Մհեր Ենոքյան, «Հետքի» թղթակիցը «Նուբարաշեն» բանտից

Բանտի պաշտոնյաներից մեկը լուրջ դեմքով քայլում է զբոսախցերի վերևի մասով, նայում ներքև` վանդակների մեջ «զբոսնող» դատապարտյալներիս: Բարևում է, որոշների որպիսությամբ հետաքրքրվում: Մեկ էլ, թե. «Գիտեք, չէ՞ մինչև տարվա վերջ 11 ցմահ դատապարտյալի հարց կլուծվի, ներում կամ համաներում ա լինելու...»:

Անմիջապես հիշում եմ, թե անցած 20 տարիների ընթացքում քանի-քանի անգամներ են նման սուտ լուրեր տարածել, ասես, մի կենտրոնից հրահանգ ստացած` փափուկ բարձ դնեն գլխներիս տակ:

Սողոմոնին նույնիսկ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ էին այցելել. «Գիտե՞ս, Սողոմո՛ն, ցուցակ կա, մի քանիսին ներում է շնորհվելու, էդ ցուցակում դու առաջին տեղում ես»:

Սա դեռ 2004 թվականին, այսինքն՝ մեր առաջին փախուստից առաջ: Սպասեցի՛նք, սպասեցի՛նք, բայց որքան էլ հարմար լինի փափուկ բարձին գլուխը դնել, մեկ է, մի օր արթնանում ես:

Արդեն անգիր գիտեմ՝ բանտերում «փափուկ բարձ» բաժանում են սեպտեմբերին ու մայիսին՝ տոներից առաջ: Նորեկները, նույնիսկ հնաբնակները շարունակում են հավատալ-սպասել, մինչև «փափուկ բարձը» գլխի տակից հանում են:

-Մհե՛ր,- ձայն տվեցին կողքի զբոսախցից,- էդ 11 ցմահների ազատման պահը ճի՞շտ ա...

-Չեմ կարծում, սեպտեմբերի 21-ը կգա-կանցնի, համակարգին պետք ա բանտերում մարդկանց երկար հույսով պահի` փափուկ բարձ դնի գլխներիս տակ ու վերահսկի: Հնարավոր ա՝ համաներում  լինի, միգուցե ներումներ էլ, բայց ցմահներին չի վերաբերի: Նախագահը ներում շնորհում ա մենակ ծանոթ-բարեկամներին, ավելի լավ ա հույս մի դրեք…

Բայց ո՞նց մարդիկ ապրեն առանց հույսի: Հինգերորդ տարին է՝ ԱԺ-ում կա մի նախագիծ, համաձայն որի ցմահների ռեժիմի փոփոխությունը պետք է սկսվի ոչ թե 20, այլ 15 տարի անց: Հենց ցմահների բաժնում հացադուլ են սկսում, պաշտոնյաներ են այցելում են և էլի «փափուկ բարձ» բաժանում: Բանտի ու վարչության աշխատակիցներն էլ իրենց հերթին տարատեսակ մեթոդներ են կիրառում, որ հացադուլը դադարի: Օրինակ` մի տարեց դատապարտյալ անձամբ ինձ պատմեց, որ բանտի աշխատակիցը սպառնացել է, որ հարազատների հետ երկարատև հանդիպում չեն տրամադրի, եթե չդադարեցնի հացադուլը: Ընդհանրապես Հայաստանում հացադուլը, որպես պայքարի միջոց արժեզրկել են հենց իշխանությունները: Հացադուլի իմաստը նրանում է, որ քաղաքացին այլ ելք չունենալով իր իրավունքները պաշտպանելու` հրաժարվում է հաց ուտելուց, այսինքն` ցույց է տալիս` այն աստիճան հուսահատ իրավիճակ է, որ առուղջությունն է պատրաստ վտանգել` դանդաղ գնալով դեպի մահ: Եվ ի՞նչ: Իշխանությունները թքած ունեն քաղաքացու առողջության և կյանքի վրա, էլ ուր մանց՝ նրանց իրավունքները պաշտպանեն: Դե արի ու մի խելագարվի: Ցմահներից ոմանք խելագարվում են…

Այդպիսի մի սեպտեմբեր անցավ դեռ հեռավոր 90-ականների վերջին: 4 հոգով էինք խցում` երկու երիտասարդ և երկու տարեց: Վերջիններից մեկը արթնացավ` սեպտեմբերյան «փափուկ բարձից» հանեց գլուխը.

-Մհեր, ի՞նչ գիտեիր, որ ոչ մի բան էլ չի լինելու. թողեիր` հույսով ապրեինք էլի, - ջղայնացած ասելով ու սպառնացող հայացքով եկավ դեպի իմ կողմ,- նստի շախմատ խաղանք գրազով:

-Դու գիտես, որ ես գրազով չեմ խաղում, - ասում եմ ու զգում, որ էս մարդու հոգեկանը ոնց-որ խախտվում է, ու չեմ սխալվում…

-Չէ՛, պտի խաղաս, զուգարանի վրա ենք խաղում…

Մյուս խցակիցներն էլ ոտքի կանգնեցին այս տարօրինակ առաջարկի վրա ու նրանցից մեկը հարցնում է.

-Բայց ո՞նց ես պատկերացնում զուգարանի վրա գրազ գալը:

-Ով կրվի, զուգարանից էլ չի օգտվելու, - այսպես ասաց սեպտեմբերյան ներումին չարժանացած հուսախաբ բանտարկյալը:

-Բա ի՞նչ պետք ա անի այ մարդ, պատկերացնու՞մ ես` դու կրվես, - հարցրեց իր հասակակիցը:

-Նստի` խաղանք, - ասացի ես ու սկսեցի շարել շախմատի ֆիգուրները:

Խաղից առաջ երկու վկաների ներկայությամբ նորից նա հստակեցրեց գրազի պայմաննեը: Խաղացինք: Պարտվեց: Բոլորը լուռ էին: Նա վեր կացավ, գնաց պառկեց իր մահճակալին և 24 ժամ չէր շարժվում, միայն աչքերն էր մեկ-մեկ բացում, նայում առաստաղին: Հաց չէր ուտում, որ զուգարանի կարիք չունենա: Իր տարեց ընկերոջն ասացի.

-Ի՞նչ անենք, արի միասին համոզենք, որ կատակ էր, անցավ գնաց:

24 ժամ էլ խցակիցներով համոզում էինք, որ իր առաջարկն ի սկզբանե հիմարություն էր, և բոլորս էլ որպես կատակ ենք ընկալել, բայց նա համառում էր.

-Ես 28 տարի սիբիրների գաղութներում եմ նստել, ոչ մի անգամ «ֆուֆլո» չեմ եղել (այդպես են ասում նրան, որ խոսքի տերը չի լինում, կրվում է ու պարտքը չի կարողանում տալ), հիմա 60 տարեկանում սաղ անցած ճամփես, ճակատագիրս ջու՞րն ընկնի…

Իր տարեց ընկերը շարունակում էր ջանքեր գործադրել.

-Ա՛յ մարդ, ով էր քեզ խնդրել հիմար գրազ առաջարկել, ջահելը (ինձ նկատի ուներ) հազար անգամ ասեց, որ հիմարություն ես առաջարկում, բայց դու` չէ՛, որ չէ՛, պիտի խաղանք, դե՛, ուրեմն գնա, հա՛, տակդ արա, սաղ կամեռն էլ…

Ես վերջին անգամ նորից ասացի, որ իր առաջարկը կատակ եմ ընդունել ու կատակով էլ խաղացել ենք: Գնաց մի քանի ժամ քնեց կամ ուղղակի պառկած էր: Հետո, երբ բոլորս քնեցինք, ինչպես պատմում էր իր ընկերը, ով արթնացել և նկատել էր, սիբիրյան գրազ եկող կալանավորը դանդաղ քայլերով գնացել էր զուգարան… Այլևս չէինք խոսում այս մասին:

Ահա, թե ինչպիսի հետևանքներ կարող է ունենալ «փափուկ բարձի» քաղաքականությունը, երբ մարդիկ հուսախաբվում են, բացի այդ` չեն ունենում աշխատանք, օգտակար զբաղմունք, բարիք ստեղծելու պարտականություն, հարազատներին տեսակցելու հնարավորություն:

Հ.Գ. Ճիշտն ասած, խուսափում եմ վերհիշել բանտային անցած տարիների պատմությունները, առաջ եմ նայում ու բանտում գտնվելով էլ` հիմնականում ապրում եմ դրսի կյանքով, ժամանակ էլ չունեմ, այնքան, որ զբաղված եմ դասերով, աշխատանքով, իմ դատական գործերով… Ուշացումով կարդում եմ բոլորիդ մեկանաբանությունները… Գագիկ ջան, ճիշտ գիտեք` խցում երկուսով ենք, բայց այլ բախտակիցներից որոշների հետ առնչվում ենք, օրինակ զբոսահրապարակներում իրար ձայն լսելով, կամ պաղպաղակ փոխանցելով: