Հեղինակ՝ Սոնիա Թաշճեան

Սասունցիները խիստ աւանդապաշտ են: Ինքնապաշտպանութեան նկատառումներով անոնք բնակութիւն հաստատած են լեռներու բարձրադիր գօտիներու մէջ, մեկուսացած ու անկախ այլ շրջաններէ, հետեւաբար անոնց կեանքը խարսխուած է դարերու ընթացքին արմատաւորուած խիստ տեղայնական ծիսական սովորութիւններու, աւանդութիւններու եւ հաւատալիքներու վրայ: Սասունի աշխարհագրական դիրքն ու բնութիւնը՝ իր տարերքներով աւելի կ՚ուժեղացնէ տօնածիսական համակարգը:

Սասունցիները կ՚ապրին գերդաստանային ուրոյն ու անջատ կեանքով. անհամբերութեամբ կը սպասեն տօներուն եւ կը նշեն միասնաբար, ընտանեօք հանդերձ: Սիրով եւ ուրախութեամբ կը պատրաստուին դիմաւորելու տօնական օրերը, որոնք առիթ են ուրախանալու, երգել–պարելու եւ միմեանց այցելելու:

Ամանորի տօնական մթնոլորտը կը սկսի «փոշտ–փոշտ»ի արարողակարգով. տարուայ վերջին օրը, մարդիկ կ՚այցելեն իրարու տուն, ուրախութեամբ հրաժեշտ տալու՝ արտասանելով «Տըրէ մալէ, սըրէ սալէ, խոտէ գուռըք պըգայ ժը մալխոյէ մալէ» (Տան դուռը, տարուայ գլուխը, Աստուած տղայ մը տայ տիրոջը): Աղքատներուն այդ այցելութեան ընթացքին աննկատ կը տրուի տօնական սեղանին համար տարբեր ուտելիքներ. այնուհետեւ իւրաքանչիւրը կ՚երթայ իր տուն՝ պատրաստուելու:

Պատանիները այդ գիշեր կը պտտին տունէ տուն, բարձրանալով երդիք, ծխնելոյզէն կախելով իրենց գուլպաները, կը պոռան. «Կախնդող դող-դող, հըր հիփ կայնըմ տանքի պօլոզ, քամին թողուց զմըր քոլոզ» (Կախնդող [կաղանդ] դող-դող [հացատեսակ]. երբ որ կայնիմ տանիքի գագաթին, քամին կը թռցնէ մեր գլխանոցը): Տնեցիք սեղանի բարիքներէն կը լեցնեն գուլպաներուն մէջ եւ կը ճանապարհեն պատանիները:

Կէս գիշերէն առաջ, փուռնիկը կը բերեն սեղան, վրայի մոխիրը թափ կու տան, ապա տանտիկինը դանակով գիծեր կը քաշէ մասերու բաժնելու համար զայն. բացի տան ընտանիքի անդամներէն, փուռնիկէն բաժին պէտք է հանել նաեւ տան ընտանի կենդանիներուն, երկնքի թռչուններուն, աղբիւրին, եւայլն: Ոմանք ալ փուռնիկը կը դնեն տան նահապետի առաջ, որ վրան «Հայր Մեր» մը կարդալով, չորս մասի կը բաժնէ. առաջինը՝ արական սեռին, երկրորդը՝ իգական, երրորդը՝ անասուններուն ու չորրորդը՝ բնութեան: Յետոյ մանր-մանր կտրատելով կը ճաշակեն: Որու բաժնէն որ դուրս կու գայ պայմանական նշանը, ան է տարուայ բախտաւորը եւ իր սեռի թիւը ընթացիկ տարուան մէջ պիտի աւելնայ ընտանիքին մէջ: Այդ գիշեր ջուր չեն խմեր, որպէսզի ամրան տօթ օրերուն կարենան դիմանալ տապին:

Այդ օրուան յատուկ ճաշը Մարիամաճաշն է, հատիկեղէնով ու բանջարով հարիսան. մարմանդ կրակին վրայ դնելով կաթսան, բոլորը կը շտապեն եկեղեցի: Երեկոյեան Պատարագի աւարտին մոմերով կը դառնան տուն: Ճաշէն բաժին կը հանեն աղքատներուն եւ բոլոր անոնց, որոնք մեռել ունեցած են այդ տարին: Հիւանդներուն համար ալ եօթ տունէ այդ ճաշէն կը տանին, միասնաբար կ՚աղօթեն, որպէսզի առողջանան: Գորտնուկ ունեցող երեխաները, իրենց գորտնուկներու թիւին չափով սիսեռ կը զատեն ճաշին մէջէն, դնելով լաթի մը մէջ, կը պահեն կրակարանին մէկ ճեղքի մէջ՝ հաւատալով որ քառասուն օրուայ ընթացքին գորտնուկները կ՚անհետանան:

Մութնուլուսին ժամանակ տանտիկինը կը շաղէ ու կը թխէ օրուան յատուկ գաթան՝ այն նախշելով իրենց պապենական գաթանախշիչով. աւանդութիւն է, որ իւրաքանչիւր ընտանիք ունենայ իր սեփական գաթանախշիչը, որն երբեք ուրիշին չեն տար:

Ապա սովորութեան համաձայն տանտիկինը ջուր կը տաքցնէ, որպէսզի ընտանիքի բոլոր անդամները լոգնան: Տօնին յատուկ է մատաղ ընել. անպայման ամէն տուն այծ մը կամ ոչխար մը պիտի մորթէ եւ միսէն բաժին հանէ բոլոր չունեւորներուն, իսկ մատաղի կենդանիին ետեւի մէկ ոտքն ու մորթը քահանայի բաժինն է:

Եկեղեցական արարողութեան ընթացքին խաչը ջուրին մէջ կը ձգեն. ընթացքին երբ միւռոնը կը կաթեցնեն, ուշադիր կը հետեւին միւռոնի լուծուելուն. լաւ նշան չէ եթէ չցրուին կաթիլները. իսկ եթէ պարզուի ջուրը, ուրեմն բերքառատ տարի պիտի ըլլայ: Կանայք օրհնուած ջուրէն կը տանին իրենց հետ, երեխաներու երեսներուն կը քսեն, ապա կը խմցնեն անոնց ու տան ընտանի անասուններուն, որպէսզի չհիւանդանան. ջուրէն մաս մըն ալ կը լեցնեն հացի խմորի տաշտին մէջ, որպէսզի օրհնուի օճախի խմորը, այդպիսով նաեւ հացը ճաշակողները:

Պատանիները վազվզելով ամենուրէք կը կանչեն. «Տէրն տես, սապաթա կէս, մեր խութ ու փութ կէս» (Տէրնտես, Փետրուարի կէս, մեր բերքի ու արօրի կէս): Տղամարդիկ ճիւղեր ու տերեւի խուրձեր դիզելով ընդարձակ տանիքի մը վրայ, կը սպասեն քահանային: Պատարագէն յետոյ քահանան ու տիրացուները կու գան շարական երգելով, ապա «Անդաստան»ի կարգը (կրօնական ծէս մը, որու ընթացքին աշխարհի չորս կողմը կ՚օրհնեն) կը կատարեն, որմէ յետոյ քահանան կ՚օրհնէ. «Աստուած օրհշնէ զիմ ժողովուրդք. ով որ գառ մը տայ, ան պիտ առաջ (առաջինը) վառէ»: Այսպիսով գառ նուիրողին կու տան կրակը վառելու առաջնայնութիւնը:

Հովիւները Տըրընտեսի կրակը կը վառեն սարերու վրայ գտնուող իրենց գոմերու առջեւ. իսկ այն գիւղերու մէջ, ուր չկայ քահանայ, սովորութիւն է կրակ վառել տարբեր տեղեր. այդ երեկոյ կրակի բոցեր կը ճարճատեն գիւղի տարբեր թաղերուն մէջ, ստեղծելով հրաշալի տեսարան մը:

Վարդանանց տօնի Հինգշաբթի օրը կանայք կը պատրաստեն տօնի յատուկ կերակուրը՝ չորթանով ճաշ: Ամբողջ ընտանիքը հաւաքուելով օճախի շուրջ կը ճաշեն: Ապա առաստաղէն պարան մը կախելով, հերթաբար կը նստին ճօճուող պարանի տակ ու կը բարեմաղթեն իրարու. «Քամատեղիկ՝ տեղիկ-տեղիկ, իմ մամու փչուկիկ ըլլի եղիկ, իմ պապու քսեկիկ ըլլի պատիկ» (Քամատեղիկ [կամ քամադեղիգ.  ճոճուելու այն ավանդութիւնն է, որու ընթացքին կʼազատուին հիւանդութիւններէ], իմ մայրիկի կարասները առատ ըլլան իւղով, իմ հօր քսակը առատ ըլլայ): Իսկ տան մեծահասակները փսփսալով կ՚աղօթեն ու կ՚օրհնեն. «Աստուած, իմ աղջկան բարի բախտ իտաս, արժանի ընիս զիս իմ զաւակի թագն ու պսակ տեսնելու: Բարի մահ իտաս քու արքայութենէ չի զրկես զմեզի»:

Սուրբ Սարգիսի տօնի նախօրէին սասունցիք ջանասիրաբար Առաջաւորաց Պահք կը պահեն՝ վեց տարեկան երեխայէն մինչեւ զառամեալ ծերունիները, ճաշելով օրուայ մէջ միայն մէկ անգամ՝ երեկոյան. անշուշտ կան նաեւ շատ ջերմեռանդներ, որոնք չորսօրեայ պահքի ընթացքին միայն մէկ անգամ կը ճաշեն:

Երեխաներուն պահքին վարժեցնելու համար անոնց «լուսիգ պահող» կը կոչեն, հաւատացնելով որ լոյս պահքը պահելով, Աստուած իրենց պիտի պահէ ու պահպանէ՝ հասցնելով խոր ծերութեան: Ուրբաթ առտու մայրեր անոնց համար յատուկ բաղարջ կը թխեն. միաժամանակ նաեւ աղի «շուռհաց» (կամ «շուռ  կուկու») բաղարջ՝ ամուսնութեան տարիքն հասած երիտասարդներու համար. նոյն գիշերը անոնք պիտի ճաշակեն այդ աղի բաղարջները, ծարաւ քնանան, որպէսզի երազին մէջ տեսնեն, թէ ով ջուր կու տայ իրենց, հաւատալով որ ան պիտի դառնայ իր կողակիցը:

Նոյն օրը բոլորն ալ պարտադիր կը հագնին իրենց տօնական հագուստները, կը հաւաքուին եւ միասին ժամանակ կ՚անցընեն զրուցելով, խաղալով ու երգելով, որպէսզի անօթութիւնը չնեղացնէ իրենց, ու դիմելով Սուրբին յաճախ կը կրկնեն. «Սուրբ Սարգիս, բռնէ գօտիս, չելլնէ հոգիս»:

Կանայք ծեծած ու կորեկ կը խարկեն, ապա կաղան, յաջորդ օրը պատրաստելու համար տօնի յատուկ «փոխընտէ ճաշ» (խաշիլ): Մայրերը մտահոգ իրենց երեխաներու սոված մնալէն չեն կրնար քնանալ եւ դարձեալ շուտ կ՚արթննան, որպէսզի տղաներուն համար փոխինձով խաւիծ, ալիւրով ճաճառուն կամ հացի ճըմուռ պատրաստեն եւ զանոնք արթնցնելով կերակրեն:

«Փոխընտէ ճաշ»ը կը պատրաստեն մեծ կաթսայով. կը բոլորուին սեղանին շուրջ եւ միասին կը ճաշակեն: Երիտասարդները իրենց բաժինէն կտոր մը գաղտագողի կը դնեն տանիքին վրայ եւ կը սպասեն, որպէսզի տեսնեն թէ թռչունը այն կտցահարելով դէպի որ կողմ պիտի թռչի, այն կողմէն ալ հաւանաբար պիտի գայ իր բախտը:

Շըւոդ/շըւոտ (սաբաթ կամ փուռտիկ) կը կոչուի ձմեռայնին ոգու դեւը: Այն Փետրուար ամսանունին աղաւաղուած անուանումն է: Փետրուարի վերջին օրը, ի լոյս Մարտի 1, կէսգիշերին, ընտանիքի անդամները, մէկական փայտ բռնած, կը զարնեն տան պատերուն, անկիւններուն եւ յատակին, վախցնելով ու դուրս վռնտելով ձմեռային դեւը եւ ներս հրաւիրելով գարունը, կը կրկնեն. « Շըւոդ [Փետրուար] դո՛ւրս, Ադար [Մարտ] նե՛րս»:

Սասունցիք  «Զիպ» անունով կը կոչեն Փետրուարի վերջին եւ Մարտի առաջին օրերու «պառաւի քամու» (այլ անունով «պառաւի ուլեր») եօթ օրերու հատուածը, երբ եղանակը  անկանխատեսելի փոփոխութիւններ ունի:

շարունակությունը՝ այստեղ