Զգուշացիր ավտոմեքենայից
«Արտասահմանում մեքենայի մարտկոցները հավաքում են, իսկ մեզ մոտ էդպիսի համակարգ չկա, դեն ենք նետում, բայց գիտենք, որ վտանգավոր է»,-ասաց երեւանյան բակերից մեկում աշխատող մի ավտոտեխնիկ:
Թե ինչու է վտանգավոր օգտագործված մարտկոցները դեն նետելը, նա չկարողացավ բացատրել: Սակայն Հայաստանի ամերիկյան համալսարանի հետազոտությունների կենտրոնի նախկին տնօրեն Չարլզ Դանլափը պնդում է, որ մարտկոցների պարունակած պինդ կապարը հողի միջոցով կարող է թափանցել մարդկանց արյան մեջ, իսկ դա առողջական լուրջ խնդիրներ է առաջացնում:
«Երեխաների արյան մեջ կապարի մեծ պարունակությունը կարող է բերել նյարդային համակարգի խանգարումների, մտավոր ունակությունների եւ լսողության նվազման, նրանք կարող են դառնալ դժվար կառավարելի»,-ասում է Հայաստանի ամերիկայն համալսարանի Հանրային առողջապահության ֆակուլտետի դասախոս Վարդուհի Պետրոսյանը:
Ամերիկյան համալսարանի հետազոտությունների կենտրոնը Հայաստանի շրջակա միջավայրում կապարի պարունակության եւ դրա ազդեցության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները սկսել է 1998թ.: Ուսումնասիրվել են Հայաստանի հյուսիսային շրջաններն ու Երեւանը:
Մեր երկրում պաշտոնապես արգելված է կապար պարունակող դիզելային վառելիքի օգտագործումը եւ, ի տաբերություն, ասենք, ԱՄՆ-ի, մեզնում դեռ 1920-ականներին գործածությունից դուրս են բերվել կապար պարունակող ներկերը: Ինչպես իր ուսումնասիրության մեջ նշում է Չարլզ Դանլափը, հայաստանյան սնունդը դժվար թե այս առումով վտանգավոր լինի: Ուսումնասիրողները արյան մեջ կապարի ներթափանցման հիմնական աղբյուրը համարում են հողը:

Երեւանյան հողում կապարի պարունակության սովորական չափաբաժինը 10-20մգ/կգ է: Միացյալ նահանգների եւ եվրոպական երկրների կառավարությունները որպես վտանգավոր չափաբաժին սահմանել են 1000 մգ/կգ: Սակայն Երեւանի մի շարք թաղամասերից վերցված մոտ 400 նմուշների 20%-ում չափաբաժինն անցնում է 2000 մգ/կգ-ը' երբեմն հասնելով 20.000 մգ/կգ-ի: Ամենաբարձր ցուցանիշները բակերի այն հատվածներում են, ուր մարդիկ նորոգում են իրենց ավտոմեքենաները:
«Երեւանյան բակերում մենք տեսանք գետնին նետված ու նույնիսկ ջարդված մարտկոցներ, քանի որ մարդիկ հիմնականում բակերում են նորոգում իրենց մեքենաները: Իսկ այդտեղ խաղում են երեխաները, եւ սա շատ վտանգավոր է»,-իր ուսումնասիրության մեջ գրում է ՀԱՀ Հետազոտությունների կենտրոնի նախկին տնօրեն Չարլզ Դանլափը:
Շատ երկրներում, մասնավորապես Միացյալ նահանգներում, մարտկոցը դեն նետելը միջավայրի աղտոտում է համարվում ու պատժելի է: Իսկ ԱՄՆ 42 նահանգներում օրենքը պահանջում է հավաքել եւ վերամշակել օգտագործված մարտկոցները: Այս ճանապարհով ամերիկացիները պահպանում են շրջապատի մաքրությունն ու խթանում են արդյունաբերությունը. վերամշակող ընկերությունների համար կապարի հիմնական աղբյուրը մարտկոցներն են: Ամերիկյան Battery Council International կազմակերպության 2001թ. հոկտեմբերի 17-ին տարածած մամուլի հաղորդագրության մեջ նշվում է, որ խանութները 4-7$ են վճարում օգտագործված մարտկոցները հանձնելու դեպքում: Դոկտոր Դանլափն առաջարկում է այս մեթոդը կիրառել նաեւ Հայաստանում, քանի որ Իրանում մարտկոցների վերամշակմամբ զբաղվող գործարանը հաճույքով կգնի նաեւ հայաստանյան «թափոնը»: Բնապահպանության նախարարության մամուլի քարտուղար Արծրուն Պեպանյանը տեղեկացրեց, որ կապարն այն վտանգավոր նյութերի ցուցակում է, որոնք չի կարելի երկրից երկիր տեղափոխել: Իսկ երկրում կապարի կամ մարտկոցների վերամշակմամբ ու նորոգմամբ զբաղվելու հայտով նախարարությանը դեռ ոչ ոք չի դիմել:
Վերամշակողներ, այնուամենայնիվ, կան: Աջափնյակի աղբանոցի պահակը ամեն օր հանդիպում է մարդկանց, ովքեր հավաքում են դեն նետված մարտկոցները: Նրա ասելով' մարդիկ ջարդում են ու հալեցնոմ մարտկոցներում եղած կապարը, ապա հանձնում:
Այս ընթացքում կապարն արդեն օդ է արտանետվում:
Ելնելով ԱՄՆ-ի Շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության վիճակագրության տվյալներից' Չարլզ Դանլափը եզրակացնում է, որ Երեւանում ապրող երեխաների 10-20%-ի արյան մեջ կարող է լինել կապարի վտանգավոր քանակություն: Վիճակագրության արդյունքները հերքելը կամ հաստատելը առայժմ անհնար է. «Արյան մեջ կապարի եւ առհասարակ ծանր մետաղների պարունակությունը Հայաստանում չի ստուգվում, որովհետեւ չկան համապատասխան թեսթեր»,-ասում են Երեւանի տարբեր բուժհիմնարկների լաբորատորիաների պատասխանատուները:
Արյան եւ ախտորոշման «Վիոլլա» կենտրոնի բժշկուհի Հասմիկ Օհանյանի ասելով' մարդիկ երբեւէ նման հարցով չեն դիմել իրենց, իսկ ծանր մետաղներից թունավորվածներին Հայաստանում բուժում են' ելնելով ախտանիշերից:
«Մարդիկ իրենց մեքենաները վերանորոգում են նաեւ այլ քաղաքներում ու գյուղերում, հետեւաբար կարծում ենք, որ խնդիրն առկա է Հայաստանի ողջ տարածքում: Առհասարակ, բոլոր այն երկրներում, ուր չկա մարտկոցները հավաքող որեւէ համակարգ կամ մարմին, մենք կարող ենք նման խնդիր ակնկալել»,-գրում է Չարլզ Դանլափն ուսումնասիրության մասին իր զեկույցում:
Արծրուն Պեպանյանի ասելով' Բնապահպանության նախարարությունը ծանոթ է խնդրին, սակայն առայժմ անզոր է որեւէ բան անել: Նա նշեց, որ Հայաստանը այլ կարեւոր էկոլոգիական խնդիրներ էլ ունի, որոնց լուծման համար, սակայն, հսկայական ֆինանսական միջոցներ են անհրաժեշտ. այս փաստը կառավարությանը փակուղու առաջ է կանգնեցրել եւ կապել է նաեւ նախարարության ձեռքերը:
Լուսինե Գրիգորյան
Լուսանկարը' Օնիկ Գրիգորյանի
Տեսանյութեր
Լուսանկարներ
Մեկնաբանել