Նշում է բանաստեղծ, «Գեղarm» գրական-թարգմանական հանդեսի գլխավոր խմբագիր Հրանտ Ալեքսանյանը 

Պրն Ալեքսանյան, գրողի համար նույնպե՞ս էական է ժամանակի այսպիսի մասնահատումը` օր, շաբաթ, ամիս, տարի… Ըստ ձեզ` գրական ժամանակի չափումն ինչպիսի՞ն է: 

Եթե ուշադրություն եք դարձրել` շատ բանաստեղծներ խորհրդանշանի են վերածել օր, տարի, դար հասկացությունները, նաեւ այդպես արտահայտելով իրենց պոետական մտայնությունները: Ընդհանրապես, ժամանակը շատերի համար խորհրդանշական է: Գրական ժամանակը նույնպես չափելի է, բայց ոչ թե սովորական միավորներով, այլ` ստեղծագործական շրջաններով, իրադարձություններով ու հայտնություններով:

Կոնկրետ ձեզ համար ի՞նչ շրջանի մաս պիտի կազմի 2011 թիվը:

Տարին, կարծում եմ` հետաքրքիր է: Հրատարակեցի նոր ժողովածուս` «Որպես մի դարձող բանազավր», նաեւ` Ի. Բրոդսկու գործերի թարգմանական գիրքը կազմեցի ու հրատարակեցի, լույս տեսան «Գեղarm»-ի նոր համարները եւ էլի ինչ-որ հրատարակություններ:

Լրացավ ձեր ծննդյան 50-ամայկը…

Դա սոսկ անձնական փաստ է, առնչություն չունի գրական երեւույթների հետ:

Կարեւոր եմ համարում վերոնշյալին հավելել, որ գրեցի ու հրապարակեցի «Մեգապոեզիա» գործը:  Այն գրական նոր հանգանակի փորձ է չափածոյով, որտեղ շարադրել-բանահյուսել եմ իմ տեսությունը արդի եւ վաղվա բանաստեղծության տեսլականի վերաբերյալ:

Այսինքն` գրական նոր ուղղության  մասի՞ն եք հայտարարում:

Բանաստեղծության իմ դավանած տեսակի հիմնադրույթներն եմ ներկայացրել: Առայժմ ձեռնպահ կմնամ «ուղղություն», «հոսանք» եւ նմանօրինակ բնորոշումներից:

Ձեր «Որպես մի դարձող բանազավր» ժողովածուն ներկայացվել է ՀՀ պետական մրցանակի: Ըստ ձեզ` գրական խրախուսանքի մեխանիզմը որքանո՞վ է արդյունավետ գործում հայկական միջավայրում:

Պասիվությունն ակնհայտ է: Այո, գրականության խրախուսման համար կան ՀՀ պետական, նախագահի, Հայաստանի ԳՄ մրցանակները, կան էլի հատուկենտ պարգեւներ, բայց ավելի փոքր նշանակությամբ: Եղածը բավական քիչ է եւ համահունչ չէ մեր գրականության ներկա  պահանջներին: Մեզ առաջնահերթորեն պակասում է, օրինակ, մի անկախ, խոշոր ամենամյա գրական մրցանակի առկայությունը, որը գերազանցապես տնօրինվի ստեղծագործական ու բանիմաց, ինքնուրույն ուժերի կողմից եւ իր անաչառությամբ ու սկզբունքայնությամբ էապես աշխուժացնի գրական ասպարեզն ու խթանի գրականության զարգացումը: Միջանկայլ նշեմ, որ միայն Ռուսաստանում տարեկան շնորհվում են 100-ից ավելի փոքրիշատե նշանակալի գրական պարգեւներ:

Մենք վաղուց հոգնել ենք այն մրցանակաբաշխություններից, երբ ի սկզբանե հայտնի է մրցանակակրի անունը: Շատ ցանկալի է ունենալ ամենամյա մեծ մրցանակ միայն պոեզիայի գծով, քանզի պոեզիան է դեռ մնում մեր գրականության առաջատարը եւ այն պետք է գտնվի առանձնահատուկ ուշադրության ներքո: Նշածս հարցերում հարկ է համատեղել համահայկական կարելիությունները եւ, ընդհանրապես, մեր գրականության ներկա խնդիրները պետք է քննել ու հանգուցալուծել միայն համահայկական ծիրում: Հայաստանից դուրս ստեղծվող գրականությունը պիտի արժանանա համահավասար ուշադրության:

Դուք ապրում եք Արցախում: Որպես գրող` ինչ-որ օտարվածություն զգու՞մ եք երեւանյան գրական կենտրոնից:

Պիտի հերթական անգամ բարձրաձայնեմ մի ամոթալի երեւույթի մասին. անկախության շրջանում արցախցի գրողը զրկվել է Երեւանում պետպատվերով գիրք հրատարակելու իրավունքից: Տեղի գրական պաշտոնյաները դա պատճառաբանում են ԼՂՀ-ում գրահրատարակչության պետական ֆինանսավորում լինելու փաստով, այսինքն` դուք ձեր յուղի մեջ տապակվեք` հերիք է: Ստիպված եմ պարզ ճշմարտությունը կրկնել. Երեւանը  հայոց գրահրատարակչության մայրաքաղաքն է նաեւ, եւ յուրաքանչյուր հայ գրողի իրավունքն ու ցանկությունն է լինելու` գիրք հրատարակել նաեւ Երեւանում, իսկ եթե այդ գիրքը քիչ թե շատ գրական արժեք է ներկայացնում, այո, հրատարակել այն պետական միջոցներով: Այդ իրավունքից օգտվելու հնարավորություն պիտի ունենան եւ սփյուռքահայ, եւ արցախցի գրողը:

Մենք խոսում ենք ազգային-հոգեւոր միասնության մասին, բայց որոշ նեղմիտ ու անհեռատես մարդկաց պատճառով արգելափակոց է դրվում կոնկրետ գրահրատարակչական մարզում: Կարծես թե խորհրդային շրջանը մեզ համար ավարտված չէ, երբ ապրում էինք տաբուներով, բայց էլի ճեղքումներ լինում էին: Առայժմ ճեղքում չկա նշածս խնդրում: Իմ վերջին գիրքը Երեւանում լույս է տեսել 1996թ., «Նաիրի» հրատարակչության տնօրեն, բանաստեղծ, փայլուն մտավորական Հրաչյա Թամրազյանի աջակցությամբ, ով այն ժամանակ մասնակիորեն իր հովանու տակ էր առել պետության հոգսը:

Դրանից հետո իմ ժողովածուները Ստեփանակերտից բացի հրատարակվել են Բեյրութում եւ Թեհրանում, իսկ Երեւանը այլեւս մնաց անառիկ ամրոց: Մենք արգելափակոցներ չպետք է ունենանք հայկական աշխարհում, եթե հարցը վերաբերում է հատկապես ազգը սրբագործող, միաբանող ու ճանաչելի դարձնող այնպիսի երեւույթի, ինչպիսին գրականությունն է` իր հրատարակչական ենթաճյուղով հանդերձ:

Կարելի՞ է ասել, որ դուք վատ եք ինտեգրված հայաստանյան գրական դաշտին:

Կազմակերպական մասով` այո: Ստեղծագործական, հրապարակման տեսանկյունից սուր խնդիրներ չկան, գրական գրեթե բոլոր պարբերականները բաց են մեր առջեւ: Կարեւոր միջոցառումներին արցախցի գրողներս մեծամասամբ ներգրավված չենք, հատկապես, եթե դրանք  միջազգային բնույթ են կրում: Առ օրս միայն մի դեպք է եղել, երբ մեր հայրենակիցը Հայաստանի պատվիրակության կազմում մասնակցել է արտասահմանյան գրական միջոցառման:

Մինչդեռ այդ հարցը միայն ստեղծագործական նշանակության չէ. այլեւ` ազգային-քաղաքական. գրականությամբ կարելի է Արցախը ավելի լավ ներկայացնել աշխարհին, քան դա արվում է հասարակական-քաղաքական միջոցներով: Հայաստանն ինքը շատ վատ է ինտեգրված միջազգային գրական դաշտին: Մի օրինակ. աշխարհում ամեն տարի միայն պոեզիայի 500-ից ավելի փառատոն է անցկացվում. կարո՞ղ եք ասել, թե վերջին 20 տարում Հայաստանից քանի բանաստեղծ է մասնակցել միջազգային նմանատիպ ակցիաների… Իսկ այլատեսակ գրական միջոցառումներ` աշխարհում որքան ուզեք:

Դուք մտածու՞մ եք իրավիճակը ինչ-որ կերպ բարեփոխելու մասին:

Անշուշտ: Նախ, ասեմ, որ վերը նշածս գրահրատարակչական թնջուկի մասին տեղեկացված է ՀՀ մշակույթի նախարարությունը. հուսանք, որ գալիք տարում այդ հարցը կկարգավորվի: Ինչ վերաբերում է ակտիվ, լիարժեք գրական կյանքով ապրելուն /նաեւ` միջազգային ձեռնարկումներով/, ապա այս ուղղությամբ մտադիր ենք միաժամանակ գործել ինքնուրույն: Օրինակ, Արցախի գրողների միության անմիջական մասնակցությամբ կա ծրագիր հաջորդ տարի մեզ մոտ պոեզիայի միջազգային փառատոն կազմակերպելու վերաբերյալ:

Նախատեսել ենք հրատարակել թարգմանական եւ հայ պոեզիայի անթոլոգիաներ, կան այլ հետաքրքիր, իրագործելի մտահղացումներ: Պետք է հասնել նրան, որ արցախցի գրողը կաշկանդված ու մեկուսացված չզգա իր հայրենիքում, լինի նշանակալի գրական գործոն եւ չմտածի Երեւան կամ այլուր տեղափոխվելու մասին: Ստեփանակերտյան գրական ասպարեզը ներկայումս համեմատաբար պակաս հետաքրքիր չէ, նաեւ մեզ հետ ունեցած կապերով առավել լիարյուն կդառնա թե հայաստանցի, թե սփյուռքահայ գրողի կյանքը: Առողջ, նպատակային համագործակցության հրամայականը կա այսօր:

Ձեր հայացքով` ուրիշ ի՞նչ երեւույթներ են հայ գրական ներկա դաշտում իրենց հրատապությամբ աչքի զարնվում:

Կասեի` պարադոքսալ իրավիճակ է. երբեւէ տվյալ ժամանակում ստեղծվող գրականությունն այնքան բազմազան ու հարուստ չի եղել, որքան հիմա: Բավական խայտաբղետ ու բազմաքանակ գրական գործեր են այսօր գրվում եւ ասպարեզ հանվում, սակայն` գրեթե առանց ցանկալի հետեւանքների. գեղարվեստական գրականության ընթերցումը շատ ցածր աստիճանի է հասել, պասիվ, հաճախ անգործ է որակյալ ու օպերատիվ գրաքննադատությունը, չկան բանավեճեր գրական արդի հիմնախնդիրների շուրջ, տարտղնված է գրականության ու գրողի կերպարի հասարակական ըմբռնումը եւ այլն:

Թվում է` մեր գրականությունը հայտնվել է մի կիսաամա տարածությունում, ուր երթեւեկությունը միայն հակառակ ուղղությամբ է: Ժամանակն է գրական նոր շարժումների, որ պիտի արտահայտություն գտնեն արժեքավոր գործերը ներկայացնելու, մեկնաբանելու եւ հանրաության հոգեւոր սեփականությունը դարձնելու ավանդական ու ժամանակակից եղանակների կիրառմամբ: Երիտասարդ սերնդից ոմանք վերջերս փորձում են նման նորույթներ բերել, տեսնենք` ինչ կստացվի: Մեր բազմաթիվ քաղաքական, սոցիալ-բարոյական ու տնտեսական խնդիրներ հոգեւորի, նախեւառաջ, գրականության /առաջնահերթորեն` պոեզիայի/ չյուրացման հետեւանք են…

Բայց ես չէի ցանկանա մեր զրույցը ավարտել մտահոգություններով: Շուտով Նոր տարի է, եւ ես ի սրտե շնորհավորում եմ բոլոր հայ գրողների գալիք Ամանորն ու Սուրբ Ծնունդը, մաղթում նրանց տաղանդավոր ու բեղուն գրիչ, որտեղ էլ նրանք ստեղծագործեն: 

Զրուցեց Արմինե Մելիքյանը