ մա­սամբ պայ­մա­նա­վոր­ված է քա­ղա­քա­կան այս ճգնա­ժա­մով (տե՛ս գծա­պատ­կեր 1, աղ­յու­սակ 1):

Ար­դեն իսկ 1998թ. մար­տին նա­խա­գա­հա­կան ար­տա­հերթ ընտ­րութ­յուն­ներ նշանակվեցին, ո­րը պայ­մա­նա­վոր­ված էր Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի հա­կա­մար­տութ­յան կար­գա­վոր­ման վերա­բեր­յալ Լ. Տեր-Պետ­րոս­յա­նի ա­ռա­ջար­կած տար­բե­րա­կի շուրջ առա­ջա­ցած ներ­քին տա­րա­ձայ­նութ­յուն­նե­րով[3]: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ, Ք_ԳԻ-ի տեսանելի ան­կում նկատ­վում է 1999թ., ո­րի պատ­ճա­ռը հոկ­տեմ­բե­րի 27-ի դեպ­քերն էին, երբ Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի շեն­քում տե­ղի ունեցավ ա­հա­բեկ­չութ­յուն[4]:

2003թ. և 2004թ. նույն­պես նկատ­վում է Ք_ԳԻ-ի ան­կում (տե՛ս գծա­պատ­կեր 1, աղ­յու­սակ 1): 2003թ. սկսած ան­կու­մը պայ­մա­նա­վոր­ված է նշված ժա­մա­նա­կա­հատ­վա­ծում ակտիվ քաղա­քա­կան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րով. այդ տա­րի տե­ղի են ու­նե­ցել և՛ նախագա­հա­կան, և՛ խորհր­դա­րա­նա­կան ընտ­րութ­յուն­ներ, ինչ­պես նաև՝ հան­րաք­վե: Խորհր­դա­րա­նա­կան ընտրութ­յուն­նե­րը նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րութ­յուն­նե­րի համեմատութ­յամբ ա­ռավել հանգիստ ըն­թացք ու­նեին: Ընդ­դի­մութ­յու­նը, չհամաձայնելով արդ­յունք­նե­րի հետ, պնդում էր, որ ընտ­րութ­յուն­նե­րը կեղծ­վել են, իսկ ԵԱՀԿ դիտորդները հայ­տա­րա­րե­ցին, որ դրանք ըն­թա­ցել են թե­րութ­յուն­նե­րով[5]։ Այդ ընտ­րութ­յուն­նե­րի երկ­րորդ փու­լում 67,5% արդ­յուն­քով վերընտր­վեց Ռոբերտ Քոչարյա­նը՝ հնա­րա­վո­րութ­յուն ստա­նա­լով պաշ­տո­նա­վա­րե­լու ևս 5 տա­րի։

Հա­մա­պե­տա­կան հա­գե­ցած ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րի պատ­ճա­ռով նշված ժամանակահատվա­ծում նկատ­վում է քա­ղա­քա­ցիա­կան անհ­նա­զան­դութ­յուն­նե­րի քանա­կի որոշա­կի աճ, ո­րը շա­րու­նակ­վեց նաև 2004թ. գար­նա­նը, երբ ընդ­դի­մութ­յու­նը մար­տի 28-ից սկսեց ցույ­ցե­րի մի շարք՝ պա­հան­ջե­լով Ռ. Քո­չար­յա­նի հրա­ժա­րա­կա­նը[6]։

Հետազոտությունն ամբողջությամբ՝ այստեղ: