Ստելլա Մարտիրոսյան

Բոլոր երեխաները հավասար են

2005 թվականին ընդունված «Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց կրթության մասին» ՀՀ օրենքի համաձայն՝ ներկայումս Երեւանի հինգ դպրոցներում կիրառվում է «Ներառական կրթությունը հանրակրթական համակարգում» ծրագիրը: Այս օրենքը հենց այն փրկօղակն է, որ հազարավոր հաշմանդամ երեխաների հնարավորություն կտա կրթություն ստանալ իրենց նախընտրած համակարգում: Բայց որքանո՞վ է մեր կրթական համակարգը պատրաստ այդ օրենքի կիրառմանը: Ինչպիսի՞ արտոնություններ կունենան այդ հաստատությունները, ինչպե՞ս կկազմակերպվի կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց կրթությունը:

Երեւանի թիվ 27 հանրակրթական դպրոցն առաջին կրթօջախն էր, որտեղ հինգ տարի առաջ ներառական կրթության փորձ արվեց: Փորձնական ծրագիրը տարիների ընթացքում աստիճանաբար հաստատվեց: Հիմա դպրոցում կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող 34 երեխա է սովորում: 15-ամյա Վարդուհին այդ երեխաներից մեկն է: Նա վերջերս է սկսել դպրոց հաճախել: Երկու ամիս առաջ, երբ վիրաբույժը կատակով ասել էր, թե մինչեւ տառաճանաչ չդառնաս, չեմ վիրահատի, Վարդուհին այբուբենը ձեռքն էր վերցրել: Վեցերորդ դասարանցիների կողքին նա սկսել է գրել ու կարդալ սովորել: Վարդուհին ասում է, թե կուզենար բոլորի նման վեց կամ յոթ տարեկանից դպրոց գնալ, բայց ... Հիմա նա խորհուրդ է տալիս, որ իր նման բոլոր երեխաներն էլ շփվեն հասակակիցների հետ ու իմանան, թե դպրոցն ինչ է:

Երբ Վարդուհին եկավ 27-րդ դպրոց, մանկավարժական կազմն արդեն հաշմանդամների հետ աշխատելու փորձ ուներ: Նրանց համատեղ աշխատանքի շնորհիվ Վարդուհին հաջողություններ արձանագրեց. սովորեց կարդալ, հաշվել ու սկսեց շփվել հասակակիցների հետ: Վարդուհու մայրն ասում է, որ ծրագրի հաջողությունը գալիս է դպրոցի հիմքից, տնօրինության վերաբերմունքից ու այն պարտադիր պայմանից, որ բոլոր երեխաները հավասար են:

Ի տարբերություն Վարդուհու, Սուրեն Վարդանյանն արդեն 4-րդ տարին է հաճախում նույն կրթօջախը: Նա այստեղ է եկել հատուկ դպրոցից: Տղայի մայրը, սակայն, գտնում է, որ հատուկ դպրոցները չեն նպաստում Սուրենի նման երեխաների մտավոր զարգացմանը:

Երեւանի լսողության խանգարումներ ունեցող երեխաների 15-րդ հատուկ դպրոցում 120 աշակերտ կա: Նրանցից տասն այստեղ են եկել հանրապետության տարբեր մարզերի հանրակրթական դպրոցներից. չեն կարողացել ընտելանալ, ինչպես իրենք են ասում, «խոսողների» դպրոցներին: Նրանք նախընտրում են ապրել ու շփվել նույն դժվարություններն ունեցող երեխաների հետ:

Այստեղ փորձարկում են լսողության խնդիրներ ունեցողների համար մշակված հատուկ ծրագրեր եւ մեթոդներ: Առաջին դասարանում երկլեզու ուսուցման միջոցով փորձում են ապահովել մատչելի կրթություն: Այս բնույթի դժվարություններ ունեցող երեխաների համար շատ կարեւոր է յուրաքանչյուր բառի, հնչյունի, պատկերի, իմաստի ամբողջականությունը, որ ներկայացվում է ոչ միայն գրատախտակի, հարց ու պատասխանի, ժեստի, այլեւ համակարգչի միջոցով: Մանկավարժներն ասում են, որ այս մեթոդները հանրակրթական դպրոցներում չեն կարող կիրառվել, որ դրանցից երեխաները կարող են իրենց կրկնակի հաշմանդամ զգալ: Դպրոցի տնօրեն Աշոտ Ավետիսյանի խոսքով՝ ներկայումս բոլոր դպրոցները չէ, որ կարող են նման խնդիրներ լուծել, որովհետեւ չունեն մասնագետներ, մեթոդներ, բավարար ֆինանսական միջոցներ: Ընդհանուր առմամբ, հատուկ դպրոցներում «Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց կրթության մասին» օրենքը բացասական կարծիքներ է առաջացրել:

Խնդրին այլ կերպ է մոտենում Տ. Եսայի քահանա Արթենյանը: Նրա կարծիքով՝ դպրոցների ներառական կրթության փորձը չի կարելի համեմատել հատուկ դպրոցների փորձի հետ: Առավել եւս սխալ է մեկի դերը կարեւորելով նսեմացնել մյուսինը: Հատուկ դպրոցները մինչ օրս բավարար ձեւով հատուկ մասնագիտացված կրթություն կամ դաստիարակություն են ապահովել, իսկ նոր ծրագրերի ներմուծումը պետք է ճիշտ եւ լիարժեք կատարել' ներգրավելով համապատասխան ֆինանսական միջոցներ, մարդկային ռեսուրսներ, մանկավարժական անձնակազմ: Նրա կարծիքով՝ շատ ավելի կարեւոր է, որ հասարակությունը հաշմանդամներին ինտեգրելու քայլեր կատարի: Տ. Եսայի քահանա Արթենյանը 3 տարի առաջ սովորել է ժեստերի լեզուն եւ այժմ Երեւանի խուլերի մշակույթի պալատում քարոզում է ժեստերի լեզվով: Նա լավ գիտի խուլերի դժվարությունները:

Երեւանի թիվ 100 դպրոցում եւս արդեն երեք տարի իրականացվում է ներառական կրթություն: Հաշմանդամ երեխաները մեծավ մասամբ ընգրկված են տարրական դասարաններում: Հիմնական դասաժամերից բացի, նրանցից յուրաքանչյուրի հետ հատուկ աշխատանք է տարվում «Հույսի կամուրջ» ՀԿ-ի դասասենյակներում: Աշակերտները հատուկ մանկավարժների եւ սոցաշխատողների օգնությամբ սերտում են իրենց համար մշակված դասերը: Ծնողներին նույնպես առանձին սենյակներ են հատկացված: Պայմանները լիարժեք են, սակայն 2006 թվականի հունվարից դպրոցների ֆինանսավորումը կատարվելու է պետբյուջեից հատկացված գումարներով, ինչը դպրոցի տնօրեն Մանիկ Հայրապետյանին մտահոգվելու առիթ է տալիս՝ արդյոք պարտադի՞ր է դառնալու ներառական կրթությունը, թե՞ մնալու է ծնողների հայեցողությանը, քանի որ «Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունեցող անձանց կրթության մասին» ՀՀ օրենքը հնարավորություն է տալիս ընտրելու, թե որ համակարգում է սովորելու իր երեխան : Հայաստանի հատուկ կրթական համակարգի դպրոցներում սովորող երեխաների թիվն այսօր 10-11 հազար է: Նրանցից 7000-ը ֆիզիկական կամ մտավոր խիստ արտահայտված թերություն չունեն: Կրթության առանձնահատուկ պայմանների կարիք ունի 4-5 հազար երեխա:

Հինգ տարվա փորձն ընդամենը նախնական դիտարկումների եւ վերլուծությունների հնարավորություն է տալիս։ Վերջնական եզրահանգում՝ հօգուտ հատուկ դպրոցի՞, թե՞ ներառական կրթության, դեռեւս հնարավոր չէ անել: Գուցե պետք է մտածել, որ մեկը մյուսի անհրաժեշտությունը չի բացառում: Իսկ օրենքն ընդամենը այս մարդկանց ինտեգրման դժվարությունները թեթեւացնելու հնարավորություն է: Յուրաքանչյուրն ազատ է ընտրության մեջ: