Մասիս Պողոյան 
սոցիոլոգիական գիտությունների թեկնածու

 “Advanced nation” հասկացությունը հայերեն կարելի է թարգմանել զարգացած կամ առաջադեմ ազգ: Առաջադիմության կամ զարգացած լինելու ըմբռնումները և ցուցանիշները տարբեր են ինչպես բացարձակ առումով, այնպես էլ կոնկրետ հայ հասարակության առանձնահատկություններից կախված: Առաջադիմության ցուցանիշ կարող է դիտվել այնպիսի արժեքների առկայությունը, ինչպիսիք են դեմոկրատիան, մարդու իրավունքները, ազատականությունը: Մեկ այլ ըմբռնմամբ՝ առաջադիմությունը նախևառաջ ազգի և պետության հզորությունը և մրցունակությունն է՝ հատակապես Հայաստանի պարագայում, որ ունի մերձպատերազմական իրավիճակ, տնտեսական ճգնաժամի սաստկացնող հանգամանքներ և համաշխարհային պետությունների ընտանիքում գոյատևելու ռազմավարական խնդիր: Մեկ այլ հակադրություն է առաջադիմության անձակենտրոն և հասարակամետ մոտեցումները: Առաջին դեպքում առաջադեմ է այն հասարակությունը, որտեղ հասարակությունը հարմարեցված է անձին այնպես, որ վերջինիս պահանջմունքները բավարարվեն մաքսիմալ արդյունավետությամբ: Այսինքն`հասարակությունն է աշխատում անձի համար: Հասարակամետ, պետականամետ կամ ազգամետ մոտեցման դեպքում առաջադեմ է այն հասարակությունը, որտեղ անձը կամ անհատը առավել արդյունավետությամբ է օգտագործվում հասարակության կողմից հանուն հասարակության հավաքական շահի:

Վերոնշյալ երկու ըմբռնումները հակադրության մեջ են միմյանց հետ: Օրինակ՝ ազատականացումը ենթադրում է մարդու ինքնորոշում իր բնակավայրի, ամուսնական զույգի ընտրության, աշխատավայրի, մասնագիտության և այլ առումներով: Նշված իրավունքի վրա է հենվում բարձրորակ կադրերի արտահոսքը երկրից դեպի ավելի լավ պայմաններ և ամուսնությունները դեպի արտասահման: Գործընթացներ, որոնք թուլացնում են մեր հասարակության մրցունակությունը՝ ջլատելով ռեսուրսները, առաջացնելով դեմոգրաֆիական խնդիր: Մասնավորապես, առկա է ամուսնական ինստիտուտի ճգնաժամ, քանի որ աղջիկները նախընտրում են զբաղվել կարիերայով կամ գնալ արտասահման, քան ամուսնանալ վատ սոցիալական վիճակում հայտնված տղաների մեծ շերտի ներկայացուցիչների հետ: Ստորև մենք կխոսենք այն մշակութային և վարքային տարրերի մասին, որոնք խոչընդոտ են առաջադիմության երկու մոդելների համար էլ: 

Ինչպես անձակենտրոն, այնպես էլ ազգակենտրոն առաջադիմության հիմնական խոչընդոտը ընդհանրապես և հայ հասարակությունում մասնավորապես սոցիալական ինստիտուտների թերգործառնությունն է: Սոցիալական շերտավորման, ընտանիքի, կրթության, տնտեսության, դեմոկրատիայի, մարդու իրավունքների և մյուս ինստիտուտները թերի են կատարում իրենց ֆունկցիաները մեր հասարակությունում: Մասնավորապես, ընտրողը չի կատարում ընտրաինստիտուտի գործընթացներում իրեն հատկացված դերը՝ տրվելով հակադեմոկրատական տեխնոլոգիաներին, վերցնելով ընտրակաշառք, պասիվ լինելով, չմասնակցելով պայքարի կամ քաղաքացիական կամքի արտահայտման միջոցառումների: Հույսով և հավատով ընտրական գործընթացներում տարիների ընթացքում պարբերաբար և բազմաթիվ անգամներ պայքարած և հուսախաբ եղած մարդը բացարձակապես չի վստահում այդ ինստիտուտին և դեմոկրատիայի հայեցակարգին ընդհանրապես:

Լատենտ գործընթացների արդյունքում, կրթության արժեքի բարձր գիտակցմամբ կյանքի կեսը բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում վատնած մարդը այսօր հայտնվել է առավել ցածր սոցիալական շերտում: Եվ հակառակը, սելեկցիայի արդյունքում պակաս պիտանի և թույլ մասը հայտնվել է կապիտալի տիրապետողների շերտում և որոշում է առավելու ուժեղների, տաղանդավորների և ընդունակների ճակատագիրը՝ դիտարկելով նրանց ինքնակենսագրականները, ընդունելով աշխատանքի, ղեկավարելով և, ի վերջո, ազդելով նրանց ճակատագրի վրա: Նման թերգործառնություն է առկա մյուս սոցիալական ինստիտուտներում, որը առաջացնում է՝ մի կողմից անձի պահանջմունքների, մյուս կողմից հասարակության կարիքների թերի բավարարում, սպանում է վստահությունը և հավատը այդ ինստիտուտների նկատմամբ, սաստկացնում ստատուս քվոյի ոչ լեգիտիմությունը և վերացնում մարդու դիրքորոշումը մասնակցելու և իրենց դերը կատարելուայդ ինստիտուտներում:

Սոցիալական ինստիտուտների գործառութային տրանսֆորմացիային ուղեկցող մշակութային տրանսֆորմացիան ունի մոտավորապես ներքոնշյալ փուլայնությունը.

• կյանքի փորձի և իրականության հակադրությունը դեկլարացվող արժեքների հետ առաջացնում է թերահավատություն կրթության, մարդու իրավունքների, դեմոկրատիայի, ընտանիքի, ընկերության և այլ ինստիտուտների, արդարության, հայրենիքի և այլարժեքների նկատմամբ,
• խորանում է անարդարության զգացումը ռեսուրսների բաշխման նկատմամբ՝ իշխանությունների, սոցիալական շերտավորման և ընդհանրապես ստատուս քվոյի ընկալումը որպես ոչ արդար, հաճախ որպես ճակատագրի հեգնանք և վիրավորական,
• ինստիտուտներում սաստկանում է մարդկանց գործառնությամբ և իրենց դերերի կատարմամբ պահանջմունքների բավարարման անարդյունավետության գիտակցումը և ալտերնատիվ ինստիտուտների և վարքի մոդելների փնտրտուքը,
• առաջանում է պասիվություն, անկարողություն կամ հակադրվածություն կատարել իրենց դերերը որպես դասախոս և ուսանող, ընտրող և պատգամավոր, ծնող և երեխա, կին և ամուսին, իրավախախտ և իրավապահ, պաշտոնյա, գործարար, ղեկավար և ենթակա և այլն,
• արդյունքում առաջանում են վարքի (վարքաստեղծդ դիրքորոշումների) և մշակութային տարրերի մոդելներ, որոնք որդեգրվում են նախ փոքրամասնության կողմից, որոնց հաջողության նախադեպերը ընդօրինակման առարկա են դառնում:
• Ի վերջո, տեղի է ունենում ալտերնատիվ վարքի մոդելների որդեգրում, որոնք պահանջմունքների բավարարման ավելի բարձր մակարդակ են ապահովում կամ ստանում են այլ  ինստիտուտների աջակցությունը՝ «սնելով» դրանք և համապատասխան էլիտար խմբերը:

Արդյունքում ստացվում է մի հասարակություն, որտեղ ընտրողը, պատգամավորի թեկնածուն, ոստիկանը, բժիշկը, ուսուցիչը, աշակերտը, կինը կամ ամուսինը, երեխան և ծնողը և այլն, զանգվածաբար կորցնում են հավատը և վստահությունը դեկլարացվող արժեքների նկատմամբ: Փոխարենը նրանք, վերասոցիալիզացվելով հասարակության այլ ինստիտուտներում, կրում են նոր՝ ավելի ինտենսիվ խրախուսվող արժեքներ, ենթարկվում են նորնորմատիվ և սանկցիավորման համակարգերի,  ներառվում են այլ ինստիտուտներում, սնելով և գործառույթ իրականացնելով դրանց համար և, ի վերջո, զարգացնելով ալտերնատիվ ինստիտուտներ: Վերջիններս էլ հանդիսանում են շերտավորման նոր ինստիտուտներ, որոնք սանկցիավորման միջոցով որոշակի վարքի մարդկանց վերընթաց մոբիլության և ի վերջո էլիտաներում հայտնվելու հնարավորություն են տալիս:

Այլ կերպ ասած, հասարակությունում գերիշխող են դառնում սոցիալական վարքի և մշակութային այն տարրերը որոնք պահանջմունքների բավարարման և մրցակցային պայքարում հաղթելու, արժեքների կամ կյանքի նպատակների հասնելու ավելի մեծ շանսեր են տալիս և խրախուսվում են նոր էլիտար խմբերի կողմից՝ դառնալով վերընթաց սոցիալական մոբիլությանը նպաստող գործոններ: Հասկանալու և կառավարելու համար գործոնները, որ գերիշխող են դարձնում այս կամ այն վարքը, պետք է հասկանալ, թե որ խմբերի որ պահանջմունքներն են բավարարում դրանք, որ էլիտաներն են նորմավորում այդ վարքը, ինչ ինստիտուտների միջոցով, ինչ հետևանքներ է ունենում այդ վարքը ինստիտուտների գործառնության վրա:

Տարբեր էլիտար խմբերի պայքարի արդյունքում տեղի է ունենում մշակութային իննովացիաների զարգացում և տարածում սկզբում դեպի միկրոմիջավայր, այնուհետև հասարակություն՝ անցնելով հղկման գործընթացներ: Դրանց գործառնության միջոցով է իրագործվում մշակութային իմունիտետի, էթնոցենտրիզմի և մշակութային ռելյատիվիզմի պայքարը, որտեղ որոշվում է մշակութային իննովացիայի որպիսությունը, աղբյուրը, խորությունը, ինտենսիվությունը և ադապտացիան հասարակության կողմից: Հետևաբար հասարակության ամենակարևոր սեգմենտը, որի վարքը արգելակում է հասարակության առաջադիմությունը (“…key cultural and behavioral elements, prevalent within significant segments of Armenian society…”) էլիտաներն են, որոնք նորմավորում են մյուս սեգմենտների վարքը:

Այս գործընթացներում էլիտաների թերգործառնության հետևանքով առաջանում է անոմիայի, իննովացիոն վարքի, ռիտուալիզմի, ռետրիտիզմի և բունտի ինտենսիվ բացասական դրսևորումներ[1]: Փոխակերպումը, կախված պահանջմունքների և կյանքի նպատակների բավարարման իր արդյունքից, միշտ չէ որ նշանակում է իննովացիայի հաջողություն կամ զարգացում: Մշակութային փոխակերպումները ներմշակութային և միջմշակութային հաղրոդակցման, դիֆուզիայի, ակուլտուրացիայի, ասիմիլյացիայի գործընթացներ են ենթադրում և լինում են ինքնակամ, պարտադրված կամ դրդված: Դրանց արդյունքում հասարակությունը կարող է ընկնել վնասակար ազդեցության տակ կամ լրիվ կորցնել սոցիալական կարգավորման ինքնիշխանությունը՝ ընկնելով օտար էլիտաների նորմավորման տիրույթ: Նման սուբորդինացիան հղի է հասարակության մյուս համակարգերի սուբորդինացիայով և չի կարող կյանքի նպատակների կամ պահանջմունքների բավարարման լավագույն եղանակը լինել, քանի որ զրկում է հասարակությանը մրցունակ էլիտա ունենալու հնարավորությունից և իջեցնում նրան ռեսուրսների բաշխման օտար հիերարխիկ համակարգի ծայրամաս կամ առնվազն էականորեն իջեցնում վերընթաց մոբիլության գործակիցը:

Մշակութային փոխակերպումների առավելագույն արդյունավետության ապահովման լավագույն եղանակը մշակույթի տարրերի մեկ առ մեկ գնահատումը և կարգավորումը չէ: Ավելին, գործընթացների բազմոլորտության և ինտենսիվության հետևանքով դրա սպառիչ իրականացումը գործնականորեն անհնար է: Գործընթացների արդյունավետությունը կմոտենա իրենց պոտենցիալի առավելագույնին, վերոշարադրյալ նորմա-արժեքային ճգնաժամը տեղի չի ունենա և հասարակությունը կլինի առավել առաջադեմ, եթե էլիտայի ձևավորման (և վերընթաց մոբիլության ընդհանրապես) ֆիլտրներից բացառվեն նրանք, որ խափանում են իրական էլիտաների ձևավորումը: Էլիտաների և սոցիալական մոբիլության ճիշտ ֆիլտրացիան ոչ միայն ի վիճակի է առավելագույնը անել մշակութային փոխակերպման հիմնական խնդիրների լուծման շուրջ, այլև կարող է հիմք հանդիսանալ ոչ միայն նոր, այլև ՆՈՐ ՏԻՊԻ հասարակության ստեղծման համար: