Նաիրի Հոխիկյան

Թուրքիայի Դիարբեքիր (Տիգրանակերտ) քաղաքը 2015-ի թուրք-քրդական բախումների հետևանքով լուրջ վնասներ կրեց, բնակիչներից շատերը արտագաղթեցին, խոսվում է մինչև 200 հազար մարդու հեռանալու մասին:

Դիարբեքիրի ակտիվ ու գործարար հայերից Մեհմեդ Դեմիրը ևս ժամանակին լքել է քաղաքը, այսօր հիմնականում լինում է Իզմիրում կամ Ստամբուլում: Ասում է՝ արևելյան շրջաններում (Արևմտյան Հայաստանի տարածքը) ապրելու տարրական պայմաններն են նույնիսկ բացակայում, իսկ ինքը աշխատելու տարբերակ գտել է նշված վայրերում, չնայած ամբողջ Թուրքիայում արդեն 2 տարի ճգնաժամը օր-օրի խորանում է:

52-ամյա Մեհմեդի հետ զրուցելիս նախ ճշտում ենք, որ նախնիները հրաշքով են փրկվել ցեղասպանության ժամանակ, հետո երկար տարիներ քրդի անվան տակ են ապրել: Թեև այսօր էլ հրապարակավ չի խոսում իր հայ լինելու մասին, բայց շրջապատում բոլորը գիտեն Դեմիրների գերդաստանի ծագման մասին՝ Դեմիրճյաններ: Մեհմեդը դժգոհում է, որ Պոլսո հայոց պատրիարքարանը որևէ կերպ չի փորձում տեր կանգնել բնօրրանում ապրող հայերին՝ նրանց հիմնականում համարելով ստախոս կամ ոչ իսկական հայեր:

«Դիարբեքիրում մի հայկական գործող եկեղեցի կա՝ Սուրբ Կիրակոսը, սակայն քահանա չկա։ Հետաքրքիր է, եկեղեցի կա, քահանա չկա։ Հայերը իրենց ինքնությունը այնտեղ ինչպե՞ս են արտահայտելու։ Միայն քարերի՞ն են նայելու։ Մի՞թե ասելու են, որ իմ պապը 100 տարի առաջվա կոտորածներին է միայն այստեղ եղել։ Արևմտյան Հայաստանի մի մասը կազմող Տիգրանակերտ մայրաքաղաքում եթե փորձենք հավաքել, բացահայտ խոսող գոնե 30 հայ չի լինի։  Ինչո՞ւ։  Պետք չէ հեռու գնալ, պատճառը հենց այդ անտեր լինելու գիտակցության մեջ է»,-նշում է Մեհմեդ Դեմիրը՝ շեշտելով, որ նույնիսկ այդ պարագայում ինքնության վերադարձի գործընթացը դարձել է անկասելի: Հարյուրներով են բացահայտում իրենց արմատները և գնում քաղաքապետարաններ՝ փոխելու ծագման տվյալները:

Երբեմնի ծպտյալ հայրենակիցը 3 անգամ եղել է ՀՀ-ում, նախ այցելել Ծիծեռնակաբերդ, ծանոթացել ցեղասպանության փաստական տվյալներին, ապա հանդիպել պետական ու հասարակական գործիչների հետ: Խոստովանում է՝ մի քիչ նախանձում է, որ իր հայրենակիցները խոսում են սեփական պետության մասին, իսկ ինքը չի կարող նույնը ասել: Պատմում է, որ Թուրքիայում բանավեճերի ժամանակ հաճախ է քրդերին մեղադրում հայերին թիկունքից խփելու համար. «Ցեղասպանության ժամանակ հրաման տվողը թուրքերն են եղել, իսկ իրականացնողն ո՞վ է եղել։ Քրդերը կոտորած չե՞ն արել։ Կոտորել են։ Բարձրացվել է այն գաղափարը, որ հայերին սպանողը դրախտ է գնալու։ Քրդերն էլ են, իհարկե, այդ հարցում մեղավոր։ Քրդերը հայերին կոտորող համիդիե գնդերի շարքում են եղել, բայց հիմա քրդերը ներողություն են խնդրում։ Կոտորողների որդիների էլ, թոռներն էլ են ներողություն խնդրում։ Հայրս կամ պապս անպատիվ բաներ են արել, խոստովանում են նրանք։ Որովհետև դա իսկապես դավաճանություն էր»:

Թուրքիայում ավտոտեխսպասարկման ոլորտում մեծ հաջողությունների հասած հայ մասնագետը, սակայն, վստահ է, պետք է առաջ նայել և թշնամության փոխարեն փորձել այլ միջոցներով հաղթահարել ճգնաժամերը: «Քեզ կհարգեն, եթե ուժեղ ես տնտեսապես և կայուն քաղաքականապես»,-շեշտում է Մեհմեդը: Այդ առումով ցանկություն ունի ՀՀ-ում խոշոր ներդրումներ անել, իր լուման ունենալ հատկապես թեթև արդյունաբերությունը ոտքի կանգնեցնելու գործում:

«Թուրքիայում խոսք չկա զարգացած տնտեսության մասին, մի քանի քաղաքներում կան մի քանի խոշոր գործարաններ, որոնք ապահովում են երկրի ամբողջ արտադրությունը: Եթե Թուրքիայի համար մի քանի միլիոն դոլարը փոքր թիվ է բիզնեսի մեջ, ապա Հայաստանի նման փոքր շուկա ունեցող պետության համար, կարծում եմ, 30 մլն դոլարը գրավիչ կարող է լինել»:

Մտադիր է ՀՀ-ում փորձել տեքստիլի և պլաստմասսե ապրանքների արտադրություն: Հարևան Թուրքիան ու Իրանն այդ ոլորտում հսկաներ են, պահանջված գործ է, ինչո՞ւ Հայաստանը ևս չմիանա: Ասում է, իրեն օգնություն պետք չէ, միայն թույլ տան աշխատել այստեղ, բերել փողը, հիմնել գործարանները, սկսել աշխատանքը: Նույնիսկ հարկային արտոնությունների կարիք չունի, քանի որ պատրաստ արտադրանքը արտահանելու պայմանավորվածություններ ունի եվրոպական շուկաներում, ԵԱՏՄ-ն էլ իր հերթին ապահովում է լրացուցիչ հնարավորություններ:

Ինչո՞ւ գործ անել Հայաստանում, որը փաստացի թշնամական հարաբերություններ ունի Թուրքիայի հետ: Հարցին Մեհմեդ Դեմիրը պատասխանում է հարցով՝ իսկ կարծրատիպերը ինչքա՞ն ժամանակ պետք է կառավարեն մեր կյանքը: «Ոչ մի գերտերություն չի կարող հաշտեցնել Հայաստանին և Թուրքիային, եթե չլինի ճնշում ներսից: Թուրքիան հանցանք է գործել, պետք է տեր կանգնի իր արյունոտ անցյալին, բայց նա դա չի անի, քանի դեռ երկրի ներսից չեն ստիպել դա: Ես հայ եմ։ Իմ պապերը հայ են եղել, բայց այդ երկրի պատճառով են զրկվել ինքնությունից։ Ես հիմա գիտեմ իմ ինքնությունը։ Համենայն դեպս, ֆրանսիացի, անգլիացի չեմ։ Արևմտյան Հայաստանում եմ ապրել, պապս էլ է այնտեղ ապրել, պապուս պապն էլ։ Միգուցե ես աթեիստ եմ, սակայն մեկ է, հայ եմ։ Իհարկե, մարդու կյանքում տնտեսությունը կարևոր է, բայց ամեն ինչ փողի մեջ չէ։ Ինչպես թուրքական ասույթն է նշում,  փողը կարևոր բան է, բայց ամեն ինչ չէ»: