Միքայել Միքայելյան,  տնտեսագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր              

Ս.թ. հունվարի 13-ին լրացավ ՀՀ տնտեսական մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովի ստեղծման 15 ամյակը: Շա՞տ է, թե՞ քիչ: Համեմատության համար նշենք, որ1890 թվականի հունվարի 1-ից ԱՄՆ-ում Շերմանի (հակատրեստային) օրենքի՝ ուժի մեջ մտնելուց հետո դրա դրույթների առաջին գործնական փորձարկումները դաշնային մակարդակով իրականացվել են միայն 1901 թվականից հետո՝ ԱՄՆ-ի 26-րդ նախագահ Թեոդոր Ռուզվելտի պաշտոնավարման տարիներին: Այսինքն, օրենքի ընդունումից հետո 12-րդ տարում: Հայաստանի Հանրապետության մրցակցության պաշտպանության պետական մարմինը, կարելի է ասել, իր գործառույթների իրականացմամբ զբաղվել է ձևավորվելուց անմիջապես հետո: «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի (այսուհետև՝ Օրենք) 17-րդ հոդվածի համաձայն, 2001 թվականի հունվարի 13-ին հանրապետության նախագահի հրամանագրով նշանակվեցին հանձնաժողովի 7 անդամները (ներառյալ՝ նախագահը և նրա տեղակալը):

Հանձնաժողովի գործունեության առաջին երկու տարիները կայացման շրջան էին: Ամեն ինչ սկսվեց 0-ից: Առաջին ամիսներին ձևավորվեց Հանձնաժողովի աշխատակազմը: Մասնագետ կադրերի ընտրության հարցում Հանձնաժողովն օբյեկտիվորեն դժվարության առջև էր կանգնել:

Նախ, հանրապետությունում չկային  համապատասխան կադրեր: Եթե նույնիսկ արտասահմանում սովորած կամ նման աշխատանքային փորձ ունեցող մասնագետներ կային, ապա ցածր աշխատավարձի պատճառով դժվար թե ցանկություն ունենային Հանձնաժողովի աշխատակազմում աշխատելու:

Երկրորդ, Օրենքի 23-րդ հոդվածի 1-ին մասի «է» ենթակետի համաձայն՝ աշխատակիցներին աշխատանքի է ընդունել և աշխատանքից ազատել Հանձնաժողովի նախագահը (չնայած հոդվածը հետագայում խմբագրվել ու լրացվել է 22.02.07 ՀՕ-107-Ն և լրացվել 12.04.11 ՀՕ-137-Ն, սակայն դրանից էությունը շատ չի փոխվել): Իսկ սկզբնական շրջանում աշխատակազմը դեռևս պատրաստ չէր ապրանքային շուկաներ վերլուծելու կամ նորմատիվ իրավական ակտ մշակելու: Գործառույթն իրականացնելու համար անհրաժեշտ սկզբնական նորմատիվ իրավական ակտերը մշակեցին Հանձնաժողովի անդամները[1]: Եթե սկզբնական շրջանում Հանձնաժողովին տնտես­վա­րող սուբյեկտները լուրջ չէին վերաբերում, ապա աստիճանաբար սկսեցին հաշվի նստել նրա հետ:

Հանձնաժողովի գործունեության շնորհիվ առաջին մի քանի տարիներին բացահայտվել են անբարեխիղճ մրցակցության, գերիշխող դիրքի չարաշահումներին և հակամրցակցային համաձայնություններին առնչվող մի շարք իրավախախտումներ: Այսպիսով, Օրենքի ընդունումից հետո առաջին 5-6 տարիներին Հանձնաժողովը ձևավորվեց ու կայացավ, և նրա գործունեությունն, ընդհանուր առմամբ, կարելի է դրական գնահատել։

Հանձնաժողովի գործունեության հետագա հինգ տարիները աչքի են ընկել, մի կող­մից, Հանձնաժողովի գործունեության պասիվությամբ, մյուս կողմից, նվազել է նրա աշխատանքի դրական արդյունքը: Մասնավորապես, նույն տնտեսվարող սուբյեկտը պարբերաբար կատարում է միևնույն իրավախախտումը: Այսպես, 2009 թ. «Ալեքս գրիգ» ՍՊԸ-ն 4 անգամ կատարել է Օրենքի 12-րդ հոդվածով (Տնտեսվարող սուբյեկտի կամ նրա գործունեության վերաբերյալ շփոթություն առաջացնելը) սահմանված իրավախախտումը (տե՛ս 22.04.2009թ. թիվ 48-Ա որոշում, 05.11.2009 թիվ 82-Ա-ից 84-Ա որոշումներ), որոնց համար Հանձնաժողովը տնտեսվարողին տուգանել է 500 հազարական դրամով (հոդված 36, 5-րդ մաս, 1-ին պարբերություն): Մինչդեռ նա պարտավոր էր 82-Ա-ից 84-Ա որոշումներում տուգանքի չափը սահմանել մեկական մլն դրամ՝ նկատի ունենալով միևնույն խախտումը մեկ տարվա ընթացքում կրկին կատարելը (հոդված 36, 5-րդ մաս, 2-րդ պարբերություն): Նույն սուբյեկտի կողմից նմանատիպ 5 խախտում էլ արձանագրվել են Հանձնաժողովի՝ 2010 թվականի մայիսի 19-ի դռնբաց նիստում (թիվ 56-Ա-ից 60-Ա որոշումներ), 2 խախտում՝ 2010 թվականի օգոստոսի 4-ի դռնբաց նիստում (Որոշումներ 181-Ա և 182-Ա): Թվարկած բոլոր որոշումներում Հանձնաժողովը թերացել է իր իրավասություններում՝ տուգանք սահմանելով ընդամենը 500 հազարական դրամ: Մինչդեռ անբարեխիղճ մրցակցության դրսևորումը մեկ տարվա ընթացքում կրկնվել է: Հետևաբար, տուգանքի չափը պետք է լիներ  մեկական մլն դրամ:   

Ստացվում է սուբյեկտը որքան շատ խախտումներ է թույլ տվել, նրա նկատմամբ Հանձնաժողովն այնքան բարյացակամ է գտնվել (բնականաբար, մեր՝ սպառողներիս հաշվին): Նման բարյացակամությունը դրսևորվել է ոչ միայն տուգանքներ, այլև՝ խախտումները վերացնելու համար ժամկետներ նշանակելիս: Նախկինում նման խախտումը շտկելու համար Հանձնաժողովը 10 օր ժամանակ էր տալիս (տե՛ս, օրինակ, 08.09.2004թ. թիվ 128-Ա որոշում), հետագայում այն դարձավ մեկ ամիս (տե՛ս, օրինակ, 22.08.2007թ. թիվ 71-Ա որոշում), 35 օր (22.04.2009թ., թիվ 48-Ա որոշում և այլն): Երևի նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ տնտեսվարող սուբյեկտը 30-35 օրում չի հասցնի իրացնել անբարեխիղճ մրցակցության դրսևորումով օղու ամբողջ խմբաքանակը, Հանձնաժողովը հետագա որոշումներում այդ ժամանակահատվածը դարձրել է 67 օր (տե՛ս, օրինակ, 19.05.2010թ. թիվ 57-Ա որոշում և այլն):

Առանձին տնտեսվարողների կողմից նույնատեսակ իրավախախտումների բազմակի անգամ կատարմանը նպաստել է ոչ միայն Հանձնաժողովի բարյացակամ վերաբերմունքը, այլև օրենսդրի կողմից առանձին օրենսդրական փոփոխությունները: Մասնավորապես, Օրենքի 37-րդ հոդվածի (Խախտումով ստացվող շահույթը) խմբագրումը (Հանձնաժողովի որոշումը չկատարելը, խմբ. 31.05.2005 ՀՕ-91-Ն), որը հետագայում ուժը կորցրել է (12.04.2011 ՀՕ-137-Ն): Նախկինում իրավախախտող սուբյեկտը Հանձնաժողովի որոշմամբ պարտավոր էր խախտումով ստացած շահույթը փոխանցել պետական բյուջե: Նշված հոդվածի խմբագրումից հետո տնտեսվարողին գուցե և ձեռք տան Հանձնաժողովի նշանակած տուգանքը վճարելը և նույն իրավախախտումը շարունակելը[2]:

Առանձին դեպքերում Հանձնաժողովը տարբեր տնտեսվարող սուբյեկտների նկատմամբ նույն խախտման համար տարբեր պատժամիջոցներ է կիրառել: Այսպես, օրինակ, 2011 թ. օգոստոսի 5-ի նիստում ձեթի, մարգարինի և սպրեյդի շուկաների վերաբերյալ տեղեկատվությունը 9 օրով ուշացնելու համար «Լիա-Կ Գրուպ» ՍՊԸ-ին տուգանել է 200 հազա­րա­կան դրամով (326-Ա, 327-Ա և 328-Ա որոշումներով): Տվյալ գործում հետաքրքիրն այն է, որ Հանձնաժողովը պահանջվող տեղեկատվության համար ընդամենը  5 օր էր սահմանել (2011 թվականի ապրիլի 20-ի դռնբաց նիստում՝ թիվ 133-Ա-ից 136-Ա որոշումներով): Համանման տեղեկատվություն (միայն բուսական յուղի հետ կապված) տնտեսվարող սուբյեկտներից դեռևս պահանջվել էր 2004թ. ապրիլի 30-ին (որոշում 47-Ա)՝ ներկայացնելու ժամկետ սահմանելով 7 օր: Տրաբանությունը հուշում է, որ Հանձնաժողովը պատասխանատվության միջոց պետք է կիրառեր առնվազն մայիս ամսի երկրորդ կեսին (մինչև մայիսի 22-ը տուգանքը 500 հազար դրամ էր, մայիսի 23-ից՝ մինչև 5 մլն դրամ): Մինչդեռ պատասխանատվության միջոց կիրառվել է օգոստոսին: Այն տպավորությունն է, թե մինչև օգոստոս ամիսը Հանձնաժողովը տուգանքի նշանակման հարցում «բանակցությունների» մեջ է եղել տնտեսվարողի հետ: Հակառակ դեպքում ինչով բացատրել վերոհիշյալ 3 որոշումներից յուրաքանչյուրով ընդամենը 200 հազարական դրամ տուգանք նշանակելը, այն դեպքում, երբ մինչև պատժամիջոցի խստացումը տուգանքի մեծությունը միանշանակ էր՝ 500 հազար դրամ: Հանձնաժողովին չի արդարացնում որոշման մեջ ամրագրված այն դրույթը, համաձայն որի՝ «Հանձնաժողովը հաշվի է առնում նաև, որ Հանձնաժողովի կողմից պահանջված տեղեկատվությունը եղել է ծավալուն, ինչից ելնելով ամրագրում է, որ արարքը չի պարունակել ուսումնասիրության իրականացմանը խոչընդոտելու շարժառիթներ»: Դրանով նա փորձել է, հիմնվելով Օրենքի 31-րդ հոդվածի 2-րդ մասին, մեղմացուցիչ  հանգամանք ներկայացնել: Եթե իրոք «պահանջված տեղեկատվությունը եղել է ծավալուն», ապա ժամկետ սահմանելիս Հանձաժողովը պարտավոր էր այդ հանգամանքը նախապես հաշվի առնել: Այսինքն, Հանձնաժողովը նախապես իմացել է, որ «պահանջված տեղեկատվությունը եղել է ծավալուն», տնտեսվարողին որոշումը «կատարել չկարողանալու» վիճակի մեջ է դրել և դրանից հետո միայն «բարյացակամություն» է դրսևորել՝ «հաշվի առնելով, որ. «պահանջված տեղեկատվությունը եղել է ծավալուն»:

Ի դեպ, տուգանքի հարցում մեղքի իր բաժինն ունի նաև օրենսդիրը՝ Օրենքում իր 12.04.2011 ՀՕ-137 փոփոխությամբ  ոչ միարժեքություն ստեղծելով նշանակվող տուգանքների մեծությունների մեջ (մինչև հինգ մլն, մինչև 1 տոկոս և այլն): Դրանով մեծացել է կոռուպցիոն ռիսկը: 

Վախվորած որոշում է կայացվել «Յուքոմ» ՍՊԸ-ի նկատմամբ, վերջինիս կողմից անբարեխիղճ մրցակցություն դրսևորելու համար (տե՛ս 02.12.2011 թիվ 570 որոշումը): Որոշման մեջ ամրագրված է, որ ընկերությունը թույլ է տվել Օրենքի 14-րդ հոդվածով նախատեսված խախտումը (հասարակության մոլորեցում), որը և ընկած է եղել որոշման հիմքում: Չգիտես ինչու Հանձնաժողովը պատասխանատվության միջոց կիրառելու (նախազգուշացում տալու կամ տուգանք նշանակելու) փոխարեն առաջնորդվել է Օրենքի 31-րդ հոդվածի 4-րդ մասով՝ ընդամենը զգուշացում է տվել, որը պատասխանատվության միջոց չէ: Իսկ տնտեսվարող սուբյեկտներին, պետական մարմիններին կամ դրանց պաշտոնատար անձանց զգուշացում տրվում է Օրենքի հնարավոր խախտումները կանխելու նպատակով: Օրինակ, նման զգուշացում տարեմուտին, Ամանորին ընդառաջ կարելի էր տալ բոլոր տնտեսվարողներին՝  Օրենքի հնարավոր խախտումները կանխարգելելու նպատակով:

Սկսած 2009 թվականից՝ Հանձնաժողովը թերանում է Օրենքով ամրագրված հրապարակայնության ապահովման որոշ գործառույթների կատարման մեջ: Մասնավորապես՝ չի հրատարակում տեղեկագիր (հոդված 18, մաս 2, 10-րդ պարբերություն):

Հարկատուներիս հաշվին գործող Հանձնաժողովի վերջին տարիների գործունեությունն աստիճանաբար դարձել է ոչ թափանցիկ, ավելի շուտ՝ քողարկված: Սկսած 2013 թվականից՝ նա կայացրած որոշումները չի տեղադրում ոչ միայն տեղեկագրում, այլև՝ իր կայքում: Մինչդեռ այդ որոշումները և դրանց առնչվող հարցերը, որպես կանոն, քննարկվում են դռնբաց նիստերում (հոդված 30, մաս 3): Գուցե դա պայմանավորված է պետական մարմնի ոչ միայն վերոհիշյալ ինքնիրավչությամբ, այլև՝ հանրությունից թաքցնելու հակվածությամբ: Կայքից հեռացվել է նաև ապրանքային շուկաներում գերիշխող դիրք ունեցող տնտեսվարող սուբյեկտների ցանկը:

Հանձնաժողովն իր գործունեությունը թաքցնում է ոչ միայն հասարակության լայն շերտերից, այլև գիտությամբ զբաղվող անձանցից: Այսպես, 2015 թվականին կառավարման ակադեմիայի իմ ասպիրանտը, ապրանքային շուկաների վերլուծության հետ կապված, Հանձնաժողովի գործունեության վերաբերյալ  տեղեկատվություն ստանալու նպատակով ակադեմիայի ռեկտորի միջնորդագրով (14.07.2015 թիվ 17/265) դիմել է Հանձնաժողովին և մերժում է ստացել: Պատճառաբանությունը՝ տեղեկատվության առևտրային գաղտնիք լինելն է, որը չի համապատասխանում իրականությանը: Նախ, Հանձնաժողովի գրեթե բոլոր նիստերը դռնբաց են, և վարույթին առնչվող ամբողջ տեղեկատվությունն ու որոշումներն էլ այդ նիստի ընթացքում հայտարարվում են տնտեսվարող սուբյեկտներին՝ ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչների  ներկայությամբ: Հետևաբար, առևտրային գաղտնիքի մասին խոսք չի կարող լինել:

Երկրորդ, Հանձնաժողովը առևտրային կազմակերպություն չէ, և նրա ուսումնասիրության արդյունքները և վերլուծությունները, որոնք հիմնված են բաց տեղեկատվության վրա, չեն կարող առևտրային գաղտնիք պարունակել: Այլ է խնդիրը, եթե Հանձնաժողովը (ավելի ստույգ՝ դրա իրավասու անձինք) հանրությունից թաքցնելու բան ունի: Գուցե մտավախություն ունի մասնագիտական կամ որոշումների իրավական առումով խոցելիության հարցում (ինչպես վերևում ցույց ենք տվել դրանք քիչ չեն և կարող են ուշադրություն գրավել և լուրջ գլխացավանք պատճառել):

Երրորդ, Հանձնաժողովի պատասխանատու անձինք իրենց կամայական վարքագծով խոչընդոտում են ոչ միայն գիտության բնագավառի երիտասարդ կադրերի ինքնադրսևորմանը, այլև մրցակցության պաշտպանության հարցերում գիտական մշակումների կատարմանը (բոլոր առումներով հարկատուներիցս թաքցնելով միանգամայն բաց տեղեկատվությունը և նման տեղեկատվություն չտրամադրելով գիտության բնագավառի աշխատակիցներին, այդ թվում՝ չտեղադրելով Հանձնաժողովի կայք-էջում):

Մասնագիտական աղաղակող սխալներ, հակասական դրույթներ և անճշտություններ կան Հանձնաժողովի տարեկան գործունեության ծրագրերում, հաշվետվություններում,  նախագահի ելույթներում (կառավարության նիստերում, մամլո ասուլիսներում և այլ հրապարակային ելույթներում): Ասվածը մերկապարանոց չհնչելու համար բերեմ մեկ-երկու օրինակ: Այսպես, Հանձնաժողովի  2014 թվականի տարեկան գործունեության ծրագրի «Տնտեսական մրցակցության պաշտպանության միջոցառումները և դրանց իրականացման ժամանակացույցը» բաժնում, որպես 2014 թվականի միջոցառում, նշված է. «-կենտրոնացվածության ցուցանիշների դինամիկայի դիտարկում՝ և կենտրոնացվածության ուժեղացման դեպքում մրցակցության զարգացման համար անհրաժեշտ միջոցների մշակում» (էջ 17): Ծրագրով նախատեսված այս միջոցառումը ենթադրում է առանձին ապրանքային շուկաներում համակենտրոնացման մակարդակների դինամիկան ուսումնասիրել և միայն դրանից հետո եզրակացնել՝ որևէ ապրանքային շուկայում «միջոցներ մշակելու» անհրաժեշտություն կա՞ և այդ մասին անդրադարձ կատարել 2014 թվականի տարեկան գործունեության հաշվետվության մեջ: Սակայն նշված հաշվետվության ոչ «Ապրանքային շուկաների վերլուծություն» գլխում, ոչ էլ «Տնտեսական մրցակցության կարգավորման և վերահսկման ուղղությամբ իրականացված միջոցառումները» գլխում այդ մասին ոչ մի ակնարկ չկա: Նույն հաշվետվության 27-րդ էջի նախավերջին պարբերությունում գրված է. «Հանձնաժողովը 2014 թվականի ընթացքում հայտնաբերել է ... անբարեխիղճ մրցակցության գործողության դրսևորման մի շարք դեպքեր, որոնք ներկայացված են ստորև»: Սակայն, «ստորև» ոչ մի դեպք չի բերված: Սխալների ուսումնական օրինակ է՝ ՀՀ կառավարության նիստում Հանձնաժողովի նախագահի ներկայացրած «Դիզվառելիքի և բենզինի շուկայում իրականացրած ուսումնասիրությունների արդյունքները», որոնցում առկա են ոչ միայն ըհդհանուր տնտեսագիտությանն ու գնագոյացմանն առնչվող, այլև՝ մրցակցության բնագավառին վերաբերող սխալներ[3]: Նման օրինակները կարելի է շարունակել: Սակայն դրանց գուցե առավել հանգամանալից անդրադառնամ ըստ անհրաժեշտության:

Առանձին դեպքերում նկատվել են անփութության դրսևորումներ: Այսպես, 2009 թվականի նոյեմբերի 6-ի դռնբաց նիստում ընդունված թիվ 82-Ա, 83-Ա և 84-Ա որոշումները ստորագրվել են նոյեմբերի 5-ի ամսաթվով (ստացվել է, որ որոշումները նախապես ստորագրվել են, հետո է նիստը կայացել): Կամ 2012 թվականի մարտի 27-ի թիվ 145-Ա որոշումը թվագրվել է  2011թ. մարտի 27-ին: Կայքում 2012 թվականի դեկտեմբերի 10-ի թիվ 536-Ա որոշման փոխարեն ( «Ջրվեժի մսամթերքի կոմբինատ» ՍՊԸ-ի նկատմամբ պատասխանատվության միջոց կիրառելու վերաբերյալ) տեղադրվել է «Հավի միս» ապրանքային շուկայի ուսումնասիրության արդյունքների մասին 2011թ. նոյեմբերի 18-ի  թիվ 536-Ա որոշումը:

Ամենայն հավանականությամբ, վերոհիշյալ վրիպումները, սխալները, կարգավորող մարմնի ու տնտեսվարողների միջև ձևավորված «ես քեզ, դու ինձ» փոխադարձ «բարյացակամությունը» և հարկատուներիս մոտ իրավացիորեն կոռուպցիոն կասկած հարուցող հարաբերություններով պայմանավորված՝ Հանձնաժողովի որոշումները[4] չեին լինի, եթե Հանձնաժողովի ձևավորման և գործունեության մեխանիզմը նման սողանցքներ չունենար[5]:

Օրենքի 20-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ Հանձնաժողովի  7 անդամին (ներառյալ նախագահին և նրա տեղակալին) նշանակում  է  ՀՀ նախագահը: Մենք հեռու ենք այն մտքից, թե հանրապետության երեք նախագահներից որևէ մեկը  կամ Ազգային Ժողովը (սահմանադրական փոփոխություններին համահունչ) պաշտոնի նշանակելիս ի սկզբանե հակված են  եղել կամ կլինեն անհաջող ընտրություն կատարելու: Սակայն չպետք է բացառել սուբյեկտիվ գործոնի դերը՝ անկախ նրանից, թե ով է երկրի նախագահը կամ Հանձնաժողովը ձևավորող պետական մարմնի ղեկավարը: Ի վերջո Հանձնաժողովի անդամների նշանակումը կատարվում է իրավասու անձի ճանաչած շրջապատից: Պատահական չէ, որ շատ դեպքերում հանրությունը ոչ միշտ է դրական գնահատում այս կամ այն նշանակումը: Իմ սուբյեկտիվ գնահատմամբ, օրինակ, մրցակցության պաշտպանության պետական հանձնաժողովում 6 անգամ կատարված՝ Հանձնաժողովի նախագահի նշանակումներից միայն մեկի պարագայում կարելի է այն հաջողված համարել[6]: Նույնը (ավելի լավ կամ վատ) կարելի է ասել հանձնաժողովի մյուս անդամների նշանակման վերաբերյալ: Առանձին դեպքերում, մյուս անդամների նշանակման ժամանակ «կարևորվել է» Հանձնաժողովի նախագահի կարծիքը, ինչը, կոլեգիալ մարմինների ձևավորման պարագայում որոշումների կայացման օբյեկտիվությունն ապահովելու տեսանկյունից, սխալ է: Հանձնաժողովի նախագահը հակված է հանձնաժողովի անդամ «անցկացնել» իր շրջապատից (որպես կանոն, Հանձնաժողովի աշխատակազմից, որին ինքն է ժամանակին աշխատանքի ընդունել[7]):  Իսկ դա Հանձնաժողովի նախագահին հնարա­վորություն է տալիս Հանձնաժողովի որոշումներում «իր լրացուցիչ ձայնն ունենալ»: Պատահական չէ, որ այդ որոշումներում վճռական է լինում նրա նախագահի կարծիքը:

Պետական կոլեգիալ մարմինների փորձը ցույց է տալիս, որ, ինքնուրույն կարծիք ունեցող «անհնազանդ» անդամները և աշխատակազմի լավագույն, բայց ոչ յուրային կադրերը աստիճանաբար դուրս են մղվում դրանից[8]: Բնականաբար, աչքի առաջ ունենալով դուրս մնալու հեռանկարը՝ այդ մարմնի նորընտիր անդամները իրենց նախորդների ճակատագրին չարժանանալու համար, կդառնան առավել «հնազանդ»: Ինչ վերաբերում է Հանձնաժողովին՝ դրանում հիմա էլ կան Օրենքի տառով գործող հանձնաժողովականներ, որոնք որոշումների կայացման վրա վճռական ազդեցություն չունեն: Հակառակ դեպքում մասնագիտական սխալներով գործունեության ծրագրերը, հաշվետվությունները, առավել ևս, կոռուպցիոն տարրեր պարունակող որոշումները  չէին ընդունվի[9]:

Կարծում եմ՝ օրենսդրական բաց է, որ Հանձնաժողովի չվերանշանակված անդամները (ներառյալ նրա նախագահը և տեղակալը) հանրության առջև հաշվետվությամբ հանդես չեն գալիս, միաժամանակ, չվերանշանակվելու պատճառների վերաբերյալ հանրությանը կամ թեկուզ այդ անձանց չեն տեղեկացնում: Վատին պետք է պարսավանքի ենթարկել, լավից՝ շնորհակալություն հայտնել:

Շատ կարևոր է, որ առավել անկաշկանդ և անաչառ լինելու համար Հանձնաժողովի անդամները չպատկանեն որևէ կուսակցության, այսինքն՝ չզբաղվեն քաղաքականությամբ: Այլ կերպ ասած՝ հարկատուներիս հաշվին գործող պետական անկախ մարմնի ներկայացուցիչները իրենց հիմնական գործառույթը թողած (թեկուզ և իրենց հաշվին արձակուրդ վերցնելով) չզբաղվեն ընտրական քարոզարշավով:

Մեր երկրի նման փոքր տարածք ունեցող երկրներում շռայլություն է հարկատուների հաշվին գործող երկու պետական անկախ մարմինների գոյությունը, որոնց գործառույթները որոշակի հարթությունում հատվում են՝ առաջ բերելով գերատեսչական շահերի բախում: Մասնավորապես, այդպիսի մարմիններից են Հանձնաժողովը և ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովը: Կարծում եմ, դրանց միաձուլման միջոցով վերակազմակերպման շնորհիվ ստեղծվող 11 անդամից բաղկացած հանձնաժողովը հնարավորություն կտա մի շարք խնդիրներ լուծել.

1. հարթել միջգերատեսչական հակասությունները,
2. նվազեցնել որոշումներ կայացնողների ձայները Հանձնաժողովի նախագահի կողմից  ուղղորդելու հնարավորությունը,
3. կրճատել Հանձնաժողովի պահպանության ծախսերը[10]:

Այսպիսով, անցած 15 տարիների ընթացքում, չնայած Հանձնաժողովը կայացել և դրական արդյունքներ է արձանագրել, սակայն հետագայում հասարակության սպասելիքները մասամբ է իրականացնում՝ առանձին դեպքերում չարդարացված «բարյա­ցա­կամություն» ցուցաբերելով օրենքը բազմակի խախտող սուբյեկտների նկատմամբ: Լուծումը Հանձնաժողովի ձևավորման ու գործունեության համար անկախության անհրաժեշտ պայմանների ստեղծումն է: Հակառակ պարագայում սուբյեկտիվ գործունեութնան համար պարարտ հողն առկա է: Անսալով երկրի նախագահի՝ անարդար մրցակցություն թույլ չտալու ս.թ. փետրվարի 12-ի հորդորին, որպեսզի «Հայաստանը կայանա որպես երկիր ու հասարակություն», իշխանության կողմից կոռուպցիայի դեմ համակարգված պայքար (ոչ ձևական) մղելուն զուգահեռ, անհրաժեշտ քայլերից մեկն էլ մրցակցության պաշտպանության հուսալի՝ սուբյեկտիվ գործոններից չկախված, մեխանիզմի ստեղծումն է:

Մասնավորապես, Հանձնաժողովի և նրա յուրաքանչյուր անդամի անկախությունն ապահովելու համար վճռական նշանակություն ունի սուբյեկտիվ գործոնը նվազագույնի հասցնող անկախ կադրային բանկում ընդգրկված մասնագետներից ռոտացիոն սկզբունքով Հանձնաժողովի անդամ­ների նշանակումը[11]: Կադրային բանկը պետք է ձևավորվի և համալրվի անկուսակցական, որոշակի չափանիշներ[12] բավարարող մասնագիտական և աշխատանքային փորձ ունեցող կադրերից: Նման սկզբունքով պետք է ձևավորել պետական անկախ բոլոր կոլեգիալ մարմինները: